http://www.dawne-zawiercie.pl [Nowe oraz uaktualnione artyku�y z dawne-zawiercie.pl] pl http://www.dawne-zawiercie.pl/o_nas Inicjatywa stworzenia strony dokumentującej minione dzieje Zawiercia od dawna szukała możliwości realizacji. Brakowało natomiast środk�w finansowych. Gł�wnym celem jaki sobie założyliśmy jest uchronienie od zapomnienia ważnej historii miasta. Chcemy by strona w nowoczesny spos�b szerzyła wiedzę o dawnych dziejach Zawiercia i jego mieszkańc�w. Chcemy zamieszczać stare fotografie, opowieści o minionych czasach, prezentować ciekawostki z życia mieszkańc�w miasta. Strona została stworzona przez Centrum Inicjatyw Lokalnych. Pomysłodawcami i inicjatorami są Janusz Bieńkowski i Paweł Abucki. Strona powstaje dzięki pomocy Jadwigi i Sławomira Gębka. Zapraszamy do wsp�łredagowania serwisu wszystkich pasjonat�w historii Zawiercia jak r�wnież wszystkich tych, kt�rzy chcą podzielić się opowieściami i fotografiami o minionym Zawierciu. Jeśli interesujesz się historią Zawiercia i chciałbyś nieodpłatnie popracować nad stroną, zapraszamy. Centrum Inicjatyw Lokalnych wystawi za włożony wkład zaświadczenie. Można u nas r�wnież odbyć praktykę. Kontakt z redakcją: e-mail: redakcja@dawne-zawiercie.pl lub przez zapytanie tel. 695-549-929 Tw�rcy strony: Partner strony: Sekcja historyczna Towarzystwa Miłośnik�w Ziemi Zawierciańskiej Wsparcia finansowego udzielili: Wsparcie medialne: http://www.dawne-zawiercie.pl/stefan_stefanski Stefan Stefański urodził się w 1919r. Ukończył Seminarium Nauczycielskie w Zawierciu przy ulicy Parkowej (obecnie Zesp�ł Szk�ł Samochodowych). Kolega Stanisława Wołka - nauczyciela chemii w zawierciańskich szkołach. Na początku 1939r. wstąpił do KOP-u (Korpus Ochrony Pogranicza) i stacjonował na wschodniej granicy Polski. Pod koniec 1939r. przysłał ostatni list do rodziny, mieszkającej w Zawierciu przy ulicy Kijowskiej 8/1. Zginął wiosną 1940r. w Ostaszkowie. Znajduje się na liście ofiar i zaginionych jeńc�w oboz�w Kozielsk, Ostaszk�w, Starobielsk. http://www.dawne-zawiercie.pl/konkurs http://www.dawne-zawiercie.pl/sekcja_historyczna_towarzystwa_milosnikow_ziemi_zawiercianskiej Działalnośc sekcji http://www.dawne-zawiercie.pl/zarzad_sekcji Maciej Świderski - przewodniczący http://www.dawne-zawiercie.pl/historia http://www.dawne-zawiercie.pl/pocztowki http://www.dawne-zawiercie.pl/gajecka_maria Ur. 17 kwietnia 1922 r. w Zawierciu w rodzinie robotniczej. W wieku 4 lat straciła ojca. Szybko musiała zarabiać sama na życie. Pracowała jako krawcowa i szwaczka. W 1945 r. rozpoczęła pracę w Hucie "Zawiercie". Początkowo w walcowni, potem jako referent wydziału trasportowego, sekretarz i przewodnicząca Rady Zakładowej. W p�źniejszych latach awansowała na stanowiska dyrektorskie: z-cy dyrektora ds. socjalnych, i z-cy dyrektora ds. administracyjno-handlowych. W latach 1971-73 przewodnicząca Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Zawierciu, w latach 1973-1975 naczelnik miasta, a w latach 1975-82 prezydent miasta. Po przejściu na emeryturę poświęciła się pracy na rzecz Towarzystwa Miłośnik�w Ziemi Zawierciańskiej będąc do śmierci przewodniczącą Zarządu. Działalność polityczną i społeczną rozpoczęła w 1945 r. w PPR, a potem PZPR. W latach 1951-1971 członek prezydium Zarządu Gł�wnego Związk�w Zawodowych. Przez wiele lat szefowała Frontowi Jedności Narodu w Zawierciu. Poseł na sejm V i VI kadencji. Matka Marii (lekarz pediatra) i Urszuli (lekarz stomatolog) Zmarła 18 grudnia 1991 r. http://www.dawne-zawiercie.pl/fotografie_z_rodzinnych_albumow http://www.dawne-zawiercie.pl/ks_boleslaw_wajzler Od Żarnowca do Oświęcimia - historia życia ks. Bolesława Wajzlera Początki Zawiercia pełne są ludzi, o kt�rych nie dość napisać w kilku zdaniach. Zawsze byli gotowi służyć miastu i jego mieszkańcom na co najmniej kilku polach i to z dużymi sukcesami. Na temat tego fenomenu nie czas się teraz rozpisywać, ale warto przypomnieć zasługi kogoś, kto sprawnie umiał pogodzić powołanie kapłańskie z powołaniem nauczycielskim, harcerskim i społecznym. Jego postawa nie złamała się nawet pod ciosami niemieckich oprawc�w. Kapłan Ksiądz Bolesław Wajzler urodził się 1 lutego 1881 r. w Żarnowcu. Jego rodzice byli rolnikami. Seminarium Duchowne ukończył w Kielcach. Święcenia kapłańskie otrzymał w 1903 r. Kolejne pięć lat upłynęły księdzu Wajzlerowi na pełnieniu posługi duszpasterskiej jako wikariusz i prefekt kontraktowy w r�żnych parafiach na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. W zawierciańskich szkołach od 1908 r. był prefektem etatowym. Z naszego miasta został przeniesiony do Chruszczobrodu, gdzie był proboszczem w latach 1916-1917. Powr�cił jednak do Zawiercia, gdzie oddał się przede wszystkim działalności pedagogicznej. W roku 1926 został mianowany kanonikiem honorowym kapituły wiślickiej. Kiedy erygowano diecezję częstochowską, ks. Bolesław Wajzler został do niej inkardynowany i mianowany egzaminatorem prosynodalnym. Po śmierci ks. prał. Franciszka Zientary, został on proboszczem zawierciańskiej parafii w roku 1938. Pełnił tę funkcję do momentu aresztowania przez hitlerowc�w w 1940 r. Nauczyciel Omawiając postać ks. Bolesława Wajzlera w kontekście działań obywatelskich, zacząć należy od wysiłku, jaki włożył w rozw�j edukacji w Zawierciu. Dla niej bowiem zasłużył się najbardziej - jako opiekun duchowy, nauczyciel, harcerz, filantrop i po prostu wierny przyjaciel. Nie było to łatwe w realiach zabor�w, pełnych zakaz�w nałożonych na polskie szkolnictwo. Na początku pobytu w naszym mieście, ks. Wajzler pracował w szkole TAZ nr 2 (był tam członkiem rady pedagogicznej w 1913 r.), w gminnej szkole nr 1 oraz w szkole nr 4, należącej do huty szkła. Nie ograniczał się jedynie do pracy w szkołach podstawowych. Wykładał też w Prywatnym Gimnazjum Męskim Towarzystwa andbdquo;Szkoły Średniejandrdquo; w Zawierciu w latach 1907-38, w Państwowym Gimnazjum i Liceum Koedukacyjnym, był tam członkiem 34-osobowego Komitetu Budowy w latach 1933-1934. Był inicjatorem powstania, a następnie pracował w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim, pierwszej tego typu plac�wce w Zagłębiu, kt�rej był dyrektorem od 1917 do 1922 roku. Nauczał religii, historii i łaciny. Szkoła ta powstała dzięki złagodzeniu restrykcji przez władze niemieckie i austriackie. Mieściła się w budynku obecnego Gimnazjum nr 2. Był też członkiem grona pedagogicznego w Szkole Rzemieślniczej Macierzy Szkolnej od 1927 do 1938 r. Od 27 stycznia 1919 do 5 marca 1920 r. pełnił natomiast funkcję przewodniczącego Dozoru Szkolnego, trzymającego zwierzchność nad wszystkimi szkołami w Zawierciu. Działał w Radzie Wykonawczej Dozoru Szkolnego, powołanej do załatwiania bieżących spraw. Był także ks. Wajzler inicjatorem powstania w 1928 r. Towarzystwa Narodowego Uniwersytetu Robotniczego, kt�rego celem było popularyzowanie wiedzy. Dbał też, by młodzi zawiercianie byli przygotowani do życia w społeczeństwie. Już w okresie I wojny światowej prowadził kursy handlowe dla młodzieży. Po przyjęciu patronatu przez diecezję częstochowską nad Gimnazjum Męskim im. Tadeusza Kościuszki w Wieluniu, ks. Wajzler przekazał mu ok. 300 książek. Wykładał też na wakacyjnych kursach dla nauczycieli. Ksiądz Wajzler był r�wnież członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Dobroczyńca Uczennice z seminarium wspominają ks. Wajzlera nie tylko jako wspaniałego i kompetentnego pedagoga, ale przede wszystkim jako człowieka, kt�ry po prostu żył życiem swoich podopiecznych i nigdy nie przechodził wobec nikogo obojętnie. Chętnie udzielał korepetycji z matematyki, fizyki, psychologii. Dla każdej z dziewcząt był prawdziwym oparciem nie tylko jako duchowy przewodnik, ale bardzo często pomagał im finansowo, zwłaszcza kiedy zaprzestano wypłacania stypendi�w. Drobne datki wręczał anonimowo za pośrednictwem dyrektor, Henryki Jakliczowej. Znany jest przypadek, kiedy oddał podarowaną mu sutannę na płaszcz dla ubogiej uczennicy seminarium. Sam m�wił: andbdquo;Mnie wystarcza jednaandrdquo;. Często podczas przerw rozdawał dzieciom dyskretnie kanapki. Szczeg�lną troską otaczał sieroty i dzieci chore, zabiegał o ich leczenie, podręczniki, ubranie, jedzenie. Harcerz Z młodzieżą pracował r�wnież jako członek harcerstwa. Opiekował się drużyną harcerską im. Romualda Traugutta oraz był aktywnym członkiem Koła Przyjaci�ł Harcerstwa. Ks. Wajzler był kapelanem Zagłębiowskiej Chorągwi Harcerzy oraz komendantem Męskiego Hufca Harcerzy (1928-37). Jego gawędy, związane najczęściej z tematyką historyczną, budowały patriotycznego ducha w młodych ludziach z rodzin robotniczych i rzemieślniczych. Warto wspomnieć, iż zawsze przy okazji harcerskich uroczystości ks. Wajzler wygłaszał uroczyste homilie. Jako radny miasta zabiegał, by Zarząd Miasta wspomagał finansowo obozowo-kolonijne akcje harcerskie. Był r�wnież opiekunem Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej. Społecznik Do zasług ks. Wajzlera należy też niewątpliwie dodać działalność w wielu stowarzyszeniach społecznych. Był jednym z założycieli i członk�w zarządu pierwszego oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Zawierciu, powstałego w czerwcu 1910 r. Udzielał się w Chrześcijańskim Towarzystwie Dobroczynności, kt�re miało za zadanie pomagać ubogiej ludności w niezwykle trudnym okresie I wojny światowej. Był duchowym przyw�dcą akcji charytatywnej andbdquo;Ratujmy dzieciandrdquo;, organizowanej przez Radę Miejscową Opiekuńczą, a także jednym z trzech delegat�w do Powiatowej Rady Opiekuńczej w Sosnowcu. Do wybuchu II wojny światowej sprawował funkcję opiekuna Towarzystwa Śpiewaczego andbdquo;Liraandrdquo;. Zorganizował także VII Diecezjalny Kongres Eucharystyczny, kt�ry odbył się w dniach 28-29 czerwca 1939 r. Należał do zarządu sp�łdzielni andbdquo;Przyszłośćandrdquo;. Wsp�łpracował z Towarzystwem Gimnastycznym andbdquo;Sok�łandrdquo;, Związkiem Strzeleckim, Związkiem Byłych Legionist�w Polskich. Spore zasługi miał ks. Wajzler także jako działacz władz miasta. Był radnym wielu kadencji, od 1919 do 1939 r. Należał do Zarządu Miasta (1930-1934), a po jego rozwiązaniu był członkiem Rady przybocznej Tymczasowego Przełożonego Zarządu Miasta, Franciszka Langerta. Działał też w magistrackiej komisji opieki społecznej. Męczennik Nie tracił ducha nawet w najcięższym dla siebie okresie życia, czyli po wybuchu II wojny światowej. Choć był jednym z pierwszych zakładnik�w, traktowanym ze szczeg�lnym okrucieństwem przez hitlerowc�w i kierowanym do najbardziej upokarzających prac, zawsze był dobrej myśli. Po zwolnieniu z aresztu ciągle był prześladowany, lecz mimo to dla wszystkich wiernych był oparciem, wygłaszał płomienne patriotyczne kazania. Według relacji A. Przybyłowej, gdy pewnego razu na Mszę weszli dwaj niemieccy żołnierze z psem, śmiejąc się głośno, ks. Wajzler odwr�cił się i powiedział o nich ironicznie: andbdquo;Oto są kulturtrandauml;gerzy!andrdquo; (nosiciele kultury). Po tych słowach obaj wyszli. Był skarbnikiem i kapelanem Związku Walki Zbrojnej oraz interesował się działaniami tajnej organizacji andbdquo;Płomieńandrdquo;, kt�ra została zdekonspirowana 18 września 1940 r. - wtedy doszło do ponownego aresztowania ks. Wajzlera. Po kilkudniowym przesłuchaniu został przewieziony do Opola, a stamtąd po ciężkim śledztwie wywieziono go 21 lutego 1941 r. do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Nosił numer obozowy 10421. Swoje porcje żywnościowe oddawał młodym. Twierdził, że on nie musi przeżyć, ale młodsi tak, aby po zakończeniu wojny mogli budować Polskę. Jego zaocznie wydany wyrok śmierci podpisał H. Heydrich. Wsp�łwięźniowie - B. Str�żecki, E. W�jcicki i E. Zieliński, opowiadali, że był bity i poniżany przez oprawc�w oraz szczuty psem. Pracował przy kopaniu row�w, noszeniu cegieł itp. Według relacji wsp�łwięźni�w, po kilku dniach twarz księdza była nie do poznania - cała pokryta siniakami, a z ran stale sączyła się krew. Ks. Bolesław Wajzler zmarł śmiercią męczeńską 8 marca 1941 r., po 16 dniach pobytu w obozie. Bohater Prochy wielkiego kapłana zostały przywiezione w urnie do Zawiercia, ale nawet po śmierci był niebezpieczny dla okupant�w, kt�rzy nie wyrazili zgody na jego pogrzeb w kościele w Zawierciu, obawiając się, że uroczystość zamieni się w patriotyczną demonstrację. O sprowadzenie doczesnych szczątk�w ks. Wajzlera zabiegał ks. Wacław Bogucki, niestety bezskutecznie. Został pochowany w rodzinnej parafii w Żarnowcu. Dopiero pod koniec lat 60. prochy zostały przeniesione do kapłańskiego grobowca w Zawierciu - w uroczystości brał udział biskup Franciszek Musiel. Ksiądz Bolesław Wajzler - kandydat na ołtarze, jest kolejnym przykładem patrioty i społecznika, jakiego szczęście miała gościć zawierciańska ziemia. Jego imię nosi obecnie cicha ulica, prowadząca wzdłuż tor�w kolejowych, nieopodal Urzędu Pracy. autor: Damian Domżalski Bibliografia: Grzegorz Florczyk, andbdquo;Dzieje szkoły i historia budynku Gimnazjum nr 2 w Zawierciuandrdquo;, Zawiercie 2004. Krzysztof Fidura, andbdquo;Dzieje parafii p.w. św. Piotra i Pawła Ap. w Zawierciu (do 1946 roku)andrdquo;, Częstochowa 2007. Maria Czapla-Markiewiczowa, andbdquo;andraquo;Płomieńandlaquo; w Zawierciuandrdquo;, Krak�w 2009. andbdquo;Monografia Zawierciaandrdquo;, praca zbiorowa pod red. K. Imielskiego i Z. Jagodzińskiego, Zawiercie 2003. Kronika przekazana przez harcerki i harcerzy zawierciańskich 08.01.1938 r. dyrektorowi Sewerynowi Wesołowskiemu, prezesowi Koła Przyjaci�ł Harcerstwa w Zawierciu. http://www.dawne-zawiercie.pl/opowiadania http://www.dawne-zawiercie.pl/praca_konkursowa_1 Joanna Ćwikła lat 23 Są to zdjęcia rodzinne na kt�rych jest m�j tata z rodzicami. Fotografie przedstawiają basen kąpielowy pierwszy w Zawierciu i jedyny w tym czasie). Z relacji mojego dziadka od, kt�rego zasięgłam informacji wynika, że basen ten był wybudowany w okresie II wojny światowej na terenie Huty Szkła Gospodarczego w Zawierciu. Po wojnie do połowy lat 60-tych (do czasu wybudowania stadionu i basenu na terenie (OSiR) służył mieszkańcom Zawiercia i okolic. Poza możliwością pływania, organizowane tam były zabawy taneczne, występy orkiestr, loterie i inne atrakcje. Na teren basenu wejście było od strony ul. Żabiej. Pod koniec lat 60-tych basen został zasypany odpadami związanymi z wytopem szkła. Na zdjęciach znajduje się m�j tata wraz z rodzicami. Zdjęcia zostały zrobione w roku 1963. Oddaj głos na tą pracę. http://www.dawne-zawiercie.pl/praca_konkursowa_2 Magdalena Banyś lat 24 Na Argentynie, pomiędzy ul. Polską, a R�wną, znajduje się obecnie baza autobus�w MPK. 40 lat temu istniał tam staw i łąki. Nazywano go potocznie andbdquo;Lodowniąandrdquo;, bo zimą, kiedy staw zamarzał był świetnym lodowiskiem. Przy -20 stopniach, kt�re wtedy były czymś normalnym, dzieciarnia namiętnie grywała w hokeja, ćwiczyła figury łyżwiarskie i urządzała wyścigi. Właśnie tam moja mama, kiedy dostała wymarzone, dopinane do but�w łyżwy, w ciągu jednego dnia nauczyła się na nich jeździć. Wiosną podmokła okolica stawu ż�łciła się od kaczeńc�w. Było pięknie bo dalej były pola i ogr�dki działkowe Huty. Nad stawem g�rowała czerwona kamienica, kt�ra stoi do dziś. Wieczorami można było oglądać wylewaną na hałdę gorącą jak lawa szlakę. Latem w pobliżu stawu urządzano pikniki, a dziadek Franciszek łowił ryby. Tata marzył o pirackich wyprawach i miał nie jedną ciekawą przygodę. Najgroźniejszą, kiedy wypłynął w drewnianej balii na środek stawu. Mogła się zakończyć tragicznie, w porę interweniowali dorośli. Nad staw tata wychodził przez furtkę z ogr�dka. Rodzinny dom stoi od 80 lat, tylko nie ma już furtki i za płotem krajobrazu z jego dzieciństwa. Tutaj można zagłosować na tą pracę. http://www.dawne-zawiercie.pl/praca_konkursowa_3 Aneta Paszowska kl. II c Gimnazjum nr 1 w Zawierciu PECHOWY ROWER Pierwsza komunia święta to ważne wydarzenie w życiu każdego człowieka. Związane jest z przeżyciami religijnymi, ale każdy andbdquo;komunistaandrdquo; liczy na prezenty, kt�re spełnią najskrytsze marzenia. I tak jest od dawna, tylko teraz podarunki to : komputer, wycieczka do Ziemi Świętej, skuter a kiedyś zegarek, łańcuszek, rower. W czasach młodości moich rodzic�w r�wnież inaczej wyglądała sama ceremonia, ponieważ i miasto wyglądało inaczej. Niegdyś w Zawierciu był tylko jeden kości�ł. Gł�wna parafia Św. Piotra i Pawła Apostoł�w gromadziła ludność z całego miasta. Kolejne parafie powstawały p�źniej i z wielkimi trudnościami. Władze komunistyczne nie wyrażały zgody na budowę nowych świątyń. Mieszkający w dzielnicy Borowe Pole i Nowe Zawiercie wierni nie mieli jeszcze wtedy własnej świątyni. Jej budowa rozpoczęła się dopiero w 1982 roku. Na załączonej fotografii widać mojego tatę wraz z kolegami i koleżankami w dniu Pierwszej Komunii Świętej. Zdjęcie wykonano w drodze na uroczystość. Majowy dzień 1974 roku był pogodny, ale duszny. Z dzielnicy Borowe Pole do kościoła należało przejść ok. 3 km. W tym szczeg�lnym dla mojego taty dniu opr�cz tego, że z powodu zaduchu zemdlał w kościele nie zdarzyło się już nic nieprzewidzianego. Przyjęcie odbyło się w domu. Można teraz pomyśleć o wypr�bowaniu super- wspaniałego prezentu. Rodzice kupili mojemu tacie wymarzony rower. Nie był to ani najlepszy ani najnowszy model, ale oczekiwany i własny. Miał jeszcze jedną zaletę, był czerwony. Dumny i rozradowany tata, zdjął tylko marynarkę i pojechał pochwalić się kolegom. Pragnął też szybko wypr�bować możliwości niemieckiej kolarki. Nie wiadomo teraz, kt�ry to z koleg�w wpadł na zawadiacki pomysł urządzenia wyścig�w. Zapowiadała się świetna zabawa. Po wyznaczeniu trasy zajęto miejsca na starcie. Co to była za przyjemność. Kto szybciej, kto pierwszy? Ostatni zakręt przy ulicy Borowej i Filtrowej, obok nie istniejącego już kiosku Ruchu doszło do katastrofy. Za blisko do mojego taty podjechał jeden z uczestnik�w zmagań i pedał od jego roweru dostał się w szprychy czerwonej kolarki. Co dalej, to szanowni czytelnicy domyślić się mogą sami. Żałosny był powr�t do domu. Koło nie miało ani jednej szprychy, wykrzywiona kierownica, urwany pedał. Spodnie kolegi miały dziwne sitko na kolanie i całkiem nowy kolor. Nie będę opisywać co działo się w domu. Do dzisiaj m�j kochany rodzic z żałością wspomina przykry koniec tego pięknego dnia. Rower dało naprawić, ale w tamtych niełatwo było zdobyć części zamienne i pociechą niech będzie to, że kolega zachował nogę w całości a tata roweru już nie. Tutaj można zagłosować na tą pracę. http://www.dawne-zawiercie.pl/osir W latach powojennych w naszym mieście nie było profesjonalnego obiektu rekreacyjno-sportowego. Były boiska przy ul. Senatorskiej oraz w p�źniejszym czasie przy ul. 11-go Listopada, ale szerszej bazy sportowej tam nie było. Wielu działaczy, sportowc�w oraz ludzi zafascynowanych sportem marzyło o ośrodku sportowym na miarę czasu. Prężnie działające kluby sportowe (np. KS Warta czy Wł�kniarz Zawiercie) gromadziły rzesze kibic�w, a co za tym idzie obecne obiekty stawały się za ciasne. W listopadzie 1961 r. podczas obrad w Komitecie Powiatowym PZPR (obecnie budynek Urzędu Skarbowego) zrodził się pomysł budowy w centrum miasta obiektu sportowo-rekreacyjnego. Już po czterech miesiącach w marcu 1962r powstał Społeczny Komitet Budowy Ośrodka Sportowo-Wypoczynkowego. W skład komitetu weszło 21 os�b. Przewodniczącym został wybrany I Sekretarz KP PZPR Kazimierz Spałek a Michał Sitarski i Włodzimierz Błasikiewicz zostali wiceprezesami, natomiast na skarbnika powołano Eugeniusza Pietrzaka. Prezydium tworzyli: W. Opoczyński, E. Molenda, J. Ryglewski i H. Mrugała. W skład komitetu weszli r�wnież przedstawiciele stowarzyszeń, władz politycznych i administracyjnych oraz zawierciańskich i okolicznych zakład�w pracy. Komitet był tworem społecznym, więc nie posiadał odpowiedniego sprzętu, własnych pracownik�w, a tym bardziej pieniędzy na realizację projektu. Decyzję, kt�rą podjęto by zrealizować podjęte przez siebie wyzwanie było odważne i ryzykowne. Sprawa wyglądała następująco; aby uzyskać z wojew�dztwa połowę środk�w na budowę, pozostałą część musiano wyłożyć z własnych zasob�w. Postanowiono więc sw�j wkład oprzeć o czyny społeczne zakład�w pracy, organizacji społecznych oraz mieszkańcach Zawiercia. Ruszono z przygotowaniami. Wybrano Zbigniewa Łojewskiego, aby wykonał projekt ośrodka. Następnie wykonano i ustawiono w r�żnych punkach miastach specjalne tablice informacyjne, na kt�rych był wizualny plan budowy, by wzbudzić zainteresowanie mieszkańc�w. Dużą popularnością cieszyły się cegiełki, kt�rych wyprodukowano 87.100. Były one w r�żnych nominałach i sprzedawane wśr�d mieszkańc�w by wesprzeć budowę. Przednia strona przedstawiała plan ośrodka (obecnie niekt�re obiekty są trochę inaczej położone, gdyż w trakcie budowy zmieniono plany). Na tylnej stronie znajdował się następujący tekst: andbdquo;Miejski i Powiatowy Komitet Frontu Jedności i Narodu wsp�lnie z Komitetem Społecznym Budowy Ośrodka Sportowo-Wypoczynkowego w Zawierciu dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego buduje na terenie Zawiercia w lasku przy ulicach Okrzei i Sienkiewicza Ośrodek Sportowo-Wypoczynkowy. Budowa ośrodka stanowić będzie wsp�lny wysiłek społeczny mieszkańc�w naszego miasta i powiatu. Zakupując cegiełkę- bierzesz czynny udział w realizacji obchod�w 1000-lecia Państwa Polskiego. Jesteśmy przekonani, że w tym wielkim czynie nie zabraknie i Ciebie.andrdquo; Wybrano r�wnież teren był to lasek, kt�ry znajdował się pomiędzy ulicami Okrzei (Leśną), Sienkiewicza i Nowotki (obecnie Szymańskiego). Każdy zawiercianin znał ten teren, gdyż odbywały się tam festyny, r�żnorakie imprezy oraz było to miejsce odpoczynku nad małą rzeczką. Widziałem kiedyś stare zdjęcie gdzie na jednej z polanek obok rzeczki krowy pasał andbdquo;Stary Janandrdquo;. Nadszedł rok 1962, kt�ry zjednoczył tysiące ludzi we wsp�lnej pracy i był początkiem wielkich zmian w wyglądzie naszego miasta. Pierwotnym założeniem Społecznego Komitetu było wybudowanie pływalni i budynku przy ul. Sienkiewicza. Odzew i zaangażowanie społeczeństwa jak i zakład�w pracy był tak duży, że bardzo szybko poszerzono projekt o stadion, boiska do siatk�wki, piłki ręcznej, muszli koncertowej i kort�w tenisowych. Nieco p�źniej powstał projekt budowy hali sportowej i biur z hotelem, a koszt całego przedsięwzięcia wynosił 35 mln zł. Zawierciańskie zakłady pracy oddelegowały zar�wno sprzęt jak i swoich pracownik�w. Cementownia andbdquo;Wiekandrdquo; przekazała barak na biura, ZAFAMA podarowała wywrotkę Star 20. W zasadzie nie było instytucji czy zakładu pracy w Zawierciu i okolicznych miastach, kt�re by nie brały udziału w budowie. Z dokument�w wynika, że każdy zakład robił kilkumiesięczny plan godzin do odpracowania przez swoich pracownik�w oraz sprzętu ciężkiego przy budowie. Pracowała r�wnież oddelegowana ze szk�ł młodzież, organizacje oraz Ci, kt�rzy przez sąd mieli nakaz godzin do odpracowania. Na jednym z zachowanych dokument�w czytamy: andbdquo;Cech Rzemiosł R�żnych w Zawierciu. Zaświadczamy, że Młodzież Rzemieślnicza podjęła zobowiązanie przepracowania 8 godzin w 26.04.1964r na Ośrodku Wypoczynkowym w Zawierciu w ramach czynu społecznego dla uczczenia XX rocznicy PRL. Prosimy o przygotowanie frontu pracy dla ok.120 ludzi.andrdquo; Takie czyny były normalnością, natomiast soboty i niedziele to był już prawie andbdquo;obowiązkowy czyn społecznyandrdquo;. Powr�ćmy jednak do budowy. Pierwszym kierownikiem został Czernek Jerzy, a gospodarzem Zarębski Edmund. Pierwsi do pracy ruszyli drwale - i konie, gdyż trzeba było wykarczować las, a że teren był podmokły to końmi wyciągano ścięte drzewa. Następnie przystąpiono do budowy basenu i pawilonu z szatniami i kawiarnią. Do pracy przystąpili r�wnież żołnierze, kt�rzy wykonywali prace zbrojeniowe i betoniarskie. Jesienią 1963r zakończono prace przy basenie o wymiarach 50x25m i głębokości od 0,80m do 4,5m. Na wieży, kt�ra miała platformy do skakania na wysokości 2,5m, 5m i 10m zawieszono narodową flagę. Oznaczało to, że pływalnia jest gotowa. Z początkiem lat 90-tych �wczesne władze miasta nakazały zlikwidowanie wieży do skok�w oraz tarasu na dachu pompowni, kt�ra miała służyć do filtrowania wody w obiegu zamkniętym, ale z powod�w finansowych nie została ukończona. R�wnocześnie z pracami wykończeniowymi basenu toczyły się prace przy budowie stadionu. Strategicznym zakładem, kt�ry wziął na siebie ciężar rob�t była Huta Zawiercie. Prawię całą ziemię potrzebną na wały stadionu huta przywiozła własnym sprzętem z terenu rozbudowującego się zakładu. Uroczyste otwarcie stadionu na 16 tyś. os�b nastąpiło 1-go maja 1966r z okazji 1000-lecia Państwa Polskiego. Taką też nazwę nosi zawierciański stadion. Podczas otwarcia na murawie występowało ponad 1200 uczennic zawierciańskich szk�ł w pokazach gimnastycznych. W między czasie trwały prace w przy budowie boisk, kort�w, muszli koncertowej oraz ogrodzenia wok�ł ośrodka. W tym samym czasie powstała nieistniejąca już fontanna andbdquo;rakietaandrdquo;. Kolejnym obiektem ośrodka, kt�ry został wybudowany był hotel, biura i hala sportowa. Już pod koniec 1964r zaczęto wnioskować o potrzebie budowy hali. Przysłowiowego wmurowania kamienia węgielnego dokonał Marian Bartolewski- zasłużony profesor i działacz sportowy, kt�ry odnosił znaczące sukcesy w piłce siatkowej. Od 2006 r. hala nosi jego nazwę. Budynki przylegające do hali jak i ją samą budowano w ramach czyn�w społecznych i uprzejmości zakład�w pracy. W ostatnich dniach kwietnia 1968r halę oddano do użytku. Og�lna wartość obiektu wynosiła 8.901.000 zł. Posiadała ona salę o wymiarach 36x18m z widownią na 800 os�b z możliwością powiększenia do 1200, małą salę gimnastyczną z urządzeniami do gimnastyki i lekkiej atletyki. W budynku znajdowały się natryski, szatnie, pomieszczenia biurowe, siłownia, sala do podnoszenia ciężar�w, kawiarnia oraz mieszkanie służbowe dla gospodarza. Były r�wnież pomieszczenia pomocnicze takie jak pralnia, prasowalnia, szatnie dla widz�w oraz garaże. Na pierwszym piętrze znajdował się hotel o standardzie II kategorii na 40 ł�żek. Pierwszą kierowniczką hotelu była Aleksandra Błasikiewicz. Nosił on nazwę andbdquo;Dom Sportu i Turystykiandrdquo;. W ostatnich latach hotel został rozbudowany. Przez pierwsze lata budowy nie było dyrektora tylko kierownicy. Po zakończeniu budowy dyrektorowali Tadeusz Kołton i Grzesiak Zbigniew. Obecnie od wielu lat dyrektorem OSiR-u jest Witold Grim. Ale czy budowa ośrodka się zakończyła? Cały czas OSiR się rozbudowuję i powstają nowe obiekty. Do majątku OSiR-u zaliczamy: kompleks przy ul. Moniuszki, hala przy ul. Blanowskiej oddana 1.09. 2001r., basen w lasku blanowickim, hala andbdquo;Wymiennikandrdquo; przy ul. Piłsudskiego, skat park oddany w 2004r., kompleks wielofunkcyjny (zimą lodowisko) przy ul. Wierzbowej oddany 1.06. 2007r. oraz kryta pływalnia ze Spa przy ul. Pomorskiej. Cały obiekt obejmuje ponad 10 ha i są plany dalszych inwestycji. Jako ciekawostkę można podać, że w latach 70-tych do OSiR-u należał ośrodek w Podlesicach oraz hotel za zamkiem w Ogrodzieńcu. Od początku budowy zmieniały się nazwy ośrodka, ale cel się nie zmienił- służyć mieszkańcom. W ciągu tych wielu lat przez boiska i hale OSiR-u przewinęły się rzesze najbardziej znanych sportowc�w, artyst�w, piosenkarzy i zespoł�w z kraju i zagranicy. Myślę, że gdyby przyszło spisać dorobek zawod�w sportowych o randze og�lnopolskiej i międzynarodowej oraz wszelkich imprez rekreacyjnych i kulturalnych to zajęło by to wiele, wiele kartek papieru. Autorzy: J. i S. Gębka (materiały- zbiory własne). Zainteresowanych i posiadających inne materiały proszę o kontakt pod adresem: jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/towarzystwo_akcyjne_zawiercie W połowie XIX wieku przeprowadzoną została przez Zawiercie kolej żelazna (warszawsko wiedeńska) i od tego czasu Zawiercie zaczęło się rozbudowywać i wzrastać. Niemiecki żyd Mamelok widząc wiele korzyści z nowej linii kolejowej, jak r�wnież w wielkiej ilości wody, wybudował przędzalnię bawełny kt�rą napedzała rzeka Warta (stąd te trzy stawy z kt�rych brano wodę do napędzania maszyn). Kapitaliści berlińscy Ginsbergowie widząc, że fabryka Mameloka dobrze prosperuje zakupilii ją . Już w roku 1870 w fabryce pracowało około 3 tys. robotnik�w. Ludność Zawiercia stale wzrastała. . Ma przełomie XIX -XX wieku Zawiercie liczyło przeszło 30tys. mieszkańc�w, a w pierwszych latach XX wieku około 40 tysięcy. Ginsbergowie, właściciele fabryki zmienili nazwę na Towarzystwo Akcyjne "Zawiercie"(T.A.Z.). Autorzy: J. i S. Gębka (materiały- zbiory własne). Zainteresowanych i posiadających inne materiały proszę o kontakt pod adresem: jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/cech_rzemiosl_roznych Działalność rzemieślnik�w wiąże się z miastem od samych początk�w jego istnienia. 25 listopada 1919 r. trzynastu rzemieślnik�w z Zawiercia pod przewodnictwem prezydenta miasta Kazimierza Pawłowskiego założyło Cech Rzeźniczy. W 1925 r. zostało utworzone Towarzystwo Rzemieślnicze. Przedstawiamy galerię zdjęć z archiwum zawierciańskiego Cechu Rzemieślnik�w i Małych i Średnich Przedsiębiorstw. Składamy podziękowania Zarządowi i Dyrektorowi Cechu Tadeuszowi Rak za udostępnienie zdjęć. http://www.dawne-zawiercie.pl/poszukiwany_chlopiec Publikujemy na prośbę internautki zdjęcie z poszukiwanym przez nią chłopcem (dziś mężczyzną). Wszyscy, kt�rzy rozpoznają chłopca ze zdjęcia proszeni są o kontakt z redakcją. http://www.dawne-zawiercie.pl/muzeum http://www.dawne-zawiercie.pl/park_w_zawierciu Jak parki wygłądają dzisiaj "każdy widzi", a jak wygłądały przed wojną niewielu z nas już pamięta. Park Miejski im. A. Mickiewicza Park założył Jakub Loewenstein kt�ry na ten cel ofiarował grunty ziemskie. Park został otworzony 1 IX 1928 r. Pierwszym kierownikiem był Władysław Petrych, to on go urządzał i dbał o jego wystr�j sprowadzając do niego rzadkie gatunki drzew i roślin. W samym centrum parku znajdował się staw na kt�rym latem pływano na kajakach a zimą przy sztucznym świetle jeżdżono na łyżwach. Obok stawu znajdowała się scena z przesuwanym parawanem przeciwwiatrowym kt�ry przesuwano dowolnie aby ochronić grającą orkiestrę od wiatru i deszczu (fragment tej sceny stoi do dnia dzisiejszego). Jako ciekawostkę można dodać, że przed wojną park był oświetlony, ogrodzony i pilnowany przez str�ży a wstęp kosztował 2 zł. W czasie wojny do parku wstęp mieli tylko Niemcy. Po wojnie ogrodzenie rozebrano a nową atrakcją stało się mini zoo z ciekawymi zwierzętami. W latach 70-tych staw zasypano a na jego miejscu powstał plac zabaw. Park im. T. Kościuszki Znajduje się między torami kolejowymi a ul. Kościuszki. Powstał w latach 30-tych ubiegłego wieku. Na starych poczt�wkach z lat 20-tych było tam widać jeszcze pojedyncze drewniane domy i okazały staw. W parku tym znajdował się Gr�b Nieznanego Żołnierza , nie udało mi się kiedy został rozebrany. W czasie II wojny światowej Niemcy wydali zgodę aby z tego parku mogli korzystać Polacy. Po wojnie w okolicy dawnego grobu nieznanego żołnierza został wybudowany Pomnik Żołnierzy Radzieckich przy kt�rym odbywały się r�żne uroczystości. Po zmianie ustroju pomnik zburzono. Miejsce obelisku można zlokalizować po schodach kt�re pozostały i resztkach żywopłotu. Park Bronisław�w Inicjatorem założenia parku był Bronisław Miciński pracownik T.A.Z. Uroczyste otwarcie parku nastąpiło 25 VIII 1901 r. park znajdował się pomiędzy ulicami Parkową i Wierzbową i obejmował obszar 14 morg�w(7 ha). W parku znajdowała się letnia scena gdzie występowały r�żne zespoły artystyczne. W 1907 r. został przez społeczeństwo Zawiercia ufundowany pomnik A. Mickiewicza dłuta F. Staszewskiego. Uroczystość odsłonięcia pomnika odbyła się 9 VII 1907r. Już przed samą II wojną światową park zaczął popadać w ruinę, zaczęto tam wypasać krowy a popiersie A. Mickiewicza stało się celem zabaw okolicznych dzieci kt�re rzucały w nie kamieniami. Po pewnym czasie popiersie trafiło w prywatne ręce. Po wojnie teren parku stopniowo został zabudowany przez prywatne domy aż w końcu powstało tam osiedle mieszkaniowe. Autorzy J. i S. Gębka (materiały- zbiory własne) Zainteresowanych i posiadaczy innych materiałow prosimy o kontakt : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/miejska_izba_pamieci Miejska Izba Muzealna w Zawierciu to unikalne miejsce, gdzie można zapoznać się z bogatą historią miasta i jego mieszkańc�w. Nigdzie indziej nie zebrano tylu r�żnorodnych zdjeć, pamiątek, dokument�w i eksponat�w dotyczących historii miasta. Zbiory obejmują szeroki horyzont szasowy - od czas�w prehistorycznych po najnowsze. Organizatorzy Izby położyli szczeg�lny akcent na ukazanie sylwetek ludzi, kt�rzy swoją pracą zawodową i społeczną przyczynili się do rozwoju w mieście życia gospodarczego, kulturalnego i społecznego. Miejska Izba Pamięci znajduje się w w budynku Miejskiej Biblioteki Publicznej. Izba czynna jest w poniedziałki i środy od 8.00 do 16.00 oraz w piątki od 8.00 do 12.00. Digitalizacja zbior�w biblioteki prowadzona jest dzięki uprzejmosci dyrekcji Miejskiej Biblioteki Publicznej w Zawierciu. http://www.dawne-zawiercie.pl/rozwoj_miasta Usytuowanie terytorialne Zawiercia XV w - Zawiercie było częścią d�br majątkowych pilickich usytuowanych w Młopolsce w woj. krakowskim, powiecie lelowskim. Pozostawało w granicach Rzeczypospolitej do 1975 r. 1807-1814 r. - Zawiercie było usytuowane w Księstwie Warszawskim, departamencie krakowskim w powiecie lelowskim. 1815-1915 r. - Zawiercie należało do Kr�lestwa Polskiego - zaboru rosyjskiego. 1816-1837 r. - Zawiercie i Kromoł�w należały do powiatu pilickiego, obwodu olkuskiego w woj. krakowskim. 7 marca 19837 r. przemianowano wojew�dztwa na gubernie. 1842 r. - obwody zamieniono na powiaty a powiaty na okręgi. W latach 1845-1866 Zawiercie i Kromoł�w należały do guberni radomskiej, a do 1885 r. do powiatu olkuskiego. 1867 r. - Kr�lestwo Polskie podzielono na 10 guberni. Utworzono m.in. gubernię kielecką i piotrkowską. Powołano nowy powiat będziński. Zawiercie Małe (Kromołowskie) z Kromołowem należało do powiatu olkuskiego do 1885 r. Gminą tego powiatu był Kromoł�w z Zawierciem Małym. Zawiercie Duże (Wielkie) do powiatu będzińksiego. Zawiercie Duże zostało przyłączone do gminy Poręba Mrzygłodzka powiatu będzińskiego. Małe Zawiercie i Duże (Wielkie) Zawiercie 1827 r. - pojawiły się dwie nazwy: Małe i Duże Zawiercie. Małe Zawiercie położone było wzdłuż rzeki Warty przy drodze wiodącej do Marciszowa. Obejmowało p�łnocne tereny Zawiercia nazywane Zawiercie Kromołowskie. W tym czasie posiadało 10 dom�w i 129 mieszkańc�w. Duże Zawiercie skupione było wok�ł drogi prowadzącej do Siewierza. Zajmowało południowe obszary należące do d�br mrzygłodzkich. Posiadało 56 dom�w, 289 mieszkańc�w. 1847 r. - 13 grudnia przejechał pierwszy pociąg przez Zawiercie do Ząbkowic. 1867 r. - Duże Zawiercie należało do gminy Poręba Mrzygłodzka powiatu Będzin guberni piotrowskiej. Zawiercie Małe usytuowano w gminie Kromoł�w powiatu olkuskiego guberni kieleckiej. 1915 r. - ordynacja miejska z dnia 19 czerwca z dniem 1 lipca scaliła Małe i Duże Zawiercie w jeden organizm miejski 1885 r. - Zawiercie Małe z Kromołowem wyłączono z powiatu okuskiego i włączono do powiatu będzińskiego. Do 1915 roku Zawiercie Małe (kromołowskie) i Duże (mrzygłodzkie) pozostawały w powiecie będzińskim. 1915 r. - w sierpniu władze okupacyjne podzieliły Kr�lestwo Polskie na dwie strefy okupacyjne: austriacką i niemiecką (dwa generał gubernatorstwa). Pod okupacją austriacką znalazła się południowo - wschodnia część Zawiercia, a pod niemiecką druga część. 20-22 kwietnia w rezultacie umowy pomiędzy Niemcami i Austrią nastąpił kolejny podział powiatu będzińskiego i dąbrowskiego. Austriacy utracili część Zawiercia na wsch�d od kolei warszawsko-wiedeńskiej z fabryką "Huldczyński". W grudniu podzielono powiat będziński na trzy gminy: Sosnowiec, Będzin i Zawiercie, kt�re były w dalszym ciągu pod okupacją niemiecką. Na terenie okupacji austrowęgierskiejwydzielono m.in. gminę Kromoł�w, do kt�rej włączono południową część Zawiercia od ul. Siewnej (obecnie Pomorska). 1919 r. - Ustawą z dnia 2 sierpnia utworzono na terenie byłego Kr�lestwa Polskiego 5 wojew�dztw, min. woj kieleckie, w kt�rym wydzielono 16 powiat�w w tym powiat będziński. Rozważano także koncepcję utworzenia powiatu zawierciańskiego. 1927 r. - 1 stycznia wyodręniono z powiatu bądzińskiego nowy powiat zawierciański, kt�ry miał 943 km. kw. i 111258 mieszkańc�w. Graniczył z powiatem będzińskim,częstochowskim i olkuskim. Obejmował miasto Zawiercie i 6 dawnych miast, tj. Kromoł�w, Koziegłowy, Mrzygł�d, Włodowice, Żarki i Siewierz oraz 15 gmin wiejskich: Koziegłowy, Koziegł�wki, Kromoł�w, Mrzygł�d, Myszk�w, Mierzęcice, Niegowa, Poraj, Poręba, Pińczyce, Rudnik Wielki, Rokitno Szlacheckie, Siewierz, Włodowice, Żarki. Starostwo zawierciańskie rozpoczęło działalność 15 lutego. Zawiercie liczyło 42 tys. mieszkańc�w i 466 ha powierzchni. 1939 r. - Dekretem z 19 października utworzono m.in. prowincję śląską z siedzibą we Wrocławiu składającą się z rejencji katowickiej, opolskiej, wrocławskiej i legnickiej. Powiat zawierciański włączono do rejencji opolskiej. Miał w�wczas 748,8 km kw. i 112 347 mieszkańc�w. Granica między terenami przyłączonymi do III Rzeszy, a ziemiami Generalnej Guberni przebiegała na p�łnocny wsch�d od Warty. Władze niemieckie utworzyły koło Zawiercia punkty celne w Ogrodzieńcu i Kromołowie. 1945 r. - powiat zawierciański włączono do woj. śląskiego http://www.dawne-zawiercie.pl/tarcze_szkolne No c�ż - tarcza zawsze była obiektem spor�w pomiędzy uczniem a szkołą. Jedni nosili ją z dumą natomiast inni używali r�żnych "forteli" aby jej nie nosić. Ale tarcze były, są i chyba będą... Przygotowali J.S. Gębka (materiały- zbiory własne) Jeżeli posiadasz jakieś tarcze daj znać, zamieścimy je. Nasz adres: jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/konkursy_zakonczone Wernisaż wystawy "Dawne Zawiercie w fotografiach i w opowiadaniach" 27 czerwca 2008 r. w Galerii Perspektywa w Miejskim Ośrodku Kultury w Zawierciu odbył się wernisaż wystawy "Dawne Zawiercie w fotografiach i w opowiadaniach", zorganizowany przez Centrum Inicjatyw Lokalnych w Zawierciu, przy wsp�łpracy Sekcji Historycznej Towarzystwa Miłośnik�w Ziemi Zawierciańskiej. Wernisaż otworzył Paweł Abucki - pełniący funkcję sekretarza w Centrum Inicjatyw Lokalnych, dziękując wszystkim za przybycie oraz przybliżając działalność Centrum. Wśr�d zgromadzonych gości zjawili się m.in. Pani Barbara Łada - wice prezydent miasta Zawiercie, radni - Pani Ewa Mićka i Łukasz Konarski oraz dyrektor Miejskiego Ośrodka Kultury w Zawierciu Pan Andrzej Danecki. Rozstrzygnięty został konkurs na najlepsze opowiadanie o dawnym Zawierciu. Zainteresowani mogli przesyłać swoje prace od 12 maja do 16 czerwca 2008 r. I miejsce w konkursie zajęła Pani Joanna Ćwikła II miejsce Pani Magdalena Banyś III miejsce Pani Aneta Paszowska Nagrodę internaut�w otrzymała Magdalena Banyś, na kt�rej pracę internauci oddali ponad 100 głos�w. Po wręczeniu nagr�d nastąpiło zwiedzanie wystawy, kt�ra była doskonałą okazją do rozważań i refleksji nad przeszłością Zawiercia. Można zobaczyć było np. dworzec PKP z lat dwudziestych, widok fabryki Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie, Park Miejski, Bocian�wkę czy ulice miasta Zawiercie. Ponadto osoby zwiedzające wystawę miały okazję delektować się muzyką wykonywaną na żywo przez Pan�w - Tadeusza Pacana i Jerzego Kaziora. Ten kto nie m�gł być na wernisażu wystawy nadal ma szansę ją zobaczyć. Wystawa będzie czynna do końca wakacji. Wernisaż wystawy oraz konkurs odbyły się w ramach Programu Patriotyzm Jutra i były wsp�łfinansowane przez Narodowe Centrum Kultury. http://www.dawne-zawiercie.pl/forum Wejdź na forum Dawne-Zawiercie.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/osiedle_zabki Osiedle Żabki wzięły swoją nazwę od skweru z fontanną. Podobno na początku w środku fontanny, na skałce stał krasnal z kt�rego tryskała woda - ale szybko "zniknął" i zostały tylko zielone żabki. Było, jest i chyba będzie to miejsce odpoczynku wielu zawiercian, wiec warto je pokazać. Autorzy : J.S. Gębka (materiały- zbiory własne) Zainteresowanych i posiadaczy innych materiał�w prosimy o kontakt : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/zaklady_produkcyjne_bd Zakłady Produkcyjne B-D Witold Brodzik S.J., obchodzą w tym roku jubileusz 25-lecia swojego istnienia. Korzystając z tej okazji zachęcam Państwa do zapoznania się z jej historią i obecnym profilem działalności. Historia firmy rozpoczyna się w1983 roku. W czasie, gdy Polska Rzeczpospolita Ludowa nadal realizowała plany pięcioletnie a socjalizm trzymał się mocno, Witold Brodzik, wraz z żoną podjęli decyzję o rozpoczęciu własnej działalności gospodarczej. Wsp�lnie z żoną otworzyli Warsztat Ślusarski, zatrudniając się w nim i zajęli się produkcją kluczy nasadowych. Z upływem czasu zaczęli zatrudniać pierwszych pracownik�w i z końcem lat 80-tych w warsztacie pracowało 5 -6 os�b. Produkowane wyroby sprzedawane były za pośrednictwem Sp�łdzielni Rzemieślniczej na rynki RWPG. Okres względnej socjalistycznej stabilizacji trwał do 1989 roku. W przełomowym 1989 roku dla właścicieli malutkiego warsztatu stało się jasnym, że należy poszukać nowych rynk�w zbytu lub zmienić asortyment. Ten burzliwy okres zaowocował podpisaniem kontrakt�w na produkcję grilli ogrodowych, kompostownik�w, wieszak�w i innych artykuł�w gospodarstwa domowego sprzedawanych do kraj�w skandynawskich. Działalność ta nie przynosiła wielkich zysk�w ale pozwoliła przetrwać do czasu rozpoczęcia wsp�łpracy z g�rnictwem. Na początku lat 90-tych firma zaczęła produkować ROZPORĘ RZL i dostarczać ją do kopalni Porąbka Klimont�w. W kolejnych latach zaczęliśmy dostarczać rozpory do innych kopalń obecnego Katowickiego Holdingu Węglowego. Firma o nazwie Zakłady Produkcyjne B-D Brodzik Dominik S.C. została utworzona w 1994 roku, z połączenia warsztat�w ślusarskich Witolda Brodzika i Stanisława Dominika. Wtedy też prezes Witold Brodziki zadecydował o kupnie pierwszych budynk�w po andbdquo;starej bawełnieandrdquo;, przy ulicy 11 listopada. Kolejne lata to szybki rozw�j firmy, zwiększanie obrot�w, zysk�w i zatrudnienia. Kupowano coraz nowocześniejsze maszyny, zwiększała się też liczba posiadanych hal i pomieszczeń biurowych. W 2004 roku dotychczasowi wsp�lnicy zdecydowali o rozdzieleniu przedsiębiorstwa wtedy to powstały Zakłady Produkcyjne B-D Witold Brodzik S.J. - działające w tej formie do dnia dzisiejszego. Obecnie nasze Zakłady zajmują się gł�wnie produkcją wyrob�w metalowych dla g�rnictwa węgla kamiennego oraz miedzi, takich jak: szeroki asortyment rur produkowanych w najnowszych technologiach: rury kołnierzowe czarne, ocynkowane i malowane, rury podsadzkowe, rurociągi szybkoskrętne zasilające i spływowe, rury kołnierzowe wysokociśnieniowe a także: krążniki do przenośnik�w taśmowych oraz elementy do obud�w g�rniczych tj.: rozpory stałe i regulowane oraz jarzma. Obecnie firma wprowadza na rynek nowy typ prowadnik�w i dźwigar�w. Nowa konstrukcja wyrobu została opracowana z inicjatywy Prezesa, we wsp�łpracy z Gł�wnym instytutem G�rnictwa. Produkujemy także dla innych odbiorc�w krajowych i na export. Drugą gałęzią działalności przedsiębiorstwa jest handel węglem. Powiązana właścicielsko sp�łka Zakłady Produkcyjne B-D Brodzik Skład Opałowy SJ jest dealerem Katowickiego Holdingu Węglowego i zbudowała sobie silną pozycję jako lokalny dostawca węgla dla odbiorc�w w powiecie zawierciańskim i okolicach. Dostarczamy także węgiel dla hurtowych odbiorc�w w tym wojska, jednostek budżetowych (szk�ł, szpitali). Obecnie podpisaliśmy kontrakt na dostawy dla Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w Dąbrowie G�rniczej. Bardzo istotnym momentem w historii firmy był zakup w 1995 r Wytw�rni W�d Mineralnych Jura Skałka we Włodowicach. Zupełnie inna gałąź działalności to dla nowych właścicieli wyzwanie o strategicznym znaczeniu. W 2002 roku zarządzanie wytw�rnią rozpoczęła Prezes Alicja Brodzik, kt�ra postawiła na jakość, solidność i nowoczesność. Poddano gruntownemu remontowi ciąg do produkcji wody i napoj�w, zmodernizowano węzły technologiczne, usprawniono logistykę. Produkowaną wodę i napoje poddano wszechstronnym badaniom: fizyko - chemicznym, mikrobiologicznym i radiometrycznym w akredytowanych laboratoriach krajowych i zagranicznych. Badania wody wykazały jej krystaliczną czystość, doskonałe walory smakowe oraz zawartość niezbędnych dla zachowania zdrowia i dobrej kondycji fizycznej minerał�w. W tym roku PZH zakwalifikowało naszą wodę do kategorii w�d mineralnych. Początkowo posiadaliśmy jedną linię do rozlewania wody w butelki szklane obecnie Jura Skałka dysponuje 3 liniami produkcyjnymi, rozlewającymi wodę i napoje z dużą wydajnością, zar�wno do opakowań szklanych jak i PET. To pozwoli kierownictwu firmy zbudować silną pozycję wśr�d dostawc�w wody mineralnej na terenie Polski południowej. Znak firmowy B-D kojarzony jest z profesjonalizmem, najwyższą jakością i fachową obsługą w każdym obszarze działalności. Wdrożyliśmy system zarządzania jakością ISO 9001:2000, posiadamy także Europejski certyfikat spawalniczy. Potrzeby i oczekiwania naszych Klient�w spełniamy poprzez dostarczanie wyrob�w najwyższej jakości oraz terminowość i niezawodność dostaw. Naszą ambicją jest wysoka jakość wyrob�w i stosowanie najlepszych z dostępnych, przyjaznych środowisku osiągnięć technicznych i technologicznych, we wszystkich prowadzonych przez nas procesach. W 2000 roku została wyr�żniona Medalem Europejskim za rozporę rurową RD. W sierpniu 2002 roku firma otrzymała statuetkę Cezara Śląskiego Biznesu za całokształt prowadzonej działalności, a w 2005 roku diament do statuetki Cezara Śląskiego Biznesu, za utrzymywanie wiodącej pozycji na rynku. Takie działanie firmy uzależnione jest od odpowiedzialności i zaangażowania całej załogi. Każdy pracownik na swoim stanowisku jest odpowiedzialny za jakość wyrobu i dobrą organizację pracy. Stałe podnoszenie kwalifikacji pracownik�w pozwoli nam na wprowadzanie do produkcji coraz bardziej technologicznie zaawansowanych wyrob�w - co jest drogą do dalszego rozwoju firmy. http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_pw_sw_piotra_i_pawla_ap Dawne Zawiercie leżące po lewej stronie Warty zwane było Małe Zawiercie należało do parafii rzym. kat. w Kromołowie a Duże Zawiercie kt�re powstało po prawej stronie Warty przydzielono czasowo do parafii. rzym. kat. w Mrzygłodzie. W 1886 r. powstał komitet budowy kościoła w Zawierciu. Budowę w stanie surowym ukończono w 1900 r. a w 1903 r. podjęto decyzję o utworzeniu parafii p.w. św. Ap. Piotra i Pawła w Zawierciu. Prace wykończeniowe przy kościele trwały aż do roku 1919. pierwszym proboszczem został ks. Franciszek Zientara. Autorzy : J.S. Gębka (materiały- zbiory własne) Zainteresowanych i posiadaczy innych materiał�w prosimy o kontakt : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/proporczyki Proporczyki były pewnym andbdquo;symbolemandrdquo; minionych lat (piszę andbdquo;byłyandrdquo; ponieważ dzisiaj nie są już tak popularne). Każde miasto, zakład pracy, klub sportowy itp. wydawały swoje proporczyki. Z okazji większych imprez sportowych czy kulturalnych były wydawane okolicznościowe proporczyki. Wielu młodych ludzi ( ja r�wnież) zbierali proporczyki. Ostatnio przeglądałem swoje zbiory i stwierdziłem, że jest tam sporo proporczyk�w z Zawiercia kt�re zamieszczam w tej galerii. Z tego co wiem proporczyk�w z Zawiercia jest o wiele wiele więcej - może więc warto przejrzeć szafy i piwnice by uzupełnić tę galerię. Ze smutkiem należy stwierdzić, że niekt�re zakłady czy kluby już nie istnieją - ale proporczyki zostały. Przygotowali J. S. Gębka (materiały- zbiory własne) Jeżeli posiadasz jakieś ciekawe egzemplarze napisz : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/szkola_podstawowa_nr_4 Początek XX w. przyni�sł istotną zmianę sytuacji prawnej i własnościowej Huty Szkła (dawniej S. Reich i S-ka) oraz warunk�w życia zatrudnionych robotnik�w. "W dniu 3 lipca 1900 r. założone zostało Towarzystwo Akcyjne Huty Szkła w Zawierciu." W tym też roku na dziesięciu parcelach przy p�źniejszej ulicy Pileckiej (obecnie Powstańc�w Śląskich, a w dalszym biegu Paderewskiego) Towarzystwo Akcyjne wybudowało pierwsze domy fabryczne. Trzy budynki murowane oraz siedem drewnianych, przy czym dla zwykłych robotnik�w przeznaczone były oczywiście te ostatnie. "W roku 1905 zbudowano 5 dalszych, piętrowych i murowanych dom�w robotniczych...". Wydarzenia rewolucji 1905r.i żądania polskiej szkoły doprowadziły do tego, że fabryka wynajęła budynek przy ul. Towarowej. Wynajęto trzy izby i tam rozpoczęła pracę dwuklasowa szkoła fabryczna dla dzieci pracownik�w huty. Jerzy Abramski podaje, że prawdopodobnie do 1902 roku została otwarta jednoklasowa szkoła og�lna "szklarni zawierckiej". Stopniowo Zarząd Towarzystwa Akcyjnego Reich�w realizował pewne inwestycje, kt�re dziś nazywamy socjalnymi. Stało się to możliwe dzięki inicjatywie dyrektora firmy "Reich i S-ka", Teodora Mioduszewskiego. W 1912 r. obok kolonii domk�w fabrycznych wybudowano piętrowy budynek przeznaczony dla dwuklasowej szkoły fabrycznej. Do użytku oddano go w roku 1913. Całość sfotografowano i uwieczniono na dużym tableau. Znajduje się ono obecnie w Miejskiej Szkole Podstawowej nr 4. W 1914 r. po wybuchu I wojny światowej Niemcy zamienili budynek szkolny na szpital. Praktycznie nieznane są nam teksty źr�dłowe i dokumenty, kt�re mogłyby wzbogacić historię naszej szkoły w okresie międzywojennym. Z protokoł�w Komitetu Wykonawczego Dozoru Szkolnego podległego Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (oddział w Zawierciu) z lat 1920-1925, wiadomo, z jakimi trudnościami borykało się nasze szkolnictwo i jaki był jego stan. W październiku 1920 roku w Szkole nr 4 nadal mieścił się szpital wojskowy, z tego względu komplety tej szkoły zdecydowano rozmieścić w spos�b następujący: w godzinach poobiednich 5 klas uczyło się w gmachu seminarium nauczycielskiego, reszta - w gimnazjum męskim i żeńskim. I tak zawierciańskie szkoły powszechne (3) i 1 prywatna fabryk Huldczyńskiego - były nad wszelką miarę przepełnione. W roku 1920 było w Zawierciu ponad 5 tysięcy dzieci w wieku szkolnym, podczas, gdy miejsce w szkołach mogło znaleźć tylko około 3,5 tysiąca dzieci. Nic więc dziwnego, że Doz�r Szkolny wystąpił o dokonanie rob�t remontowych i przer�bek w Szkołach nr 2 i nr 4, a to w celu uzyskania dodatkowych pomieszczeń na klasy i mieszkania dla nauczycieli. Na zebraniu w dniu 18 maja 1921 roku pr�bowano obliczyć, o ile komplet�w więcej musiałaby przyjąć każda za szk�ł powszechnych, by w nowym roku mogły pomieścić wszystkie dzieci w wieku szkolnym. I tak: Jeśli szkoła nr 2, nr 3 i nr 4 przyjmie dodatkowo 14 komplet�w (po około 50 uczni�w!), to brakujące 10 komplet�w przypadałoby w�wczas na Szkołę nr 1 i szkołę prywatną "Fabryk Huldczyńskiego". Podobnie musiałaby wyglądać sprawa nauczycieli - w Zawierciu zatrudnionych było (na dzień 18 maja 1921 roku) 54 nauczycieli, nadal brakowało 21 nauczycieli. Sprawa zaangażowania nowych nauczycieli nie wyglądała zachęcająco, a to ze względu ma kompletny brak mieszkań. Ci, kt�rzy przyjeżdżali, by zbadać miejscowe warunki, już nigdy więcej nie wracali. W mieście istniały w tym czasie 2 ochronki, ale postanowiono rozpatrzyć wniosek o utworzenie jeszcze jednej ochronki - tym razem z przeznaczeniem dla dzieci żydowskich. Zdecydowano r�wnież, by do Szk�ł nr 1, nr 3 i nr 4 skierować lekarzy szkolnych, ponieważ szkoły te dotychczas pozbawione były stałej opieki lekarskiej. Znaczący okazał się fakt uchwalenia (27 kwietnia 1922 roku) przez Radę Miejską "przymusu szkolnego". Przypuszczano, że aż około 1200 dzieci "... jest jeszcze poza szkołą..." z powodu braku miejsca. W związku z tym postanowiono przebudować dom mieszkalny przy ul. Pastewnej nr 4 na szkołę 7 - klasową o 7 salach oraz gruntowną przer�bkę 2 mieszkań w Szkole nr 1 (przy ul. Szkolnej) na 2 klasy, co w rezultacie mogło dać 9 klas i przy nauce na dwie zmiany, miejsce dla prawie 1000 uczni�w. Wakacyjne posiedzenie Dozoru Szkolnego (z 17 lipca 1923 roku) zaowocowało ustaleniem i przyjęciem do wiadomości 5 obwod�w szkolnych. Wiadomym się stało r�wnież, że w tym czasie w Zawierciu było 5950 dzieci w wieku do 14 lat, z czego w zawierciańskich szkołach pomieścić się mogło zaledwie 4500 uczni�w. Zdecydowano, że młodzieży od V do VII klasy należy umożliwić ukończenie szkoły, co zaś do dzieci młodszych oraz zaniedbanych i opieszałych w nauce - decyzję każdorazowo miała podejmować Rada Pedagogiczna danej szkoły. Koniec roku 1923/24 (23.06.1924) objawił nagą prawdę: zapowiadało się, że klasy w przyszłym roku liczyć będą po 60, a nawet więcej uczni�w. Było to zresztą sprzeczne z obowiązującą Ustawą o Ustroju Szk�ł Powszechnych. Zamknięcie szkoły fabrycznej Huldczyńskiego znacznie pogorszyło sprawę. (uczyło się tam około 700 dzieci). Ponadto, goszczące od 1916 roku w gmachu Szkoły nr 2 seminarium nauczycielskie (od roku 1921 - upaństwowione), wykorzystało sw�j umowny termin i powinno opuścić gmach, a to w racji tego, że w ww. Szkole nr 2 uczyło się prawie 2000 dzieci i młodzieży, a mimo to wiele z dzieci nie mogło podjąć nauki w szkole właśnie z powodu braku miejsca. Na posiedzeniu 26 lutego 1925 roku podniesiono problem "uroczystości Sienkiewiczowskich", a co za tym idzie - problem nadania imienia pisarza kt�rejś ze szk�ł miejskich. Wyb�r padł na Szkołę nr 4. Tego samego dnia ogłoszono r�wnież, że wraz z początkiem roku szkolnego 1924/25 została przejęta przez rząd szkoła prywatna 7 - klasowa fabryki rur i żelaza Huldczyńskiego i zyskała nazwę: 7 - klasowa Szkoła Publiczna nr 5 (na 1 rok). Uchwalono (27.03.1925 roku), że od przyszłego roku szkolnego w Szkole nr 4 otwarta zostanie klasa VII - a to na wyraźne i rzeczowe prośby rodzic�w dzieci mieszkających w tym rejonie. Dalsza historia Szkoły nr 4 przedstawiona jest na podstawie Kroniki Szkolnej pisanej przez kierownika szkoły po wojnie, p. Stanisława Nawrota oraz protokoł�w posiedzeń Rad Pedagogicznych od 19.03.1945 r.... Więcej z historii szkoły na stronie sp4.zawiercie.pl/historia.html Prezentacje przygotował S. Gębka Podziękowania dla dyrekcji szkoły oraz dla pani Moniki Liman i Jolanty Dąbrowskiej Materiały: kroniki szkolne oraz własne http://www.dawne-zawiercie.pl/ernest_erbe .O {font-size:149%;} .6}--> 120 lecie Odlewni Żeliwa SA w Zawierciu W minionym studwudziestoleciu Odlewnia trwale wpisała się w rozw�j polskiego przemysłu, a odlewnictwa w szczeg�lności. Sto dwadzieścia lat istnienia stawia nasze Przedsiębiorstwo w gronie najstarszych zakład�w przemysłowych południowych region�w naszego kraju. W swej wieloletniej historii trwania w procesach produkcyjnych Odlewnia przechodziła r�żne okresy: wzlot�w i międzynarodowych sukces�w, trudnych czas�w wojennych jak i kryzys�w gospodarczych okresu międzywojennego. Początek dziej�w Odlewni Żeliwa SA sięga 1886 roku kiedy to Ernest Erbe założył na gruntach należących do wsi Łośnica niewielką kuźnię produkującą sprzęt oraz narzędzia rolnicze dla okolicznej ludności wiejskiej. Wyb�r miejsca nie był przypadkowy. Położenie przy szlaku kolei warszawsko andmdash; wiedeńskiej, liczna tania siła robocza, istnienie na tym terenie wcześniej powstałych zakład�w, były czynnikami decydującymi o powstaniu kuźni, Dobra koniunktura na wytwarzane wyroby sprzyjała systematycznej rozbudowie zakładu i rozszerzeniu asortymentu produkt�w, doprowadza do uruchomienia odlewni, w kt�rej w 1892 roku zostaje rozpoczęta produkcja białego żeliwa ciągliwego, a od 1901 roku wytwarzane są łączniki z tego tworzywa. W �wczesnym Kr�lestwie Polskim zakład staje się monopolistą na produkowane wyroby. Rozbudowa zakładu, zasadnicza zmiana profilu produkcyjnego, rozszerzenie asortymentu wyrob�w uzasadniała zmianę nazwy przedsiębiorstwa zandbdquo;Kuźnia Ernest Erbe" na andbdquo; Fabrykę Łącznik�w i Wyrob�w Lano-Kutych Ernest Erbe" w Zawierciu. Początkowo metal wytapiano w piecach tyglowych opalanych węglem, następnie rozwijając produkcję do wytopu żeliwa zastosowano żeliwiak. Dążenie do poprawy jakości wytapianego metalu doprowadziło w 1895 r. do uruchomienia pierwszego pieca martenowskiego. W kolejnych latach rozwoju produkcji powstały kolejne dwa piece martenowskie, kt�re pracowały do 1974 roku. Firma rozwija się dynamicznie, otwiera swoje własne przedstawicielstwo handlowe i składy w Warszawie, St. Petersburgu, Moskwie i Rostowie, w 1913 r. wydaje sw�j pierwszy katalog wyrob�w, kt�rych jakość, szczeg�lnie łącznik�w ze znakiem EE zaliczana jest do najlepszych na świecie. Wydarzenia historyczne drugiej dekady XX wieku nie ominęły naszego kraju jak i naszego zakładu. Z wybuchem pierwszej wojny światowej rozw�j przedsiębiorstwa uległ całkowitemu zahamowaniu. Produkcja obejmuje jedynie wykańczanie zapas�w magazynowych, większość załogi została zwolniona bądź przeszła do innych zakład�w Zagłębia. Ponowne wznowienie produkcji następuje po zakończeniu wojny osiągając w 1920 roku pełną zdolność produkcyjną Fabryka poza łącznikami wytwarza odlewy dla wojska, kolejnictwa i energetyki oraz elementy do produkowanego w Polsce motocykla andbdquo;Sok�ł" . Zakład modernizuje się, rozwija asortyment wytwarzanych odlew�w, jak r�wnież i eksport swoich wyrob�w do takich państw jak Anglia, Holandia, Belgia, Kraje Skandynawskie, Turcja, Bułgaria, Egipt, Indie, Peru, Syjam oraz Urugwaj. Wyroby Fabryki zdobywają nagrody i wyr�żnienia. Na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 roku zakład otrzymał złoty medal, w 1932 roku dyplom I-szej klasy na Krajowych Targach Katowickich, srebrny medal na Targach Lewantyńskich w Tel-Avivie. Rozwija się sieć handlowa. Fabryka ma własne oddziały w Warszawie, Poznaniu, Katowicach, składy konsygnacyjne w Krakowie, Lwowie i Częstochowie, własne przedstawicielstwa w Radomiu, Wilnie i Wolnym Mieście Gdańsku. W 193G roku Fabryka staje się Sp�łką Akcyjną o kapitale zakładowym 2,3 min 6wczesnych złotych. Wybuch II wojny światowej to bardzo ciężki okres dla Fabryki i jej załogi. Fabryka przechodzi pod zarząd wojskowy, zmienia profil produkcyjny, uruchomiona zastaje produkcja nowego tworzywa, dla potrzeb wojska jakim było staliwa wytapiane w piecach martenowskich, przeznaczone na odlewy skorup pocisk�w moździerzowych oraz artyleryjskich. Z żeliwa białego odlewano natomiast skorupy granat�w. Okres okupacji to działanie na terenie Fabryki ruchu oporu, działalność sabotażowa. Wielu pracownik�w swą działalność patriotyczną p2ypłaciła aresztowaniami, a nawet życiem. Po zakończeniu działań wojennych ~Fabryka Łącznik�w i Wyrob�w Lano andmdash; Kutych Ernest Erbe" zostaje objęte Tymczasowym Zarządem Państwowym Po kilku tygodniach uruchomiono produkcję części maszyn rolniczych, kt�re to wyroby wymieniano na żywność stanowiącą, formę wynagrodzenia dla pracownik�w. Zakład systematycznie zwiększa asortyment swych wyrob�w, osiągając w 1948 roku poziom 3 tys. ton odlew�w. W tym też okresie do Fabryki przyłączono istniejący dotychczas jako oddzielne przedstawicielstwo zakład andbdquo;Ferrum" będący dziś Sp�łką zwaną andbdquo;Wiktoryjką". Połączone zakłady otrzymały nazwę andbdquo;Odlewnia Żeliwa Ciągliwego i Wytw�rnia Łącznik�w"., kt�ra to nazwa obowiązywała do momentu utworzenia w 1995 roku Sp�łki noszącej aktualną nazwę andbdquo;Odlewnia Żeliwa SA" w Zawierciu, kt�ra była jednoosobową Sp�łką Skarbu Państwa objętą w 1998 roku działalnością Narodowych Funduszy Inwestycyjnych. Rok 1996 związany jest z szeregiem zmian organizacyjnych odlewni, ze struktury kt�rej wydzielają się Sp�łki: - Odlew Rem w 1996 r. - Omega-Soft w 1996 r. - Modlew w 1998 r. - Odlewnia Żeliwa andbdquo;Wiktoryjka" w 2000 r. W 2003 roku Odlewnia zostaje wykupiona od NFI i wchodzi w skład Grupy Kapitałowej andbdquo;Gwarant". Więcej informacji w książce "Odlewnia Żeliwa Ciągliwego i Wytw�rnia łącznik�w w Zawierciu (1886-1986)" Longina Rosikona Prezentacje przygotował S. Gębka Podziękowania dla dyrekcji oraz dla pani Iwony Jędryszczak Materiały: kroniki zakładu oraz własne Zainteresowanych oraz posiadaczy innych materiał�w prosimy o kontakt : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/komitet_obywatelski_niesienia_doraznej_pomocy_dla_bezrobotnych Wielki kryzys gospodarczy, kt�ry rozpoczął się w roku 1929 spowodował znaczny wzrost bezrobocia na terenie Zawiercia co spowodowało, iż znaczna część miejscowej ludności znalazła się na skraju nędzy. Wkr�tce okazało się, że państwowa opieka społeczna nie jest wstanie sama poradzić sobie ze skutkami kryzysu. Z tego powodu powołano do życia w dniu 15 marca 1930 roku Komitet Obywatelski Niesienia Doraźnej Pomocy dla Bezrobotnych. Inicjatorem powstania był starosta zawierciański Stanisław Konopacki. W skład Komitetu weszło 37 os�b, wśr�d nich znaleźli się m.in. Franciszek Langer, Stanisław Holenderski, Kazimierz Sachse, Seweryn Wesołowski, Bronisław Peltyn, Zenon Stattler, a także proboszcz parafii Świętych Apostoł�w Piotra i Pawła Franciszek Zientara. Komitet zorganizowany był w 5 sekcji: og�lnokwalifikacyjną, dożywiania bezrobotnych, opieki nad dzieckiem i matką, finansową oraz opieki lekarskiej. W ramach swej działalności Komitet wydawał paczki żywnościowe, dożywiał dzieci z najuboższych rodzin, a także wraz z Tymczasowym Zarządem Miejskim opracował program rob�t celowych. Komitet przyczynił się r�wnież do udostępnienia bezrobotnym za minimalną opłatą robotniczych ogr�dk�w działkowych wraz z materiałem nasiennym i sadzeniowym. Warto odnotować iż Komitet Obywatelski Niesienia Doraźnej Pomocy dla Bezrobotnych nie był pierwszą tego typu organizacją na terenie Zawiercia. W latach I wojny Światowej, kiedy w wyniku działań wojennych zostały zamknięte zawierciańskie fabryki, pomocą dla bezrobotnych zajęło się Chrześcijańskie Towarzystwo Dobroczynności. Otworzono w�wczas bezpłatną kuchnię dla najuboższych za kt�rą odpowiadali: Stanisław Szymański, J�zef Brzeziński, Jan Pasierbiński oraz Bronisław Szulc. Tekst: Adam Bieńkowski, Zdjęcia: archiwum prywatne Barbary Francik http://www.dawne-zawiercie.pl/ulice_zawiercia_wczoraj_i_dzis Zawiercie, kt�re jako miasto powstało w roku 1915 z połączenia dw�ch robotniczych osad przez prawie 95 lat swojego istnienia zmieniało się nieustannie. Teraz dzięki uprzejmości pani Barbary Francik, kt�ra udostępniła zdjęcia ukazujące ulice i budynki dawnego Zawiercia można zaobserwować te zmiany. W poniższej galerii widać więc jak pokryte błotem ulice naszego miasta, kt�re przemierzają konne furmanki zamieniają się w pokrytą asfaltem jezdnie po kt�rej mkną kilkunasto tonowe ciężar�wki. Widać niepozorne dziś budynki niegdyś będące symbolem nazistowskiej okupacji. Na koniec dostrzec można, iż niekt�re z przedstawionych budynk�w zmieniły swoje oblicze, inne zaś całkowicie zniknęły z planu miasta. Na przedstawionych zdjęciach, pochodzących przeważnie z czas�w okupacji niemieckiej widać w większości obiekty znajdujące się przy dzisiejszej ul. Powstańc�w Śląskich. Niegdyś była ona częścią obecnej ul. Ignacego Paderewskiego, z kt�rej została wydzielona w roku 1977. Za czas�w okupacji ulicę Paderewskiego przemianowano na Hermann Goering Strasse. Wraz z ulicami Słowackiego, Pomorską, Chmielną oraz 3 Maja (przemianowaną na Adolf Hitler Strasse) stanowiła swego rodzaju dzielnicę niemiecką. Znajdowały się tam plac�wki administracyjne, sądownicze i policyjne oraz siedziby takich organizacji jak NSDAP oraz Hitlerjugend. Pod koniec marca 1941 roku Zawierciu nadano niemiecką nazwę Warthenau. W maju tego samego roku na polecenie �wczesnego burmistrza W. Fricka w obrębie ulic Nowy rynek, Aptecznej, Widok, Marszałkowskiej, Ciemnej, Ciasnej, Stary Rynek i G�rnośląskiej utworzono getto. W Czerwcu roku 1942 rozpoczęły się pierwsze wyw�zki ludności żydowskiej do oboz�w zagłady, kt�re kontynuowane były, aż do likwidacji getta w roku 1943. Zawiercie zostało wyzwolone spod okupacji niemieckiej przez Armie Czerwoną 20 Stycznia 1945 roku. Wraz z ustanowieniem nowej, komunistycznej władzy po raz kolejny zmieniono nazwy niekt�rych ulic. Hermann Goering Strasse Przemianowano na ul. Armii Czerwonej, a noszącą podczas okupacji imię Adolfa Hitlera ul. 3 Maja nazwano ku czci innego krwawego dyktatora ulicą J�zefa Stalina. Dziś zar�wno ulica 3-maja jak i Paderewskiego (bez odłączonej od niej ul. Powstańc�w Śląskich) powr�ciły do swych dawnych nazw. Jednak te z czas�w okupacji oraz rząd�w komunistycznych pozostaną częścią ich historii, a także przemian zar�wno tych wielkich jak i tych nieznacznych kt�re dokonały się w naszym mieście. Dzięki poniższej galerii można zobaczyć, chociaż w niewielkim stopniu jak zmieniało się obliczę naszego miasta. opracował Adam Bieńkowski http://www.dawne-zawiercie.pl/kaplica_pw_matki__boskiej_przadki_w_zawierciu Najbardziej okazałym obiektem sakralnym tego typu na terenie naszego miasta jest z pewnością Kaplica Matki Boskiej Prządki znajdująca się na skraju paku miejskiego im. Tadeusz Kościuszki, nieopodal Bazyliki św. Ap. Piotra i Pawła. Nie bez znaczenia jest wyb�r patronki kapliczki. Zawiercie sw�j rozw�j zawdzięcza m.in. istniejącej tam przędzalni, kt�ra dawała zatrudnienie wielu mieszkańcom miasta i okolic. Matka Boska Prządka jest wszak Opiekunką wł�kniarzy. Jak głosi napis wyryty na metalowej tabliczce umieszczonej na fasadzie budowli, w roku 1831 ustawiono krzyż pod kt�rym chowano zmarłych w czasie zarazy. Na jego miejscu została ustawiona kaplica w 1844 r. Wraz z rozwojem fabryki rozbudowana została także i kaplica miało to miejsce w 1883 r. W�wczas stała ona w innym miejscu niż obecnie, a mianowicie przy ulicy Łośnickiej. dziś Piłsudskiego. Służyła ona na początku swego istnienia jako filia kościoła parafialnego w Kromołowie. Jej pierwszym duszpasterzem był p�źniejszy proboszcz parafii św. Ap. Piotra i Pawła w Zawierciu ks. Franciszek Zientara. Na początku były w niej odprawiane jedynie nieszpory, następnie msza poranna lub wieczorna. Jednak liczba katolik�w w Zawierciu wzrastała, dlatego proboszcz kromołowski ks. prałat Karol Barcz, podjął decyzję, że jedna msza niedzielna będzie odprawiana w zawierciańskiej kaplicy przez księdza Zientarę. Po wybudowaniu kościoła kapliczka stała się zabytkowym obiektem sakralnym. W 1925 r. została odnowiona i wyremontowana. W 17.11.1986 r. ks. bp dr Stanisław Nowak Ord. Diec. Częstochowskiej konsekrował nową kaplicę p.w. MB Prządki Patronki Wł�kniarzy. Wewnątrz budowli, w jej centrum znajduje się ołtarz z figurą Najświętszej Panienki ozdobiony kwiatami. Na ścianie za nim widnieje wizerunek patronki kaplicy, a nad nim zawieszony jest krucyfiks. Autorem obrazu jest mgr inż. arch. Marta Ciszewska. Na wyraźnie napisaną prośbę nie zostawia się tam żadnego rodzaju wot�w, kaplica służy jedynie do modlitwy. Sam ołtarz jest oddzielony od przedsionka stalową kratą w trosce o bezpieczeństwo. http://www.dawne-zawiercie.pl/_kaplica_pw_sw_jana_nepomucena Pomiędzy ulicami Szkolną, Porębską i Wojska Polskiego znajduje się inne urokliwe miejsce, kt�re przypomina Nam o katolikach zawierciańskich minionych czas�w. Jest to pięknie odnowiona kapliczka, p.w. św. Jana Nepomucena . Niegdyś stała ona w centrum Starego Rynku, obok wejścia do podziemnej stacji pomp wodociągowyc,h potem została przeniesiona ze względu na wzmożony ruch samochodowy w mieście. W latach 70. XX w. kapliczkę rozebrano. Ta, kt�rą widzimy dziś jest jej wierną kopią. Budowla została ogrodzona niewielkim stalowym płotkiem; wewnątrz znajduje się figura Jezusa z ranami po ukrzyżowaniu oraz z otwartym dla każdego Miłosiernym Sercem. Dzięki dużym oknom w stylu neogotyckim, umieszczonym w każdej ze ścian oraz pomalowaniu wnętrza na biało, kaplica jest zawsze pełna światła, a oblicze Zbawiciela niezwykle promienne. Figura przybrana jest kwiatami podobnie jak ta w kapliczce w parku Kościuszki. Na szczycie budowli jest umieszczony koniczynowy krucyfiks, a we wnękach w dachu pokrytego blachą, znajdują się figurki Matki Boskiej. Ważna jest lokalizacja tego pięknego sakralnego obiektu. Nieopodal znajduje się bowiem I L.O. im. Stefana Żeromskiego w Zawierciu oraz Zesp�ł Szk�ł im. Hugona Kołłątaja w Zawierciu, biegną w tej okolicy też drogi do dzielnicy Marcisz�w i do miasta Poręba. Kaplica przypomina każdemu przechodniowi, że B�g nie zapomina o uczniach i podr�żnych. http://www.dawne-zawiercie.pl/stanislaw_szymanski Choć nie był Stanisław Szymański rodowitym Zawiercianinem, to jego życie nierozerwalnie złączyło się z naszym miastem. Poświęcił mu sw�j czas, pieniądze i pasje. Dzięki temu człowiekowi mała fabryczna osada stała się miejscem, w kt�rym żyło się lepiej wszystkim mieszkańcom, co r�wnież sprzyjało osiedlaniu się tu kolejnych os�b. Przyjrzyjmy się zatem jak przebiegała jego społeczna działalność. Urodził się w 1862 r. Uzyskał wykształcenie inżynierskie. Od 1907 r. był on generalnym dyrektorem fabryki Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Do naszego miasta przybył z Warszawy. W czasie pobytu w Zawierciu od samego początku aktywnie włączył się w jego rozw�j zar�wno na polu gospodarczym, jak i kulturalnym i społecznym. Nie było to jednak łatwe, bowiem czasy w kt�rych przyszło mu działać były naznaczone licznymi przeciwnościami i restrykcjami ze strony zaborc�w, najpierw rosyjskich, a po wybuchu I wojny światowej niemieckich. Jako dyrektor nie był bynajmniej przykładem fabrykanta-tyrana. Zawsze bowiem dbał o swoich pracownik�w. Niezbitym dowodem na potwierdzenie tego stwierdzenia jest fakt budowy osiedla pracowniczego przy obecnej ulicy Westerplatte, Niedziałkowskiego oraz 11 listopada (tzw. andbdquo;Białe Kamieniceandrdquo;). Mało tego, był też gł�wnym pomysłodawcą budowy szkoły dla dzieci robotnik�w z TAZ, kt�ra została oddana do użytku 12.12.1907 r. (obecnie gimnazjum nr 2). Z tej okazji dyr. Szymański wygłosił płomienną patriotyczną mowę nie bacząc na to, że czasy były niespokojne. Nie był też i potem bierny na polu edukacji. Stał bowiem w nowowybudowanej szkole na czele 27-osobowej rady pedagogicznej. Dbał o rozw�j artystyczny dzieci ze szkoły TAZ, zapewnił wykształconą kadrę pedagogiczną dla dziecięcego ch�ru prowadzonego przez nauczyciela i ch�rmistrza R. Lamparskiego. W czasie, gdy Stanisław Szymański był dyrektorem TAZ do publicznego użytku oddano też łaźnię miejską będącą miejscem spotkań zawierciańskiej elity, a także dom ludowy andbdquo;Wł�kniarzandrdquo;, skupiający pracownik�w TAZ i będący dla nich centrum kultury. Tam też swoje koncerty dawał wspomniany wyżej ch�r dziecięcy. Stanisław Szymański działał też na niwie turystyki. W dniu 04.06.1910 r. wsp�łuczestniczył w założeniu pierwszego oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Zawierciu, kt�rego został prezesem. Przewodniczył r�wnież zawierciańskiemu kołu opieki nad ruinami zamku w Ogrodzieńcu. Wielką troskę o najuboższych mieszkańc�w Zawiercia wykazywał zwłaszcza w czasach wielkiego kryzysu, gdy na miasto przyszła fala bezrobocia. W 1910 r. był jednym z założycieli Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności, zajmującego się budowaniem ochronki dla dzieci osieroconych oraz bezrobotnych rodzin z Zawiercia. Był prezesem tej organizacji do roku 1931, potem zastąpił go na tym stanowisku inny działacz społeczny dr Konrad Pasierbiński. W wyniku wybuchu I wojny światowej zawieszono działalność większości fabryk w Zawierciu, m.in. huty Huldczyńskiego. Widmo głodu spowodowało, że już od 18.09.1914 r. w domu ludowym została założona bezpłatna kuchnia. Jej założycielami opr�cz Szymańskiego byli dr J�zef Brzeziński, Jan Pasierbiński, Helena Malczewska i Bronisław Szulc. Szymański brał r�wnież udział w życiu Rady Miejscowej Opiekuńczej. Pomagał ludziom potrzebującym bez względu na pochodzenie i wyznanie, co było pięknym przykładem w wielowyznaniowym Zawierciu, gdzie choć panującą religią był katolicyzm, to inne obrządki nie były dyskryminowane. Prezesem sosnowieckiego oddziału Rady Miejscowej Opiekuńczej Szymański został mianowany 26.02.1916 r. Po nadaniu Zawierciu praw miejskich 01.07.1915 r. nie zaniechał działalności na rzecz jego rozwoju i pracy w strukturach samorządowych. Został wybrany 04.10.1915 r. przewodniczącym pierwszej Rady Miejskiej w Zawierciu, a wraz z Ernestem Erbe i Marcinem Ginsbergiem, dwoma burmistrzami niemieckimi, był członkiem zarządu miejskiego. Kolejnym przykładem patriotyzmu Szymańskiego jest to, że złożył sw�j podpis pod protestem w sprawie zawarcia pokoju w Brześciu, wydanym przez magistrat 05.03.1918 r. Przyczynił się r�wnież do powstania żeńskiego seminarium nauczycielskiego w Zawierciu w 1916 r. Był pośrednikiem w zdobywaniu na seminarium środk�w pieniężnych od Komitetu Obywatelskiego Rozbrajania Niemc�w w Warszawie oraz Polskiej Macierzy Szkolnej, jak r�wnież z Komitetu Pomocy z Vavey w Szwajcarii. Był wieloletnim prezesem koła opiekuńczego rodzic�w w prywatnym gimnazjum męskim andbdquo;Szkoła Średniaandrdquo; w Zawierciu. Działał tam wraz z Włodzimierzem Sulimą Popielem, kierownikiem Urzędu Skarbowego w Zawierciu, prof. Stanisławem Rączką i Z. Statlerem. Kiedy w 1919 r. powołano samorządowy organ dozoru szkolnego, kt�rego zadaniem była kontrola wszystkich plac�wek edukacyjnych bez względu na wyznanie, w zarządzie tej organizacji zasiadał obok ks. Franciszka Zientary - miejscowego proboszcza, rabina, prezydenta miasta - Władysława Tuwana i inspektora szkolnego. Został r�wnież wieloletnim prezesem dozoru szkolnego po ks. Bolesławie Wajzlerze. Wnosił sw�j wkład w działalność licznych organizacji społecznych. Był bowiem m.in.: prezesem Rady Nadzorczej Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowego, członkiem zarządu powiatowego Koła Macierzy Szkolnej w Zawierciu, prezesem OHP w TAZ. Był czołowym działaczem lokalnej Chrześcijańskiej Demokracji i miał wpływy w zarządzie centralnym partii w Warszawie. O wymienionych dokonaniach Stanisława Szymańskiego dowiadujemy się m.in.: z protokoł�w dozoru szkolnego (1919- 1935), fotografii księgi pamiątkowej szkoły TAZ oraz dokument�w przechowywanych w Miejskiej Izbie Muzealnej ulokowanej w jego dawnej willi, dziś siedzibie Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Zawierciu. Jego wszechstronności w działaniu zawdzięczamy rozkwit życia kulturalnego i społecznego w mieście. Dzięki działalności Szymańskiego w wielu organizacjach na wysokim sycyebku, o Zawierciu usłyszały też inne regiony, Można powiedzieć, że Szymański jest jedną z ikon tego miasta. Swoim życiem pokazał, że wsp�lnymi siłami można się przeciwstawić złu w ludzkim życiu, społecznej niesprawiedliwości i zawieruchom historycznym. Ten wielki społecznik nie na darmo jest teraz patronem szkoły, kt�rą sam otwierał w czasach niewoli. Teraz jego pogodne oblicze widnieje z portretu na honorowym miejscu w budynku Gimnazjum nr 2. Młodzi zawiercianie mają w nim świetlany wz�r człowieka czynu, prawa, uczciwości i sprawiedliwości, cech będących ciągle na piedestale wzorowego obywatela. Damian Domżalski Powyższy tekst ukazał się w 1 nr magazynu Zawiercianin Źr�dła: 1. Monografia Zawiercia, 2003 r. 2. Grzegorz Florczyk, Dzieje szkoły i historia budynku Gimnazjum nr 2 w Zawierciu, Zawiercie, 2004 r. Z galerji zasłużonych męż�w. Wybitny działacz społeczny na terenie Zawiercia. Po ćwierćwieczu pracy zawodowej i społecznej, opuścił Zawiercie dyrektor Zarządu Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, p. Stanisław Szymański , Towarzystwo Akcyjne nie zostało przez to osierocone, gdyż p. Szymański zatrzymuje nadal stanowisko dyrektora naczelnego zakład�w, miasto Zawiercie jednak poniosło niepowetowaną stratę. P. Szymański był bowiem zasłużonym działaczem o głębokim poczuciu obowiązku obywatelskiego, nadzwyczajnej energii i wsp�łczującem dla niedoli ludzkiej sercem. Mieszkańcy Zawiercia dobrze pamiętają, czem był dyrektor Szymański dla miasta przed wojną i podczas wojny, a więc w czasach kiedy praca społeczna przedstawiała wiele trudności i narażała na przykrości i prześladowania. Śmiało powiedzieć można, że nie było ani jednego poczynania obywatelskiego, kt�remby P. Szymański uczestniczył, najczęściej na stanowisku kierowniczem. Najulubieńszem polem do działalności była oświata. Trwałemi pamiątkami jej są dawna szkoła fabryczna Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, dziś szkoła powszechna Nr.2 i Seminarium nauczycielskie żeńskie im. Osuchowskiego. Szkoła fabryczna Tow. Ake. andbdquo;Zawiercieandrdquo; była przed wojną najlepszą uczelnią początkową w całym zaborze rosyjskim i, jako szkoła wzorowa, stała się miejscem licznych wycieczek nauczycielskich; pomimo bacznej opieki władz rosyjskich, była naprawdę polska z języka i z ducha. P. Szymański od początku ją organizował, sam angażował nauczycieli, sprawdzał kwalifikacje specjalist�w do r�żnych przedmiot�w, czuwał nad życiem szkolnem i osobiście przewodniczył na wszystkich posiedzeniach Rady Pedagogicznej. Doskonale prosperujące dziś Seminarium nauczycielskie żeńskie było także założone przez P. Szymańskiego za okupacji niemieckiej, ponieważ zachodziła obawa, że z powodu braku sił polskich Niemcy zechcą pchać do nas swoich nauczycieli. Najwydajniejszą jednak była praca P. Szymańskiego podczas wojny, gdy przedsięwziął akcję przeciwgłodową na terenie Zawiercia. Kiedy w chwili wybuchu wojny zatrzymano wszystkie warsztaty, a Zawiercie zostało bez pieniędzy i artykuł�w spożywczych, kt�rych nie można było dowieść, kiedy liczne rzesze robotnicze stanęły wobec widma najbrutalniejszego głodu. Dyr. Szymański zorganizował Komitet Wzajemnej Pomocy a potem Pow. Radę Opiekuńczą. Swą energią zdołał zgromadzić znaczne fundusze z źr�deł miejscowych z Komitet�w zagranicznych, a nawet kasy okupant�w, i uratować od głodu wiele tysięcy dorosłych i dzieci. Sama Kuchnia Ludowa wydawała przez czas wojny, od 2000 do 4260 porcji dziennie. Dziś Zawiercie znalazło się w sytuacji podobnej, jak przed 15 laty. Z powodu kryzysu warsztaty unieruchomiono i gł�d zn�w zagląda do rodzin robotniczych. Położenie nadzwyczaj ciężkie i trudne do opanowania! O tyle jednak jest lepiej niż w�wczas, że cały ciężar inicjatywy i walki z głodem nie spada wyłącznie na barki prywatne, lecz wzięły je w swoje ręce kompetentne czynniki rządowe i samorządowe. Grono przyjaci�ł i wsp�łpracownik�w społecznych P. Szymańskiego licząc się z tą ciężką sytuacją i chcąc iść po linji jego dążeń i usiłowań, nie urządziło uczty pożegnalnej, lecz pieniądze na ten cel złożone przekazało Komitetowi niesienia pomocy bezrobotnym. Powyższy artykuł ukazał się w magazynie "Świat", nr 43 24.X.1931 r. http://www.dawne-zawiercie.pl/huta Rozw�j hutnictwa w Kr�lestwie Polskim a w szczeg�lności na terenie Zawiercia zawdzięczamy w dużej mierze otwarciu w 1848 r. linii kolejowej zwanej Drogą Żelazną Warszawsko-Wiedeńską. Innym ważnym czynnikiem korzystnym dla rozwoju przemysłu było zniesienie przez rząd carski w 1850 r. granicy pomiędzy Kr�lestwem a Rosją co stwarzało duże możliwości handlu ze wschodem. Dzięki tym korzystnym sytuacją w latach 70-tych XIX w. na teren Zawiercia zaczął napływać kapitał niemiecki. Jednym z kapitalist�w niemieckich był Samuel Huldschynsky (Huldczyński) kt�ry podjął starania o budowę zakładu hutniczego w Zawierciu. W dniu 7 listopada 1897 r. zostało utworzone Towarzystwo Akcyjne Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza i tę datę niekt�re żr�dła podają jako umowny początek powstania Huty Zawiercie. W 1899 r. sp�łka podjęła decyzję o budowie huty w Zawierciu. Pierwszymi przedstawicielami S.A. na teren Zawiercia zostali inż. Oskar Preis i Julian Appler (p�źniejszy pierwszy dyrektor huty). Początki budowy huty sięgają 1899 r. W tym też czasie rozpoczęto budowę bocznicy kolejowej, wielkiego pieca, prażarki rudy. W 1901 r. uruchomiono wielki piec i w tymże roku nastąpił pierwszy spust sur�wki. Wybudowano też warsztaty mechaniczne kt�re wyposażono w tokarki, strugarki, szlifierki i inne nowoczesne urządzenia (głownie niemieckie). W 1900 r. rozpoczęto budowę stalowni a już w 1903 r. dwa piece martenowskie (każdy 40 ton) były gotowe do pracy. Walcownia średnia i mała produkowała głownie kształtowniki. Pogarszające się warunki pracy w latach 1904-05 zapoczątkowały strajki co doprowadziło do aresztowań przez władzę rosyjskie. Rok 1905 przyni�sł zmiany kontroli nad Towarzystwem Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza. Przejęła ją Oberschlesische Eisenach- Bedarf A.G. Następował jednocześnie dalszy rozw�j huty. W 1906 r. powstała walcowani bednarki. W 1907 r. trzeci piec martenowski a w 1908 czwarty, w 1909 powstała lemieszownia. Ważnym elementem było r�wnież wybudowanie w 1903 r. na terenie huty ambulatorium wraz z gabinetami lekarskimi. Wybudowanie szpitala fabrycznego nastąpiło w 1912 r. R�wnież dzięki staraniom pracownik�w w 1904 r. powstała jednoklasowa szkoła. Od 1914 -18 huta była nieczynna. Pracowały tylko urządzenia zaopatrujące domy fabryczne w prąd i wodę. Od 1919 r. zaczęto stopniowo uruchamiać hutę. W swojej długoletniej historii huta andbdquo;przeżywałaandrdquo; r�żne okresy (w latach 30 miała być nawet zlikwidowana) , ale ze wszystkich andbdquo;zawieruchandrdquo; dziejowych wyszła obronną ręką. Do dzisiejszego dnia z �wczesnej huty niewiele (a może nic) już nie zostało . Stare budynki i urządzenia zostały zastąpione nowoczesnymi a dawny obraz Huty "Zawiercie" można obejrzeć jeszcze tylko na starych zdjęciach. Autorzy : J.S. Gębka (materiały- zbiory własne) Zainteresowanych i posiadaczy innych materiał�w prosimy o kontakt : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_pw_trojcy_przenajswietszej_w_zawierciu_skarzycach Losy parafii, kt�rą mam zamiar teraz opisać od zawsze były niezwykle silnie związane z kościołem św. Mikołaja BW w Zawierciu-Kromołowie. Mowa tu oczywiście o świątyni p.w. Tr�jcy przenajświętszej w Zawierciu- Skarżycach. Ten zacny stary kości�ł podobnie jak i jego andbdquo;protoplastaandrdquo; z Kromołowa, są strażnikami pamięci o dawnych dniach zawierciańskiej ziemi. Dlatego też ważne jest, aby nie zapomnieć o tak wspaniałej perle w naszym narodowym skarbcu. Początki istnienia... Szukając początk�w parafii musimy się cofnąć do okresu reformacji. Nieopodal wieży strażniczej w Skarżycach stała kaplica, a jej kapelanem był mstowski zakonnik ojciec Bartłomiej, kt�ry dzielnie wspierał proboszcza kromołowskiego zwłaszcza w okresie świąt i uroczystości odbywających się w kościele św. Mikołaja BW. Sami zaś właściciele Kromołowa r�d Boner�w stopniowo zakorzeniali się w kalwinizm. Widząc to właściciel wsi Skarżyce, Wojciech Giebułtowski herbu andbdquo;Lisandrdquo;, pełniący funkcję sekretarza kr�lewskiego, kazał wybudować dla katolik�w kości�ł ku czci Tr�jcy przenajświętszej. Kości�ł miał z początku spełniać jedynie funkcję filii świątyni kromołowskiej. Parafia została erygowana 10 czerwca 1616 r. przez ks. bp krakowskiego Piotra Tylickiego. Dołączono do niej także wsie Morsko, Dupice (obecnie Piaseczno) oraz Żerkowice. Już wcześniej w roku 1598 konsekrowano dużą kaplice pełniącą funkcję kościoła. Następna jej konsekracja po przebudowie i dodaniu trzech kaplic miała miejsce w 1678r. a dokonał jej ks. bp. Sufragan krakowski Mikołaj Obarski. Czar zabytk�w... Już sama bryła kościoła jest bardzo interesująca. Szczeg�lną wymowę mają trzy okrągłe kaplice od strony wschodniej symbolizujące Tr�jjedynego Boga. Wyniosła wieża jest wyposażona w otwory strzelnicze. Gł�wny ołtarz znajduje się w środkowej kaplicy, największej ze wszystkich. Natomiast w przyległych znajdują się XVII wieczne obrazy Narodzenia pańskiego i pokłonu Pasterzy oraz obraz Jana Chrzściciela. Z tego samego okresu pochodzi także obraz Tr�jcy Świętej w ołtarzu gł�wnym, wykonanym w stylu klasycystycznym z drzewa z bogatymi złoceniami. W nawie kościoła uwagę przykuwają piękna barokowa ambona oraz dwa klasycystyczne ołtarze w kształcie sarkofag�w. Po lewej stronie podziwiać można obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, będący kopią starożytnego obrazu andbdquo;Salus popluli Romaniandrdquo;, czyli andbdquo;Ocalenie ludu rzymskiegoandrdquo;. Po prawej stronie natomiast znajduje się ołtarz i obraz patrona parafii św. Floriana. W g�rze Archanioł Michał. Uroczystości ku czci patrona strażak�w są ważnym wydarzeniem w życiu parafii; odbywają się one w pierwszą niedzielę maja, wtedy to do Skarżyc przybywają pielgrzymki strażackie z okolicznych miejscowości. W skarbcu kościoła znajdują się najstarsze ołowiane lichtarze noszące inicjały i herb andbdquo;Abdankandrdquo; ks. Jana Rudzkiego proboszcza parafii w latach 1766-1812. Do znajdujących się tam pamiątek należy wymienić: - monstrancję ozdobioną promieniami, gronami winogrona i korona; - kielich z napisem andbdquo;Ten kielich nakładem ks. J. Rudzkiego, plebana skarżyckiego - przerobiony i pozłocony roku 1777andrdquo; ; - puszkę pochodzącą z XVII w. w koszulce srebrnej; - ornaty XVII i XVIII wieczne posiadające bogatą symbolikę. Powojenne losy kościoła... Czas zabor�w i wojen bardzo odbił się na stanie świątyni. Wszystkie historyczne zawieruchy sprawiły, że kości�ł wymagał gruntownego remontu. Odnowa Kościoła została zapoczątkowana przez ks. Alfonsa Niedermana (1935-71). To dzięki niemu dokonano remontu wieży i pokryto dach blachą. Oczyszczenia świątyni podjął się ks. Henryk Wysowski (1791-1980), wg Koncepcji inż. Arch. Stanisława Pośpieszalskiego. Kontynuatorami tych prac byli księża J�zef Duda (1980-1982) i Wiktor Tamzik (1982-1988). W 1997 r. ks. proboszcz Mirosław Sikora odnalazł obraz Matki Boskiej Skarżyckiej w ołtarzu gł�wnym pod obrazem Tr�jcy Przenajświętszej. Odnalezione dzieło jeszcze w tym samym roku zostało odnowione w Częstochowie. Jego renowacji dokonała Grażyna Łazarowicz, historyk sztuki. Obecny proboszcz i kustosz świątyni ks. Stanisław Wybański zbudował przy kościele polową kapliczkę z kopią Cudownego Obrazu Matki Boskiej Skarżyckiej. Opracował też i wydał publikację andbdquo;Nabożeństwo do Matki Boskiej Skarżyckiejandrdquo;(1999 r.). Jest także kompozytorem wielu pieśni maryjnych do sł�w papieża Jana Pawła II. Kości�ł parafialny p.w. Tr�jcy Przenajświętszej w Zawierciu- Skarżycach, został ustanowiony przez księdza arcybiskupa metropolitę częstochowskiego Stanisława Nowaka dekretem z 15 sierpnia 1999 r. Sanktuarium Najświętszej Marii Panny Skarżyckiej. Doroczna Jej uroczystość obchodzona jest 5 sierpnia, a pierwszej z nich przewodniczył ks. bp prof. Antoni Długosz. Działalność duszpasterska w Sanktuarium w XXI w. Kości�ł św. Tr�jcy jest ważnym ośrodkiem kulturalno-religijnym regionu. Szczeg�lne znaczenie zwłaszcza dla młodzieży ma znajdujący się w Skarżycach ośrodek oazowy z św. Krzyżem w nazwie. Istnieje on tam już od lat 80. ubiegłego wieku. Co roku w okresie wakacji młodzi ludzie skupieni w Ruchu Światło-Życie, przyjeżdżają w to miejsce aby wsp�lnie przez trzy tygodnie poświęcić sw�j czas Panu Bogu i medytacji Pisma Św., ale także poznawaniu swego powołania życiowego i pracy w grupie w chrześcijańskiej atmosferze. 21 lutego 2008 ks. abp Stanisław Nowak poświęcił w ośrodku kaplicę. Ważna dla parafii jest niewątpliwie społeczność strażacka. 09.05.2007r. w czasie Dnia Strażaka i 15. lecia PSP w Zawierciu, ks. proboszcz Stanisław Wybański został wyr�żniony Złotą Odznaką Honorowa za zasługi dla Wojew�dztwa Śląskiego, a Rzymsko-katolicka Parafia Tr�jcy Przenajświętszej otrzymała List gratulacyjny i okolicznościowy ryngraf. Natomiast 19.08.2007 r. miał miejsce jubileusz 80. lecia OSP w Morsku. Uroczystej Mszy św. Przewodniczył ks. Wybański, a kazanie wygłosił ks. dr Jan Koclęga. W parafii organizowane są też doroczne pielgrzymki strażak�w powiatu zawierciańskiego. Poza tym pątnicy wyruszają na szlak do Lichenia, Mariazel czy Medugorie. Jak przystało na nowoczesną parafię nie obca jest jej także kultura i media. 31.10-03.11.2007 r. w TVP3 i w TVN emitowane były programy sanktuarium skarżyckim i Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, wypowiedzi udzielał miejscowy proboszcz. Natomiast 04.11. tego roku odbył się koncert andbdquo;Zaduszki Skarżyckieandrdquo; w wykonaniu artyst�w andbdquo;Piwnicyandrdquo; z Krakowa. Kości�ł p.w. Tr�jcy Przenajświętszej to jednak przede wszystkim miejsce dla pokrzepienia duszy, zar�wno dla świeckich jak i dla kapłan�w tutejszych dekanat�w. W tym miejscu tradycja i nowoczesność uzupełniają się wzajemnie tak jak i cały Kości�ł trwały w Ewangelii i zmienny w otaczającej Go rzeczywistości. Tak jak i przed kilkoma wiekami tak i teraz jest jednym z najwspanialszych klejnot�w w koronie naszego Białego Orła. Damian Domżalski http://www.dawne-zawiercie.pl/ulica_marszalkowska Ulica Marszałkowska i jej najbliższe okolice były najczęściej uczęszczanymi ulicami w Zawierciu, między innymi z powodu sporej ilości sklep�w, Synagogi żydowskiej wybudowanej ok. 1880 r. oraz placu targowego. Ulica Marszałkowska nosiła r�żne nazwy - w latach okupacji Alte Markt-Strasse, a w latach 1952 - 1990 ul Teodora Duracza (Teodor Franciszek Duracz ur. 9 lutego 1883 w Czupach�wce pod Charkowem, zmarł 12 marca 1943 w Warszawie zamordowany przez gestapo. Polski działacz komunistyczny, członek PPS, Komunistycznej Partii Polskiej, uczestnik rewolucji październikowej.)w roku 90 wr�cono do pierwotnej nazwy. Pierwsza sieć wodociągowa, jaka została wybudowana w Zawierciu powstała właśnie na ul Marszałkowskiej w 1932 rok. Po niedługim czasie podłączono sąsiednie ulice, między innymi: Hoża, Apteczna, Nowy Rynek, G�rnośląska. Ta sieć wodociągowa jest eksploatowana do chwili obecnej. Jednym z najstarszych plac�w targowych był Nowy Rynek kt�ry powstał ok. 1904 roku na kt�rym do końca lat sześćdziesiątych raz w tygodniu odbywały się targi. W latach 1913 - 1917 pod nr 7 było tam Gimnazjum Żeńskie Wandy Karczewskiej, przeniesione w 1917 roku na ul. Kościelną W roku 1945 założono Gimnazjum Kupieckie, kt�re zostało przemianowane w latach 1951-70 na Technikum Ekonomiczne. Po wybudowaniu wiaduktu drogowego plac nazwano im. Jarosława Dąbrowskiego. Ulica Apteczna nosi nazwę od apteki Jana Pasierbińskiego (obecnie już nieistniejącej). Przed wojną przy ulicy była fabryka mydła, sklep z farbami, hurtownia mąki i cukru oraz piwiarnia. Inną ważną ulicą była ul. Hoża. Przy tej ulicy w 1905 roku powstała siedziba Gminy Żydowskiej, kt�ra skupiała ponad 8000 os�b wyznania mojżeszowego z Zawiercia jak i z okolicznych miejscowości. W czasie okupacji ul. Marszałkowską wraz z pobliskimi ulicami otoczono murem i utworzono getto (ocalał jaszcze mały fragment muru i brama, kt�rą prawdopodobnie wjeżdżały transporty do oboz�w zagłady) dla społeczności żydowskiej. W getcie znaleźli się Żydzi z Zawiercia jak i okolicznych miast. Jak podają r�żne źr�dła w getcie umieszczono ok. 7000 ludzi, a wolności doczekało się tylko 7 os�b !! Autorzy : J.S. Gębka Zainteresowanych i posiadaczy innych materiał�w prosimy o kontakt : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/huta_szkla_ W latach siedemdziesiątych XIX wieku Zawiercie było już znaczącym ośrodkiem przemysłowym. Kolejnym zakładem, kt�ry powstał na terenie Zawiercia była Fabryka Szkła. Pierwszą urzędową wzmiankę o Fabryce Szkła zamieszcza dokument z 1880 roku. Jest to doroczny raport naczelnika gminy w Kromołowie o stanie przemysłu na podległym mu terenie. Sporządzony został dla naczelnika powiatu w Olkuszu. (Kromoł�w był w tym czasie jedną z gmin powiatu olkuskiego należącego do guberni kieleckiej a Zawiercie Wielkie należało natomiast do gminy Poręba Mrzygłodzka i guberni piotrkowskiej. Włączenie gminy Kromoł�w i Zawiercia Małego do powiatu będzińskiego i tejże guberni nastąpiło w roku 1885). Wspomniany raport informuje,iż tutejsza szklarnia mieściła się w jednym murowanym budynku i zatrudniała 22 robotnik�w z czego 17 było fachowcami cudzoziemskimi. Inicjatorem rozpoczęcia w Zawierciu wyrob�w ze szkła był tutejszy właściciel ziemski Andrzej Chmielewski. Po jego śmierci szklarnia weszła w posiadanie A. Grelaka, ten zaś w 1883 roku sprzedał ją Markusowi Holenderskiemu i Samuelowi Mendelsonowi. Po niecałym roku 13 grudnia 1883 roku odsprzedali ją przedsiębiorstwu S. Reich i Sp�łka za 10 tysięcy rubli. Sp�łka ta była już znanym producentem szkła w Czechach i Morawach. W latach 1884-1899 Reichowie zaczęli systematycznie rozbudowywać hutę. Wzniesiono nowe hale produkcyjne z 2 piecami mieszczącymi 12 donic do wytopu szkła, wybudowano suszarnie piasku szklarskiego, wypalarnie, magazyny oraz pomieszczenia szlifierni szkła. W następnych latach postawiono trawialnię kryształ�w, składy kwasu siarkowego, kuźnię oraz budynek mieszczący generator spalin. W 1986 roku ruszyła druga hala produkcyjna dobudowano ślusarnię, stolarnię, malarnie szkła oraz nowe pomieszczenia biurowe i dom mieszkalny dla dyrekcji. Rozbudowę zakończono w 1899 roku postawieniem magazyn�w wyrob�w gotowych i doprowadzeniem bocznicy kolejowej. Słownik geograficzny Kr�lestwa Polskiego z 1895 roku podaje, że huta szkła Reich zatrudnia 800 robotnik�w. W dniu 3 lipca 1900 roku zostało mianowane andbdquo;Towarzystwo Akcyjne Huty Szkła w Zawierciu dawniej S. Reich et Co.andrdquo; W tym samym roku od Edmunda Marcusa z Będzina dokupiono nieruchomość w Zawierciu, on kupując ponad tysiąc akcji został drugim obok Reicha wsp�łwłaścicielem i dyrektorem fabryki. W tym też roku na 10 parcelach wybudowano domy fabryczne przy p�źniejszej ul. Pileckiej (obecnie część ul. Paderewskiego i Powstańc�w Śląskich). W 1912 roku wybudowano dwuklasowy budynek szkoły fabrycznej. W czasie I Wojny Światowej rabunkowa gospodarka okupanta (wyw�z maszyn, urządzeń pędnych i elektrycznych) była powodem dużych kłopot�w w powojennym uruchomieniu fabryki. Podczas II Wojny Światowej huta była czynna, i została przejęta przez berlińska centralę HTO a jej niemieckim komisarzem został Hans Gnadiger. W okresie okupacji wielu członk�w załogi zostało aresztowanych i wywiezionych, a zatrudniono nieletnich (14-18 lat) Polak�w, kt�rzy stanowili jedną czwartą załogi. Po wojnie w 1946 roku naczelnym dyrektorem został Władysław Żak, a huta przeszła na skarb państwa. Uchwalenie przez sejm w 1950 roku Ustawy o sześcioletnim planie rozwoju gospodarczego i budowy socjalizmu w Polsce zakończyły ponad 60-letnie posiadanie huty przez Reich�w, Markus�w i Martinich. Dnia 3 maja 1950 roku hucie nadano nazwę: Huta Szkła Gospodarczego i Oświetleniowego w Zawierciu. W latach 1960-1980 kierownictwo partyjne i polityczne zaplanowało drugi okres uprzemysłowienia kraju, co zapoczątkowało wiele kosztownych inwestycji w hucie na og�lną sumę ponad 382 975,9 zł. Od 1998 roku huta była Sp�łką Akcyjną, a po okresie upadłości w 2009 roku została kupiona przez nowych inwestor�w. Obecne nazwa firmy to Huta Szkła andbdquo;Zawiercieandrdquo; sp. z o. o. W tym kr�tkim rysie historycznym nie spos�b opisać dokładnie historii huty, ten rys to w większości andbdquo;sucheandrdquo; fakty (choć wiele innych zostało pominiętych), ale myślę, że choć trochę została przybliżona historia huty szkła. Podziękowania dla dyrekcji Huty Szkła za pomoc w przygorowaniu materiału. Autorzy:J.S. Gębka Zainteresowanych i posiadaczy innych material�w prosimy o kontakt : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/ksiazki Ten dział jest poświęcony tym wszystkim badaczom historii Zawiercia, kt�rzy nie ograniczają się tylko do oglądania starych zdjęć z Zawiercia, ale chcą zgłębić swoją historyczną wiedzę i dowiedzieć się czegoś więcej o Zawierciu jak i okolicach. Dlatego w tym dziale znajdują się ksiązki dotyczące tak miasta jak i najbliższych okolic. Tematyka jest bardzo szeroka, znajdziemy tu pozycje z lat trzydziestych jak i obecnych i myślę, że każdy może znaleźć dla siebie coś ciekawego. W zamieszczonych tu pozycjach znajdują się: monografie miasta, szk�ł, zakład�w pracy i r�żnych instytucji , kilka pozycji o powiecie zawierciańskim, jurze oraz zamkach i warowniach, są też pozycje na temat I i II Wojny Światowej oraz kilka opowiadań jak się to dawniej żyło i mieszkało w Zawierciu. Autorzy: J.S. Gębka (materiały własne) Zainteresowanych lub posiadaczy innych materiał�w proszę o kontakt: jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/franciszek_zientara__pierwszy_proboszcz_zawiercia Jednym z najważniejszych element�w łączących ludzi jest ich wiara. Nie inaczej było w Zawierciu. Właśnie człowiek, kt�ry całe życie poświęcił służbie Bogu i Kościołowi, bardzo chwalebnie zapisał się w historii naszej andbdquo;małej ojczyznyandrdquo;. Był to ks. Franciszek Zientara, pierwszy proboszcz kościoła św. Apostoł�w Piotra i Pawła w Zawierciu. Pochodzący z małej wsi Kobylniki w powiecie pińczowskim, młody kapłan jako wikariusz kromołowski był na początku wsp�łpracy z zawiercianami duszpasterzem kapliczki Matki Boskiej Prządki. Stała ona nieopodal robotniczego osiedla TAZ. Przed kapłanem z Kromołowa stanęło prawdziwe wyzwanie. Miał bowiem sprawić, by mieszkańcy fabrycznej osady, jaką w�wczas było nasze miasto, połączyli siły i wsp�lnie podjęli trud budowania prawdziwej parafii - andbdquo;Kościoła Duszandrdquo;. Okazało się wkr�tce, że ks. Zientara miał szczeg�lny dar przyciągania ludzi - bez trudu skupił wok�ł siebie inteligencję i przedsiębiorc�w. Zdobycie zaufania przez kromołowianina nie było łatwe w Zawierciu, bowiem w kontaktach prywatnych bardzo często tamtejsi mieszkańcy nie lubili zawiercian do tego stopnia, że ci ostatni nawet nie mieli dla siebie miejsca w ławach kromołowskiego kościołai. Udało mu się jednak. Aktywnie wsp�łpracował z Drugim Komitetem Budowy Kościoła, zwłaszcza z dyrektorem TAZ, inż. technologiem Piotrem Lubiczem Strzeszewskim, kt�rego we wspomnieniach nazywa andbdquo;opoką dla Zawierciaandrdquo; oraz człowiekiem oddanym budowie całą duszą. Dodatkowym czynnikiem motywującym kromołowskiego wikariusza był fakt, że wyznawcy innych religii mieli już w Zawierciu swoje świątynie. W 1899 r. otwarto zb�r ewangelicki, a w 1896 - synagogę. Wybudowanie świątyni z cegieł nie było jednak zwieńczeniem pracy ambitnego kapłana, lecz zaledwie jej początkiem. Ks. Zientara bowiem usilnie budował życie wewnętrzne zawierciańskiej wsp�lnoty wiernych. Zawsze służył im radą i pomocą, nikogo nie zostawiał samego. Był gorliwym patriotą, zaangażowanym w działalność narodowo-patriotyczną pod zaborami rosyjskim i niemieckim. Pierwszym krokiem tego niezwykłego duszpasterza po przybyciu do Zawiercia było utworzenie - wraz z organistą Kazimierzem Czaplą - ch�ru kościelnego andbdquo;Liraandrdquo; w 1897 r. Następnie powołał orkiestrę smyczkowo-dętą, działającą od momentu zakupu organ�w w roku 1907. Dbał nie tylko o sprawy organizacyjne świątyni i o rozw�j duchowy parafian, ale także o wykształcenie dzieci robotnik�w. Był członkiem Rady Pedagogicznej szkoły TAZ, Towarzystwa Wpis�w Szkolnych, a także powstałego w 1919 r. Samorządowego Dozoru Szkolnego. Organizował r�wnież aktywność młodzieży w ramach życia Kościoła. Był bowiem tw�rcą kilku oddział�w Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w Zawierciu - żeńskie powstało w 1920 r., męskie pięć lat p�źniej, zaś w 1936 r. utworzono oddział w dzielnicy andbdquo;Argentynaandrdquo;. W ramach k�ł KSM powstawały także biblioteki. Ksiądz Zientara zorganizował r�wnież w 1932 r. w Zawierciu okręgowy zlot SMP, z udziałem ks. bp dr. Teodora Kubiny oraz takich miejscowych osobistości, jak dyr. H. Malczewska, Holenderscy, F. Langert, dr Brzeziński, dyr. Jan Nowiński. Jego działalność na rzecz rozwoju młodych zawiercian i kształtowania u nich lokalnego patriotyzmu doceniali r�wnież przedstawiciele innych wyznań. Jednym z przykład�w jest artykuł, kt�ry ukazał się w polsko-katolickim (jeden z odłam�w chrześcijaństwa) piśmie andbdquo;Tydzieńandrdquo;, w numerze z 22 kwietnia 1901 r.: andbdquo;W Zawierciu odbywa się wielka uroczystość sadzenia drzewek. Po nabożeństwie, kt�re odbyło się o godzinie 9 rano w miejscowym kościele przez księdza Zientarę, dzieci z miejscowych szk�łek fabrycznych w liczbie przeszło 500 (obojga płci) w składnym pochodzie, z orkiestrą fabryczną na czele, przy wsp�łudziale swoich nauczycieli i po okolicznościowej mowie, wypowiedzianej przed kościołem przez ks. Zientarę, wyruszyły posadzić poświęcone przez niego drzewka, najpierw w aleję kolejową prowadzącą od fabryki akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo; do dworca kolejowego i tamże przy pomocy ogrodnik�w posadziły przeszło 200 kasztan�w i jesion�w. Taką ilość wsadziły po dw�ch stronach ulicy osady Zawiercie, w pobliżu kościoła i dom�w mieszkalnych fabryki. Po skończonym sadzeniu dzieci jeszcze raz zaprowadzono do kościoła, w kt�rym odprawił dziękczynne nabożeństwo ks. Zientara i powt�rnie przem�wił do dzieci, zalecając im poszanowanie posadzonych drzewek. Inicjatorem uroczystości był pan Strzeszewski, dyrektor fabryki akcyjnej "Zawiercieandrdquo;. W szczeg�lnie trudnych czasach I wojny światowej i p�źniejszego Wielkiego Kryzysu, ks. Franciszek działał aktywnie na polu charytatywnej pomocy dla najbardziej potrzebujących, a tych nie brakowało, bowiem Zawiercie szczeg�lnie mocno dotknął problem bezrobocia. Był członkiem Rady Miejscowej Opiekuńczej, w czasach kryzysu natomiast należał do grupy 37 os�b tworzących Społeczny Komitet Obywatelski Niesienia Pomocy dla Bezrobotnych. Zajmował się tam pracą w komisji dożywiania i opieki nad dzieckiem i matką. Nieobce były mu r�wnież sprawy rolnik�w. Założył w Zawierciu w 1906 r. k�łko rolnicze. Natomiast po odzyskaniu niepodległości był założycielem i prezesem Okresowego Towarzystwa Rolniczego na powiat zawierciański i będziński (1918). Działał też w Towarzystwie Oszczędnościowo-Pożyczkowym (1901) oraz zaangażował się w tworzenie Narodowego Związku Robotnik�w w Zawierciu w 1905 r., związany był r�wnież z Chrześcijańskim Stowarzyszeniem Robotnik�w, założonym w Zawierciu w roku 1910. Należał także do Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności i Rady Nadzorczej Towarzystwa Rozwoju Zawiercia. Był zwolennikiem i sympatykiem Narodowej Demokracji, Obozu Wielkiej Polski i Stronnictwa Narodowego, założonego przez Romana Dmowskiego. Za aktywną działalność na rzecz kościoła i środowiska lokalnego, władze diecezjalne nadały mu tytuł honorowego kanonika i Prałata Jego Świątobliwości. Nie zaprzestał jednak i potem działania, był bowiem od 8 kwietnia 1929 r. prezesem Stowarzyszenia Upiększania Miasta. Jego celem miało być wpływanie na rozw�j miast pod względem zdrowotnym i estetycznym, przy wsp�łpracy z władzami państwowymi i samorządowymi. Wiek i zmęczenie nie miały wpływu na jego działalność. Do końca był duszą parafii, odprawiał nabożeństwa, dokonywał poświęceń dr�g, szk�ł i most�w, był obecny na każdej uroczystości. Jak podaje andbdquo;Niedzielaandrdquo; (nr 17 z 1938 r.): andbdquo;Już w sędziwym wieku na czele licznych pielgrzymek prowadził swoich wiernych na Jasną G�rę do st�p Kr�lowej Polski, szczycił się podczas przemarsz�w i defilad, oklaskiwany gorąco przez społeczeństwo częstochowskieandrdquo;. Jego śmierć w wyniku wypadku na drodze okryła żałobą całe miasto i diecezję. Pogrzeb czcigodnego duszpasterza odbył się 14 kwietnia 1934 r. na cmentarzu parafialnym. W ostatniej drodze towarzyszył mu sam arcybiskup Teodor Kubina, ponad stu kapłan�w i dziesięć tysięcy wiernych. Nawet po śmierci potrafił zgromadzić całe miasto razem. Był człowiekiem niezwykłym, kt�ry dał impuls do działania rzeszom mieszkańc�w. Pokazał, jak wiele można zrobić wsp�lnie. Pozostawił Zawiercie zwarte i gotowe, pełne ducha wsp�lnoty i jedności, a tylko w takiej atmosferze można budować społeczeństwo obywatelskie. Damian Domżalski http://www.dawne-zawiercie.pl/pierwszy_proboszcz_zawiercia__franciszek_zientara Jednym z najważniejszych element�w łączących ludzi jest ich wiara. Nie inaczej było w Zawierciu. Właśnie człowiek, kt�ry całe życie poświęcił służbie Bogu i Kościołowi, bardzo chwalebnie zapisał się w historii naszej andbdquo;małej ojczyznyandrdquo;. Był to ks. Franciszek Zientara, pierwszy proboszcz kościoła św. Apostoł�w Piotra i Pawła w Zawierciu. Pochodzący z małej wsi Kobylniki w powiecie pińczowskim, młody kapłan jako wikariusz kromołowski był na początku wsp�łpracy z zawiercianami duszpasterzem kapliczki Matki Boskiej Prządki. Stała ona nieopodal robotniczego osiedla TAZ. Przed kapłanem z Kromołowa stanęło prawdziwe wyzwanie. Miał bowiem sprawić, by mieszkańcy fabrycznej osady, jaką w�wczas było nasze miasto, połączyli siły i wsp�lnie podjęli trud budowania prawdziwej parafii - andbdquo;Kościoła Duszandrdquo;. Okazało się wkr�tce, że ks. Zientara miał szczeg�lny dar przyciągania ludzi - bez trudu skupił wok�ł siebie inteligencję i przedsiębiorc�w. Zdobycie zaufania przez kromołowianina nie było łatwe w Zawierciu, bowiem w kontaktach prywatnych bardzo często tamtejsi mieszkańcy nie lubili zawiercian do tego stopnia, że ci ostatni nawet nie mieli dla siebie miejsca w ławach kromołowskiego kościołai. Udało mu się jednak. Aktywnie wsp�łpracował z Drugim Komitetem Budowy Kościoła, zwłaszcza z dyrektorem TAZ, inż. technologiem Piotrem Lubiczem Strzeszewskim, kt�rego we wspomnieniach nazywa andbdquo;opoką dla Zawierciaandrdquo; oraz człowiekiem oddanym budowie całą duszą. Dodatkowym czynnikiem motywującym kromołowskiego wikariusza był fakt, że wyznawcy innych religii mieli już w Zawierciu swoje świątynie. W 1899 r. otwarto zb�r ewangelicki, a w 1896 - synagogę. Wybudowanie świątyni z cegieł nie było jednak zwieńczeniem pracy ambitnego kapłana, lecz zaledwie jej początkiem. Ks. Zientara bowiem usilnie budował życie wewnętrzne zawierciańskiej wsp�lnoty wiernych. Zawsze służył im radą i pomocą, nikogo nie zostawiał samego. Był gorliwym patriotą, zaangażowanym w działalność narodowo-patriotyczną pod zaborami rosyjskim i niemieckim. Pierwszym krokiem tego niezwykłego duszpasterza po przybyciu do Zawiercia było utworzenie - wraz z organistą Kazimierzem Czaplą - ch�ru kościelnego andbdquo;Liraandrdquo; w 1897 r. Następnie powołał orkiestrę smyczkowo-dętą, działającą od momentu zakupu organ�w w roku 1907. Dbał nie tylko o sprawy organizacyjne świątyni i o rozw�j duchowy parafian, ale także o wykształcenie dzieci robotnik�w. Był członkiem Rady Pedagogicznej szkoły TAZ, Towarzystwa Wpis�w Szkolnych, a także powstałego w 1919 r. Samorządowego Dozoru Szkolnego. Organizował r�wnież aktywność młodzieży w ramach życia Kościoła. Był bowiem tw�rcą kilku oddział�w Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w Zawierciu - żeńskie powstało w 1920 r., męskie pięć lat p�źniej, zaś w 1936 r. utworzono oddział w dzielnicy andbdquo;Argentynaandrdquo;. W ramach k�ł KSM powstawały także biblioteki. Ksiądz Zientara zorganizował r�wnież w 1932 r. w Zawierciu okręgowy zlot SMP, z udziałem ks. bp dr. Teodora Kubiny oraz takich miejscowych osobistości, jak dyr. H. Malczewska, Holenderscy, F. Langert, dr Brzeziński, dyr. Jan Nowiński. Jego działalność na rzecz rozwoju młodych zawiercian i kształtowania u nich lokalnego patriotyzmu doceniali r�wnież przedstawiciele innych wyznań. Jednym z przykład�w jest artykuł, kt�ry ukazał się w polsko-katolickim (jeden z odłam�w chrześcijaństwa) piśmie andbdquo;Tydzieńandrdquo;, w numerze z 22 kwietnia 1901 r.: andbdquo;W Zawierciu odbywa się wielka uroczystość sadzenia drzewek. Po nabożeństwie, kt�re odbyło się o godzinie 9 rano w miejscowym kościele przez księdza Zientarę, dzieci z miejscowych szk�łek fabrycznych w liczbie przeszło 500 (obojga płci) w składnym pochodzie, z orkiestrą fabryczną na czele, przy wsp�łudziale swoich nauczycieli i po okolicznościowej mowie, wypowiedzianej przed kościołem przez ks. Zientarę, wyruszyły posadzić poświęcone przez niego drzewka, najpierw w aleję kolejową prowadzącą od fabryki akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo; do dworca kolejowego i tamże przy pomocy ogrodnik�w posadziły przeszło 200 kasztan�w i jesion�w. Taką ilość wsadziły po dw�ch stronach ulicy osady Zawiercie, w pobliżu kościoła i dom�w mieszkalnych fabryki. Po skończonym sadzeniu dzieci jeszcze raz zaprowadzono do kościoła, w kt�rym odprawił dziękczynne nabożeństwo ks. Zientara i powt�rnie przem�wił do dzieci, zalecając im poszanowanie posadzonych drzewek. Inicjatorem uroczystości był pan Strzeszewski, dyrektor fabryki akcyjnej "Zawiercieandrdquo;. W szczeg�lnie trudnych czasach I wojny światowej i p�źniejszego Wielkiego Kryzysu, ks. Franciszek działał aktywnie na polu charytatywnej pomocy dla najbardziej potrzebujących, a tych nie brakowało, bowiem Zawiercie szczeg�lnie mocno dotknął problem bezrobocia. Był członkiem Rady Miejscowej Opiekuńczej, w czasach kryzysu natomiast należał do grupy 37 os�b tworzących Społeczny Komitet Obywatelski Niesienia Pomocy dla Bezrobotnych. Zajmował się tam pracą w komisji dożywiania i opieki nad dzieckiem i matką. Nieobce były mu r�wnież sprawy rolnik�w. Założył w Zawierciu w 1906 r. k�łko rolnicze. Natomiast po odzyskaniu niepodległości był założycielem i prezesem Okresowego Towarzystwa Rolniczego na powiat zawierciański i będziński (1918). Działał też w Towarzystwie Oszczędnościowo-Pożyczkowym (1901) oraz zaangażował się w tworzenie Narodowego Związku Robotnik�w w Zawierciu w 1905 r., związany był r�wnież z Chrześcijańskim Stowarzyszeniem Robotnik�w, założonym w Zawierciu w roku 1910. Należał także do Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności i Rady Nadzorczej Towarzystwa Rozwoju Zawiercia. Był zwolennikiem i sympatykiem Narodowej Demokracji, Obozu Wielkiej Polski i Stronnictwa Narodowego, założonego przez Romana Dmowskiego. Za aktywną działalność na rzecz kościoła i środowiska lokalnego, władze diecezjalne nadały mu tytuł honorowego kanonika i Prałata Jego Świątobliwości. Nie zaprzestał jednak i potem działania, był bowiem od 8 kwietnia 1929 r. prezesem Stowarzyszenia Upiększania Miasta. Jego celem miało być wpływanie na rozw�j miast pod względem zdrowotnym i estetycznym, przy wsp�łpracy z władzami państwowymi i samorządowymi. Wiek i zmęczenie nie miały wpływu na jego działalność. Do końca był duszą parafii, odprawiał nabożeństwa, dokonywał poświęceń dr�g, szk�ł i most�w, był obecny na każdej uroczystości. Jak podaje andbdquo;Niedzielaandrdquo; (nr 17 z 1938 r.): andbdquo;Już w sędziwym wieku na czele licznych pielgrzymek prowadził swoich wiernych na Jasną G�rę do st�p Kr�lowej Polski, szczycił się podczas przemarsz�w i defilad, oklaskiwany gorąco przez społeczeństwo częstochowskieandrdquo;. Jego śmierć w wyniku wypadku na drodze okryła żałobą całe miasto i diecezję. Pogrzeb czcigodnego duszpasterza odbył się 14 kwietnia 1934 r. na cmentarzu parafialnym. W ostatniej drodze towarzyszył mu sam arcybiskup Teodor Kubina, ponad stu kapłan�w i dziesięć tysięcy wiernych. Nawet po śmierci potrafił zgromadzić całe miasto razem. Był człowiekiem niezwykłym, kt�ry dał impuls do działania rzeszom mieszkańc�w. Pokazał, jak wiele można zrobić wsp�lnie. Pozostawił Zawiercie zwarte i gotowe, pełne ducha wsp�lnoty i jedności, a tylko w takiej atmosferze można budować społeczeństwo obywatelskie. Damian Domżalski http://www.dawne-zawiercie.pl/helena_malczewska_8211_kobieta_nieustraszona Kiedy przybliżamy wsp�łczesnym mieszkańcom Zawiercia i okolic sylwetki i działania os�b najbardziej zasłużonych dla miasta, najczęściej są nimi mężczyźni. Jednak chwalebny wyjątek stanowi postać Heleny Malczewskiej, kobiety naprawdę niezwykłej, śmiało realizującej przyświecające jej idee, bez względu na r�żnorakie problemy. Młodzi zawiercianie znają ją jako patronkę II Liceum Og�lnokształcącego, nie do końca zdając sobie sprawę z tego, jakie zasługi są udziałem pani Malczewskiej. Nie wiemy co tak naprawdę spowodowało, że Helena Malczewska znalazła się w Zawierciu. Urodziła się 28 lutego 1869 r. we wsi Sobak�w, w parafii Gorzkowice, nieopodal Piotrkowa Trybunalskiego, w domu Piotra i Władysławy Malczewskiej z d. Żabickiej.1 Rodzina ta była niezwykła - wszystkie trzy c�rki państwa Malczewskich założyły polskie szkoły w r�żnych częściach kraju. Właśnie dzięki swojej heroicznej postawie na polu edukacji bohaterka tego artykułu zasłużyła się najbardziej dla Zawiercia. W 1898 r. założyła pierwszą, czteroklasową szkołę średnią w tym mieście - gimnazjum dla dziewcząt. Wyprzedziła tym samym o wiele lat takie plac�wki, jak Prywatne Gimnazjum Męskie, Gimnazjum Wandy Karczewskiej czy Seminarium Nauczycielskie.2 Dla dziewcząt w tamtym czasie ukończenie gimnazjum dawało szanse na lepszą przyszłość. Żyjące absolwentki wspominają ją jako kobietę bardzo sumienną i dbającą o porządek. Wrażliwa na potrzeby innych, dla swoich uczennic była jak matka. Zawsze troszczyła się o ich sytuację materialną, a ta była w wielu przypadkach ciężka, zwłaszcza w dobie kryzysu. Każdą swoją podopieczną Pani Malczewska znała osobiście. Często obniżała pobierane opłaty. Jawi się jako osoba postępowa, lojalna, doskonała organizatorka, wrażliwa i dążąca z pomocą wszędzie, gdzie widziała tego potrzebę.3 Organizowała m.in. lekcje zarobkowe dla zdolnych uczennic w domach bogatych zawiercian, by miały środki na czesne, dla absolwentek szukała pracy.4 Starała się przede wszystkim o dob�r jak najlepiej wykwalifikowanej kadry nauczycielskiej, choć tacy ludzie nie byli nisko opłacani. Pani Przełożona (bo tak był nazywana), pomimo sporych problem�w finansowych, jakie miała jej szkoła, robiła wszystko, by poziom nauczania w plac�wce był wysoki, co przynosiło owoce, wiele absolwentek stanowiło kwiat inteligencji polskiej. Jak dowiadujemy się z materiał�w przekazanych przez p. Jerzego Abramskiego, andbdquo;Kurier Zagłębiaandrdquo; w numerach 244 i 261 pisał o wysokim poziomie czteroklasowej pensji, zaś sama Helena Malczewska była osobą niezwykle cenioną w Kuratorium w Krakowie, kt�re darzyło ją ogromnym zaufaniem. Pełniła rolę doradcy oraz pełnomocnika jako opiniodawca. Żyła bardzo skromnie, niemal całe fundusze inwestując w szkołę. Budynek plac�wki należał do niej i został odpowiednio zaadaptowany do cel�w edukacyjnych, a Pani Helena dbała o jak najlepsze wyposażenie plac�wki. Pieniądze na prowadzenie szkoły były pozyskiwane na wiele sposob�w: od pobierania czesnego w r�żnej wysokości, przez organizowanie dochodowych imprez, aż do zbierania na tacę w kościele. Wszystko to dla dobra młodych zawiercianek, bo nic z tych pieniędzy nie zatrzymywała dla siebie. Jeżeli pojawiły się nadwyżki pieniędzy, przeznaczane były na pilne cele charytatywne. Problemy finansowe nigdy nie osłabiły ducha Heleny Malczewskiej. Dobudowano z czasem salę gimnastyczną, pomieszczenia sanitarne, biblioteka w latach 1935-1936 liczyła 800 tom�w w języku polskim i niemieckim.5 W roku szkolnym 1918/1919 otworzono pierwszą klasę maturalną w historii szkoły. W kolejnych latach egzamin maturalny odbywał się pod przewodnictwem delegata Kuratorium. Do szkoły uczęszczało w tym czasie 200 uczennic. Gimnazjum Żeńskie było miejscem, gdzie młode dziewczęta mogły r�wnież nauczyć się tolerancji i szacunku dla drugiego człowieka, co było ważne dla mieszkańc�w wielowyznaniowego Zawiercia. Uczennicami pensji były zar�wno c�rki inteligencji, jak i robotnik�w, katoliczki, żyd�wki i protestantki. R�żnic w ich traktowaniu nie było, a dziewczęta innych wyznań składały oświadczenia, że uczą się swojej religii, bowiem dla Pani Malczewskiej wychowanie religijne było bardzo ważne. Mimo iż praca w szkole zabierała Pani Przełożonej mn�stwo czasu, była ona r�wnież aktywna na rzecz Zawiercia. Działała m.in. w Zarządzie Rady Miejskiej Opiekuńczej, kt�ra w latach wojny ratowała od głodu setki ludzi. Należała do Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Zawierciu od dnia jego powstania, tzn. od 04.06.1910 r. Razem z nią do Oddziału należała jej zaufana sekretarka, oddana pracy w Gimnazjum, Stefania Grodzka. Helena Malczewska podjęła r�wnocześnie opiekę nad szpitalem andbdquo;Czortk�wandrdquo; i była przewodniczącą Oddziału Polskiego Czerwonego Krzyża, założonego 03.03.1920 r. Natomiast od 1923 r. była członkiem Koła Przyjaci�ł Harcerzy.6 Wspaniałym świadectwem patriotycznego wychowania młodzieży w gimnazjum Malczewskiej było założenie w konspiracji organizacji harcerskiej jesienią 1916 r. przez nauczycielkę Leokadię Gibkę Młode dziewczęta były też kształcone w duchu rozwoju kulturalnego. 29 lutego 1916 r. wystąpiły w Domu Ludowym, prezentując spektakle andbdquo;Zaczarowana Małgosiaandrdquo; A. Niemojewskiego, andbdquo;Wiara, nadzieja i miłośćandrdquo; Pustowskiego oraz przedstawiły żywy obraz A. Grottgera andbdquo;Gł�dandrdquo;. Pieniądze z bilet�w przeznaczono na działalność charytatywną. Pani Malczewska zmarła 16 lutego 1936 r. i została pochowana na cmentarzu parafialnym w Zawierciu. Nie była rodowitą zawiercianką, ale przez olbrzymi wkład w rozw�j miasta zasłużyła na wieczną pamięć mieszkańc�w. Była kobietą na miarę swoich czas�w. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności, do dziś nie znanym historykowi, pojawiła się w Zawierciu. Dla uczennic była matką i nauczycielką w jednym; tolerancyjna, opiekuńcza, surowa, kiedy potrzeba, ale i łagodna, śmiało idąca do przyświecającego jej celu bez względu na przeciwności, powinna być zawsze pamiętna przez młodzież nie tylko tę uczęszczającą do szkoły, w kt�rej sama kiedyś uczyła, ale przez wszystkich chcących zrobić w swoim życiu coś, co inni będą wspominać z uznaniem. Przypisy: 1 Data podana na podstawie świadectwa chrztu zamieszczonego w: Anna Ładoń-Przybyłowa, andbdquo;Memoriał w sprawie przywr�cenia II Liceum Og�lnokształcącemu w Zawierciu imienia Heleny Malczewskiej, w: andbdquo;Zarys dziej�w II Liceum Og�lnokształcącego im. Heleny Malczewskiej w Zawierciu 1989-1998, praca zbiorowa pod redakcją J�zefa Niedźwieckiego, Zawiercie 1998, s. 6. 2 ibidem, s. 5. 3 ibidem, s. 6. i 9. 4 ibidem. 5 ibidem. 6 ibidem, s. 9. autor: Damian Domżalski www.zawiercianin.pl Artykuł pierwotnie ukazał się w nr 1 (3) wiosna 2010 kwartalnika "Zawiercianin" http://www.dawne-zawiercie.pl/zawiercianskie_ciekawostki Jak w każdym mieście tak i w Zawierciu jest wiele ciekawych miejsc. O niekt�rych dowiedziałem się od znajomych, a niekt�re odkryłem sam. Dlatego ta galeria jest dla tych, kt�rzy chcą wyruszyć w podr�ż po mieście i samemu odnaleźć te ciekawe miejsca. Jeśli znajdziesz tą ciekawostkę (nie dotyczy tych kt�rzy o niej wiedzą) napisz odpowiedź i zostaniesz zwycięzcą danego tematu.Tyle wstępu a teraz czas na ciekawostki kt�re będą dodawane stopniowo. Wszelkie odpowiedzi proszę nadsyłać na jaslaz@poczta.onet.pl pod tytułem andbdquo;Zawierciańskie ciekawostkiandrdquo;. J. S. Gębka 1. Jest w Zawierciu droga, może już jedyna i ostatnia wybrukowana jeszcze andbdquo;kocimi łbamiandrdquo; (zdjęcia nr 1). Zachęcam do jej odnalezienia. Gratulacje za prawidłową odpowiedź!!! "Fragmenty wybrukowanej ,,kocimi łbami" ulicy przedstawione na fotografiach to ulica Staroszkolna dochodząca do ulicy 11 - go listopada. W Zawierciu jest więcej fragment�w takich ulic, tyle że przykryte są one asfaltem. Ta ulica jest bez wątpienia ostatnią zachowaną." Krzysztof Cichoń z Zawiercia 2.Na jednej z najstarszych ulic w Zawierciu znajduje się kamienica w kt�rej klatka schodowa wyłożona jest płytkami z ciekawym napisem i miało też tam miejsce osobliwe wydarzenie opisane w gazecie w 1934 r. Gratulacje za prawidłową odpowiedź !!!! "Fragmenty klatki schodowej przedstawione na zdjęciach pochodzą z budynku nr 10 znajdujacego się przy ulicy Marszałkowskiej." Damian Ociepka Chciałbym uzupełnić odpowiedź: Owe osobliwe wydarzenie było opisane w Ekspresie "Zagłębia" nr 342/1934 z dnia 14 grudnia. W budynku Jakubowicza i Kurnica (Marszałkowaska 10) oberwał się balkon na drugim piętrze i spowodowal ciężkie obrażenia dziesięciu os�b. 3. Jest w Zawierciu budynek na kt�rym znajduje się żydowska gwiazda Dawida. Zachęcam do jej odnalezienia. Bylo kilka odpowiedzi ale nieprawidlowych. Ta jest prawidlowa: andbdquo;Gwiazda Dawida znajduje sie w budynku usytuowanym na ulicy Marszalkowskiej obok dawnej synagogiandrdquo; Jozef Grynbaum http://www.dawne-zawiercie.pl/polskie_towarzystwo_krajoznawcze_w_zawierciu Polskie Towarzystwo Krajoznawcze powstało w 1906 r. Powołano je do życia w Warszawie, a swoim zasięgiem obejmowało zab�r rosyjski. Jednym z gł�wnych jego cel�w było ukazywanie piękna ziemi polskiej oraz rozbudzanie uczuć patriotycznych poprzez poznawanie Polski. Towarzystwo wielką wagę przywiązywało do wychowywania młodzieży. Liczne grono działaczy społecznych podjęło się roli przewodnik�w i wychowawc�w. PTK prowadziło działalność popularyzatorską, wydawniczą i turystyczną. W szczeg�lności Towarzystwo organizowało i prowadziło muzea krajoznawcze, m.in. w Kaliszu (1908), Suwałkach (1908), Piotrkowie Trybunalskim (1909), Łowiczu (1910), Sandomierzu (1921), Nowogrodzie nad Narwią (1927) i Warce. Ich zbiory gromadzone były przez członk�w z danego terenu. Towarzystwo r�wnież wydawało przewodniki, informatory i poczt�wki, a od 1910 r. własne pismo krajoznawcze andbdquo;Ziemiaandrdquo;. Już 4 czerwca 1910 r., a więc zaledwie cztery lata po utworzeniu PTK, w Zawierciu powstał Oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Aby wyjaśnić genezę tak szybkiego powołania oddziału PTK w naszej miejscowości (bo Zawiercie nie było w�wczas miastem), należałoby sięgnąć jeszcze głębiej, bo do 1885 r., kiedy 19-letni Aleksander Janowski - urzędnik kolejowy w Sosnowcu, przyjechał z kolegą pociągiem do Zawiercia i udał się na wycieczkę do Ogrodzieńca. Zachwycił się jego widokiem w lipcowym słońcu, jak pisze we wspomnieniach: andbdquo;Był to widok tak dla mnie niezwykły, tak olśniewający, że pędem pobiegłem ku temu zadziwiającemu zjawiskuandrdquo;. Ponieważ burza zatrzymała go w Podzamczu i nie zdążyłby na pociąg powrotny, został na noc i jak wspomina, widział zamek w promieniach słońca, w błyskawicach i w świetle księżyca, za każdym razem inny, lecz zawsze piękny. Widział też, jak chłopcy rzucają kamieniami do tablicy fundacyjnej i w�wczas zrodził się zamysł, by chronić takie zabytki przed zniszczeniem przez powołanie stowarzyszenia uświadamiającego wartość zabytk�w. Udało się to dopiero w 1906 r., kiedy Rosja wyszła osłabiona z wojny z Japonią i poluzowała rygory obowiązujące w zaborze rosyjskim. W�wczas z inicjatywy Aleksandra Janowskiego powstało w Warszawie Polskie (!) Towarzystwo Krajoznawcze, z symbolem przedstawiającym w centrum ruiny ogrodzienieckiego zamku z otokiem, na kt�rym umieszczono herby Warszawy, Krakowa i Poznania, czyli miast będących stolicami teren�w objętych zaborami. Gł�wnym organizatorem wycieczek PTK był Janowski, stąd nic dziwnego, że ich celem często bywała Jura. W dniach 15-16 maja 1910 r. wycieczka taka z Warszawy przyjechała pociągiem do Zawiercia, skąd udała się do źr�deł Warty oraz do Podzamcza i Pilicy, gdzie nocowano w pałacu Arkuszewskich. Opis tej wycieczki znajdziemy w andbdquo;Ziemiandrdquo;, gdzie czytamy: andbdquo;Przyjeżdżających spotkali delegaci Resursy miejscowej pp. Przyborowski i Izaak. W resursie przyjmowano gości śniadaniem, a obowiązki gospodarzy pełnili pp. Dyrektorowie Ginsberg i Szymańskiandrdquo;. Można domniemywać, że ta wycieczka zainspirowała zawierciańskich krajoznawc�w, kt�rzy podejmowali jej uczestnik�w w Zawierciu, do utworzenia oddziału PTK, bo już p�ł miesiąca p�źniej taki oddział został powołany. Co ciekawe, w tymże numerze andbdquo;Ziemiandrdquo; czytamy: andbdquo;Przez 3 dni 17,18 i 19 maja r.b. bawiła w Warszawie wycieczka szkoły z Zawiercia. Komisja wycieczkowa wystarała się o pozwolenie na zwiedzanie filtr�w, a p. Al. Janowski oprowadził 40 os�b tej wycieczki po Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, dzielnicy staromiejskiej, Powązkach i Wystawie w Zachęcie. Przed odjazdem do Zawiercia młodych gości przyjmowało podwieczorkiem Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w swoim lokaluandrdquo;. Jak widać, związki PTK z elitą Zawiercia były silne jeszcze przed powołaniem oddziału w naszym mieście. Z andbdquo;Rocznik�w PTKandrdquo;, wymieniających nazwiska członk�w wszystkich oddział�w, wiemy, kto należał do zawierciańskiego PTK. Pierwszym prezesem został ks. Czesław Chodorowski, a w skład Zarządu weszli: J�zef Brzeziński, Marcin Ginsberg, Kazimierz Kaznowski, Jan Pasierbiński, Konstanty Piotrowski, J�zef Przepieść, Bronisław Szulc, Stanisław Szymański i ks. Bolesław Wajzler (pisany jako Weisler) i Maksymilian Walicki. Członk�w było 66. 23 kwietnia 1911 r. odbyły się kolejne wybory, prezesem nadal pozostawał ks. Chodorowski, zastępcami Stefan Przyborowski i Lucyna Kulczycka, skarbnikiem i zarazem sekretarzem Konstanty Piotrowski, a Stefania Grodzka wicesekretarzem. Członkowie Zarządu to: Stanisław Szymański, Jan Pasierbiński, Kazimierz Kaznowski, Tadeusz Walicki, Roman Kulczycki, d-rowa Zasuszyna, Fr. Niwińska, zastępcy: Ginsberg i Jaros. Członk�w 86. Przewodniczącym sekcji wycieczkowej został Walicki (10 wycieczek), fotograficznej Kulczycki, a do odczytowej zaproszono Zasuszynę, Przyborowskiego, Kaznowskiego i Walickiego. W dniach 6-8 maja 1911 r. przyjeżdża do Zagłębia i Zawiercia kolejna wycieczka z Warszawy. Na dworcu w Zawierciu na gości oczekują delegaci zawierciańskiego oddziału i lokują uczestnik�w na nocleg w Domu Ludowym. W następnym dniu udali się do Siewierza, gdzie poza zwiedzaniem, jak pisze andbdquo;Ziemiaandrdquo;, andbdquo;uprzejme gospodynie z Zawiercia z doktorową Zasuchową na czele pokrzepiały strudzonych gości przywiezionymi zapasamiandrdquo;. Po powrocie z Siewierza wybrano się andbdquo;na zwiedzanie wzorowej szkoły fabrycznej, gdzie 1800 dzieci pobiera bezpłatnie naukę. Zachwycano się gabinetami, jasnym oświetleniem klas, pracami uczni�wandrdquo;. I jeszcze jeden cytat dotyczący tej wycieczki: andbdquo;Oddziały Zagłębiowski i Zawiercki zorganizowały pobyt wycieczki świetnie, z wielką życzliwością, nie żałując czasu, pracy i starańandrdquo;. Oddział andbdquo;Zawierckiandrdquo; w 1911 r. zorganizował 9 wycieczek z 204 osobami. Sekcja odczytowa zorganizowała dwa większe odczyty (w tym A. Janowskiego) i kilka mniejszych. Przewodniczący sekcji fotograficznej, Kulczycki, przygotował serię poczt�wek. andbdquo;Rocznik PTKandrdquo; z 1912 r. wymienia w zawierciańskim oddziale sekcję meteorologiczną, odczytową, fotograficzną, wycieczkową oraz bibliotekę i muzeum. Prezesem w�wczas był Stefan Przyborowski, wiceprezesem Maria Zasuszyna, sekretarzem Konstanty Piotrowski, skarbnikiem J�zef Wycisk, gospodarzem i kustoszem Kazimierz Kaznowski, a członkami: Juliusz Izaak, Roman Kulczycki, Jan Pasierbiński, Stanisław Szymański, Maksym Walicki i W. Ż�rawski. Wśr�d członk�w znajdziemy m.in. nazwiska: Gertychowa, Ginsberg, Mamelok, Pasierbińscy oraz księża: Szklanik, Wajzler i Ziętara. Członk�w 82. Rok 1913 to dalszy spadek ilości członk�w do 66, co sytuuje nasz oddział na niechlubnym pierwszym miejscu w kraju pod względem ubytku członk�w. Skład Zarządu: prezes - Stanisław Szymański, wiceprezes - Roman Kulczycki, sekretarz - H. Plendus�wna, skarbnik - Konstanty Piotrowski, gospodarz i kustosz - K. Kaznowski, członkowie: J. Pasierbiński, M. Zasuszyna, J. Wycisk, A. Mazurek, ks. Wajzler, M. Ginsberg, St. Przyborowski, Komisja Rewizyjna: Wesołowski, Mamelok, Budny. andbdquo;Rocznik PTKandrdquo; z 1916 r. odnotowuje, że zawierciański oddział nie poni�sł strat, lecz nie m�gł wznowić działalności wskutek nieobecności wielu członk�w. W latach powojennych ślad o zawierciańskim oddziale pojawia się jedynie w andbdquo;Ziemiandrdquo; nr 18 z 15.IX.1927 r., gdzie czytamy: andbdquo;Oddział w Zawierciu wznowił swą działalność, wybierając Zarząd w następującym składzie: prezes St. Szymański, wiceprezes - Konst. Piotrowski, sekretarz - Miecz. Laubnitz, skarbnik - St. Przyborowski, członek zarządu - Ks. Kan. B. Wajzlerandrdquo;. Niestety, jest to jedyny rok w okresie międzywojennym, w kt�rym pojawiła się nazwa Zawiercia. Ani wcześniej, ani p�źniej w wykazach oddział�w nie natrafimy już na nazwę naszego miasta. autorzy: Andrzej Str�żecki, Lesław Romanek Artykuł pierwotnie ukazał się na stronie zawiercianin.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol 11 czerwca 1985 r. biskup Stanisław Nowak ustanowił wikariat terenowy św. Stanisława Kostki, a jego duszpasterzem ustanowił ks. Kazimierza Bednarskiego. Ks. Kazimierz Bednarski podjął starania o uzyskanie działki, na kt�rej m�głby zbudować tymczasową kaplicę, a następnie obiekt sakralno-katechetyczny. 21 wrzenia 1986 r. biskup Stanisław Nowak poświęcił plac pod budowę i usytuowany na nim krzyż. Kaplica mszalno-katechetyczna ukończona była w tym samym roku, mimo wielkich szykan, a nawet nakazu władz administracyjnych, jej rozbi�rki. 7 grudnia 1986 r. biskup Miłosław Jan Kołodziejczyk dokonał jej poświęcenia i erygowania stacji Drogi Krzyżowej. 8 maja 1987 r. biskup Stanisław Nowak ustanowił parafię wyłączając jej teren gł�wnie z parafii w. App. Piotra i Pawła, a następnie w pewnej mierze z parafii NMP Kr�lowej Polski. Pierwszym proboszczem został dotychczasowy wikariusz tego terenu i organizator życia kościelnego ks. Kazimierz Bednarski. 30 października 1988 r. biskup Stanisław Nowak poświęcił kamień węgielny i wmurował akt erekcyjny w nowo wznoszonych murach kościoła. Budowa kościoła prowadzona przez ks. K. Bednarskiego dobiegła końca w 1992 r. 18 wrzenia tegoż roku biskup Miłosław Jan Kołodziejczyk poświęcił prezbiterium i tabernakulum w nowym kościele. Pierwszą Mszę w. w nowym kościele odprawił biskup Stanisław Nowak w noc Bożego Narodzenia 1991 r. W następnych latach trwało wykończenie i wyposażenie świątyni. Jej uroczystego poświęcenia dokonał arcybiskup Stanisław Nowak 17 wrzenia 1998 r. http://www.dawne-zawiercie.pl/bazylika_pw_sw_piotra_i_pawla_w_zawierciu Jeszcze do niedawna największa świątynia rzymskokatolicka w Zawierciu nosiła zaszczytny tytuł andbdquo;Czcigodnej Kolegiatyandrdquo;, lecz teraz jest już podniesiona decyzją papieża Benedykta XVI do rangi Bazyliki mniejszej. Jest to niezwykle ważne wydarzenie w życiu całego miasta, stanowi docenienie wieloletniej pracy księży i świeckich zawiercian w służbie Bogu i sobie nawzajem. C�ż nie od razu jednak Rzym zbudowano, podobnie jest i z naszym pięknym kościołem; dużo można by rozprawiać o jego historii, a i tak bez liku jest fakt�w, kt�re pokryła mgła niepamięci. Mam zamiar nie dopuścić do tego, aby losy tego miejsca zostały zapomniane i choć w małej części przybliżyć je mieszkańcom Zawiercia i całego powiatu, przede wszystkim tym młodym, znającym historię swojego miasta tyko ze strych fotografii. Zacznijmy zatem od początku... Trochę historii... Zawiercie jest młodym miastem, kt�re prawa miejskie uzyskało dopiero w roku 1915. Do tego czasu stanowiło jedynie niewielką fabryczną osadę, było podzielone na dwie części Zawiercie Małe i Duże i liczyło ponad 30 tys. mieszkańc�w. Najbliższy kości�ł znajdował się w Kromołowie, co znacznie utrudniało mieszkańcom dotarcie do świątyni. Dopiero w 1894 r. na terenie Zawiercia Dużego wybudowano kaplicę, stanowiącą filię kościoła parafialnego w Kromołowie, a jej duszpasterzem został wikariusz ks. Franciszek Zientara. Obecnie kaplica ta znajduje się przy ulicy Piłsudskiego, kt�ra w�wczas nosiła nazwę Łośnickiej. Kaplica nie była wszak świątynią jakiej oczekiwali mieszkańcy i podjęto pr�by utworzenia na terytorium Zawiercia prawdziwego kościoła. Jako pierwszy, myśl o wybudowaniu świątyni wysunął dyrektor TAZ Bolesław Masłowski, podczas budowy dom�w dla pracownik�w fabryki. W 1886 roku został powołany dziewiętnastoosobowy Komitet Budowy Kościoła w Zawierciu, kt�rego prezesem został dyrektor Masłowski. Ostateczny projekt budowy kościoła zaprojektował, mieszkający w Zawierciu, a pochodzący z Warszawy inż. arch. Hugo Kuder. Nie było to jednak takie proste. W czasach, o kt�rych m�wimy Polska była pod jarzmem zaborc�w, a nasze miasto leżało na terytorium zaboru rosyjskiego. Nie było też dobrej woli ze strony władz diecezji kieleckiej, w skład kt�rej wchodziło Zawiercie, choć inicjatywa miała poparcie �wczesnego proboszcza parafii w Kromołowie ks. prał. Karola Barcza. Na szczęście delegacja z Janem Wrońskim na czele przy pomocy fortelu zdobyli zgodę na budowę kościoła u zastępcy imperatora Konstantynowa na budowę świątyni. Prace budowlane rozpoczęły się 13 czerwca 1886r., ale plac pod budowę został poświęcony przez ks. Franciszka Zientarę, p�źniejszego proboszcza 29 września 1895 r. Ważną kwestią były też fundusze na budowę kościoła. Pierwsze środki pochodziły z fundacji właścicieli Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie Adolfa i Izydora Ginsberg�w. 10000 rubli wywalczyli pracownicy fabryki podczas strajku. Pieniądze napływały r�wnież ze składek pracownik�w cegiełek fundacyjnych dobrowolnych ofiar czy też r�żnorakich imprez kulturalnych. Wielkim dobrodziejem całej akcji był prezes nowego Komitetu Budowy inż. Piotr Strzeszewski. Zorganizował on od TAZ dodatkowo 45000 rubli, sprowadził materiały, gwarantował wypożyczenie brakujących funduszy, aby nie doszło do przerwania prac. Nie bez znaczenia jest także działalność ks. Zientary. Nie był on bowiem bierną personą stojącą obok, wręcz przeciwnie pełen energii młody wikary skupił wok�ł siebie mn�stwo chcących działać ludzi, rozprowadzał cegiełki, utrzymywał kontakty z fabrykantami. Swoich parafian potrafił natchnąć duchem działania. Budowę kościoła ukończono w 1903 r. 13 czerwca została podjęta decyzja o utworzeniu parafii p.w. św. Ap. Piotra i Pawła w Zawierciu, zaś w listopadzie tegoż roku odbyło się w nowym kościele pierwsze nabożeństwo. 8 grudnia 1903r. ks. Zientara został mianowany proboszczem nowowybudowanego kościoła. Czasy I wojny światowej były ciężkie zar�wno dla mieszkańc�w Zawiercia, jak i dla los�w kościoła. Niemcy wiele razy dopuszczali się dewastowania świątyni zniszczyli m.in. piszczałki organ�w i wywieźli 4 dzwony. Ksiądz Zientara odkupił je z pieniędzy jakie dostał od wiernych parafian z okazji swojego jubileuszu 25-lecia proboszczowania. Pierwszy proboszcz zawierciańskiej parafii zmarł w skutek wypadku 11.04.1938 r. Jego śmierć okryła żałobą miasto. Spoczął na wieczny odpoczynek w grobowcu na cmentarzu parafialnym w Zawierciu. Następnym proboszczem parafii został ks. kan. Bolesław Wajzler. Jego posługa przypadała na szczeg�lnie ciężki okres w historii Polski. II wojna światowa rzuciła temu księdzu nowe wyzwanie, kt�remu on godnie sprostał. Ten wszechstronnie wykształcony człowiek, organizator i dyrektor Seminarium nauczycielskiego Żeńskiego im. Antoniego Osuchowskiego w Zawierciu, oddany działacz harcerski, nauczyciel historii, religii i łaciny; w czasach okupacji wspierał tajną organizację andbdquo;Płomieńandrdquo;, był kapelanem i skarbnikiem Zawiązku Walki Zbrojnej. Został aresztowany i przetrzymywany przez gestapo i w końcu wywieziony do Oświęcimia gdzie zmarł 8 marca 1941r. Trzecim proboszczem świątyni (w latach 1941-1980) był ks. dziekan Wacław Bogucki. Najpierw był prefektem w państwowym Gimnazjum i Liceum Og�lnokształcącym w Zawierciu. W czasie wojny głosił płomienne patriotyczne kazania, przede wszystkim do swoich uczni�w. Po wojnie dokonał remontu wież kościoła, ufundowano nowy ołtarz gł�wny i boczny ołtarz NMP Niepokalanie Poczętej, wykonano nowa polichromię. Jako czwarty godność proboszcza tej parafii sprawował ks. prałat Piotr Daniel Miklasiński wiele jest akcji, jakie podejmował ten ambitny i prężnie działający człowiek, warto wymienić jednak choć kilka najważniejszych: kapitalny remont, nowa polichromia, budowa drugiej plebani, utworzenie kuchni św. Antoniego Padewskiego, podniesienie przez arcybiskupa Stanisława Nowaka 27 grudnia 1992r. kościoła do rangi kolegiaty i ustanowienie przy niej Kolegiackiej Kapituły Zawierciańsko-Żareckiej, kt�rej ks. Miklasiński był prepozytem. Wzniesienie pomnika papieża Jana Pawła II. Wywalczenie u socjalistycznych władz zgody o nazwanie placu nieopodal dworca kolejowego jego imieniem ojca świętego. Od 2004 r. proboszczem kolegiaty, a od niedawna bazyliki jest ks. Zenon Marian Gajda. Za jego proboszczowania odnowiono i oddano do użytku ponad stuletnie organy, zainstalowano ogrzewanie kościoła, odnowiona została fasada świątyni, wstawiono stalle kanonickie niezbędne do nadania tytułu bazyliki mniejszej. Kolegiata często gości też w swoich murach artyst�w jest ostoją wysokiej kultury. Odbywały się w niej m.in.: koncert mozartowski, występy baletu z filharmonii gliwickiej. Popisy wokalne dają tez miejscowi artyści grupa andbdquo;Fatamorganaandrdquo; oraz andbdquo;Capela Vartiensisandrdquo; pod kierownictwem Leopolda Stawarza. Od czas�w, gdy duszpasterzem zawierciańskiego ludu był ks. Franciszek Zientara wiele się zmieniło. Nie tylko w życiu miasta, ale i Kościoła. W trudnych czasach po upadku socjalizmu i staraniach, odnalezienia się wielu ludzi w nowej kapitalistycznej rzeczywistości, Kości�ł wychodzi człowiekowi naprzeciw i stale m�wi o Miłości Bożej, ale także pokazuje ją na zewnątrz. Najlepszym dowodem na to jest fakt, że w parafii działa tak duża ilość r�żnorakich inicjatyw propagujących katolicki styl życia, pobożność, ducha wsp�lnoty tak potrzebnego nie tylko w Kościele, ale także w procesie tworzenia społeczeństwa obywatelskiego. Czas zatem aby przybliżyć sylwetki tych właśnie ruch�w. Żywy R�żaniec Jest to najliczniejsza organizacja naszej parafii skupiająca w swoich szeregach ok. 240 członk�w podzielonych na 12 k�łek, w tym jedno męskie. Celem tej grupy jest modlitwa i praca na rzecz parafii. Wśr�d intencji zanoszonych we wsp�lnym odmawianiu R�żańca są prośby o dobro Zawiercia Ojczyzny i Świata, za chorych, za kapłan�w za zmarłych członk�w Żywego R�żańca, za kapłan�w. Członkinie pomagają w kierowaniu kuchnią dla ubogich pw. Św. Antoniego Padewskiego, kt�rej kierowniczką jest pani Teresa Rafalska , dbają o czystość kościoła są obecne w czasie pielgrzymek i uroczystości kościelnych. Do zadań mężczyzn należą tymczasem cięższe prace fizyczne i porządkowe. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Jest zdecydowanie najaktywniej działającą na łonie parafii organizacją, kt�ra korzysta z tego że młodzi ludzie wbrew pozorom przychodzą do kościoła i we wsp�lnocie potrafią naprawdę wiele zdziałać. W naszej parafii oddział KSM powstał już w roku 1997, a jego pierwszym prezesem był Mariusz Budziński. Aktualnie pracom KSM przewodzi Damian Domżalski. Ruch ten ożywił przedwojenną idee Katolickiego Stowarzyszenia Męż�w i Katolickiego Stowarzyszenia Kobiet, proponując młodemu człowiekowi XXI w. Drogę przez życie razem z Chrystusem nie koniecznie na drodze ascezy i smutku, ale radosnego wsp�lnego działania dla Pana i bliźniego. Działający w bazylice oddział posiada ok. 20 członk�w w wieku od 13 do 23 lat, kt�rzy dzięki wymianie wzajemnych doświadczeń, pomocy i modlitwie chcą się poświęcić służbie Kościołowi i Ojczyźnie. Do zadań KSM należą przygotowanie inscenizacji, zaduszek, Dr�g Krzyżowych, animacja pielgrzymek, modlitwy, rekolekcje, zjazdy, fora młodzieży, zbi�rki charytatywne i każdy inny rodzaj posługi do kt�rego zostaną przeznaczeni. Obecnie księdzem asystentem stowarzyszenia jest ks. Roman Rataj. Służba liturgiczna Ważna formacją młodzieżową jest także wsp�lnota ministrant�w i lektor�w, kt�rzy często mają w swoich szeregach członk�w KSM. Trudno jest sobie wyobrazić liturgię bez tych chłopc�w, kt�rzy poświęcają sw�j czas na zbi�rki i ćwiczenia by, kiedy już staną obok ołtarza wszystko było jak należy i Msza była odprawienia sprawnie i godnie. Służba liturgiczna to zaszczyt i odpowiedzialność, ale nie pozbawiona wszak radości. Wielkim wydarzeniem jest chociażby Wielki Czwartek, kt�ry jest także Dniem Ministranta, wycieczki, rajdy rowerowe czy też Ministranckie zawody sportowe. W bazylice ministranci i lektorzy to ok. 25 młodych dusz pod przewodnictwem duchowym ks. Mariusza Żągwy. Klub Inteligencji Katolickiej Jest organizacją skupiającą ludzi nauki silnie związanych z wiara na terenie naszej parafii. Działa od kwietnia 2007 roku w ramach działalności KIK odbywają się wykłady, sesje naukowe i konferencje dotyczące życia nauki oraz Kościoła. Klub zaprasza ludzi z terenu naszej najbliższej okolicy jak i z całego kraju m.in. jednym z gości był poseł Marek Jurek. Trzeci zakon Św. Franciszka z Asyżu Powołany przez Bożego Wesołka Trzeci zakon jest formą pobożnej działalności skierowaną w stronę dorosłych, mających zamiar rozwijać swoją duchowość prze rekolekcje wsp�lną modlitwę ub�stwo propagowanie chrześcijańskiej postawy życia nie tylko w łonie grupy, ale i na zewnątrz. Zakon jest otwarty na nowych członk�w, ceni sobie wsp�lnotowe działanie niezbędne w Kościele. Jego członkowie są osobami świeckimi nie składają ślub�w zakonnych o jakich myśli przeciętny człowiek. Na co dzień są ludźmi, kt�rych mijamy po prostu na ulicy pracownikami i pracodawcami, rodzicami, dziadkami. Ch�r dorosłych i młodzieżowy andbdquo;Petrusandrdquo; Wspaniałe wykonania pięknych pieśni kościelnych zawdzięczamy działalności wyżej wymienionych formacji, a także orkiestrze dętej. Ch�ry działają od roku 1997 kiedy to posadę organisty w kościele p.w. św. Ap. Piotra i Pawła w Zawierciu objął pan Dariusz Czaj. Jest on dyrygentem obu ch�r�w, a jednocześnie ich nauczycielem. Zwłaszcza praca z młodzieżą zajmuje znaczące miejsce w działalności pana Czaja. Częste pr�by dają pożądany efekt, co słychać podczas licznych wystąpień młodych artystek i jednego młodego artysty w czasie Mszy Świętych, konkurs�w i przegląd�w piosenki, na kt�rych nasz ch�r zdobywa nierzadko wysokie miejsca. Jego członkinie dzięki nabytym umiejętnościom zdobywają nagrody na świeckich zmaganiach śpiewaczych. Świetlica integracyjna andbdquo;Betaniaandrdquo; Także najmłodsi parafianie znajda coś dla siebie pośr�d licznych ruch�w przy czcigodnej zawierciańskiej bazylice. Świetlica integracyjna andbdquo;Betaniaandrdquo; to miejsce do, kt�rego często zaglądają najmłodsi mieszkający w pobliżu, kt�rzy często pochodzą z bardzo biednych rodzin. Świetlica organizuje dla nich imprezy mikołajkowe i sylwestrowe, wyjścia, gry i zabawy, pomoc w nauce i posiłek. Kierowniczką świetlicy jest pani Barbara Mucha, a duchowym opiekunem ks. Robert Mordalski. Jak zatem widać zawierciańska bazylika stanowi niepodważalnie serce naszego miasta. To od niej tak naprawdę zaczęła się wsp�łpraca mieszkańc�w, kt�rzy zdecydowali się razem działać we wsp�lnym celu. W jej murach bez względu na sytuację polityczną i gospodarczą znajdowała się ostoja patriotyzmu oraz wiary. Po dziś dzień świątynia p.w. św. Ap. Piotra i Pawła w Zawierciu jest miejscem szczeg�lnym i potrzebnym. Jej dzwony przyzywają mieszkańc�w na spotkanie z Bogiem w Najświętszym sakramencie oraz utajonym w drugim człowieku. Już sam fakt jej powstania jest dowodem jedności i zapału naszych przodk�w. Teraz zaś majestatyczne wieże kościoła g�rują nad miastem i stale nam przypominają, o początkach Zawiercia, ale dają też impuls do działania i walki o dobro każdego następnego dnia. Damian Domżalski http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_pw_sw_mikolaja_w_zawierciu Z historią tej świątyni nierozerwalnie są związane najwcześniejsze dzieje naszego miasta. Kości�ł p.w. św. Mikołaja Biskupa Wyznawcy w Zawierciu-Kromołowie, jest bowiem najstarszą katolicką budowlą sakralną tej ziemi położonej u źr�deł Warty. Warto jest zapoznać się z jego losami, aby m�c z prawdziwą dumą i podziwem m�wić o Zawierciu nie tylko jako o mieście zbudowanym dzięki kolei warszawsko-wiedeńskiej, ale o sędziwej zacnej osadzie, swymi korzeniami sięgającą pomrok�w średniowiecza... Najstarsze podania... Za zwyczajową datę powstania Kromołowa w literaturze przyjmuje się rok 1193, jednak nie ustalono jak dotąd daty powstania świątyni. Uznajemy, że powstał on na przełomie XII i XIII. Pierwsze skromne zapiski kościelne pochodzą z roku 1250, następnie wzmianki o kromołowskim kościele pochodzą ze spisu wykazu świętopietrza z lat 1325-1327. W�wczas parafia wchodziła w skład dekanatu irządzkiego, a następnie lelowskiego. W tym okresie Kromoł�w był w okolicy osadą dominującą, opr�cz niego w skład parafii wchodziły także : Zyrkowicze, Morsko, Skarzicze, Dupice, Łosznycze, Bylanowicze, Bzow, Carlyn i Pomrozycze. Jeżeli wierzyć podaniom ludowym to obecny kości�ł jest już trzecim, kt�ry stoi na tym samym miejscu. Pierwszy miał zostać zniszczony XIII w. po tatarskim najeździe, drugi natomiast miał paść ofiarą żołnierzy biskupa Jana Muskaty. Sw�j obecny wygląd kości�ł zawdzięcza przebudowie z XVI w. wiele element�w pozwalających na dokładne określenie wieku budowli niestety zaginęło, ale po wnikliwej analizie najstarszych element�w świątyni można dostrzec cechy stylu romańskiego i gotyckiego. W 1977 r przy odnowie elewacji odkryto dwa okna odpowiadające wyglądem najstarszemu stylowi romańskiemu. O patronie świątyni... O tym, że patronem kościoła jest św. Mikołaj dowiadujemy się u Długosza w andbdquo;Liber Beneficiorum...andrdquo; Dlaczego jednak �w święty został wybrany na opiekuna parafii. Ot�ż przyjmuje się dwie r�wnie dobre teorie na ten temat. Pierwsza jest taka, że św. Mikołaj z miry jako patron rybak�w był szczeg�lnie czczony przez mieszkańc�w Kromołowa, gdyż Warta była trzecią co od wielkości spławną rzeką w Polsce. Drugim powodem mogło być to, że święty ten był też patronem pasterzy chroniącym przed drapieżnikami, a osada była w tamtych czasach otoczona borem. W p�źnym średniowieczu kości�ł w Kromołowie został sporym ośrodkiem kultu, a r�d Cromoli był wielce zasłużony dla rozwoju parafii, gdyż ich herb andbdquo;Gryf andbdquo; widnieje nad drzwiami do zakrystii, a pod ołtarzem jest zamurowany gr�b, w kt�rym spoczywa jeden z ich rodu nie wiadomo jednak kim był za życia. Epizod reformacyjny i dalsze losy kościoła... Dość burzliwe dla historii parafii w Kromołowie były czasy reformacji, kt�re przyniosły na te tereny kalwinizm, a katolicy na ponad 40 lat utracili kości�ł. Działo się to w latach 1552-1594. Było to powodem tego, że miejscowi katolicy uczęszczali do kościoła św. Jakuba w Gieble lub do kaplicy w Skarżycach. Katolicy dostali na powr�t sw�j kości�ł dopiero po śmierci ostatniego Kromołowskiego, r�d bowiem przeszedł na kalwinizm. W 1594 r. zostaje on przekazany katolikom przez Mikołaja Firleja. Po okresie wpływ�w kalwinizmu proboszczem został ks. Gallus ze Szczepanowa. Kości�ł na przestrzeni wiek�w był uczestnikiem wielu ważnych dla kraju wydarzeń. Przez Kromoł�w bowiem wędrowały kupieckie karawany oraz ciągnęła szlachta na sejmy i elekcje do Piotrkowa Trybunalskiego, wi�dł tamtędy też szlak polskich chorągwi wojennych, a nawet sam kr�l Jan Kazimierz zatrzymał się w dworku po abdykacji na odpoczynek. Ważnymi choć nieszczęśliwymi epizodem w życiu parafii kromołowskiej były wielka kradzież 13 X 1774 roku, po kt�rej proboszcz Jan Rudzki nabył nowe naczynia liturgiczne ze srebra; oraz straszny pożar 21 IX 1790 roku, na szczęście parafianie uratowali kości�ł. W czasie zabor�w świątynia stała się ostoją patriotyzmu i narodowych wartości, a sam Kromoł�w ze względu na bliskość pruskiej granicy stał się miejscem przerzutu broni i ludzi w czasie powstania listopadowego. Proboszczem w owym okresie był ks. kan. Izydor Widulski. Także podczas powstania styczniowego, inny znany z patriotyzmu kapłan ks. Wincenty Bocheński dodawał otuchy i podtrzymywał walczących o wolność. Także w chwili, gdy po 123 latach niewoli nadszedł czas radości w 1918r. kości�ł p.w. św. Mikołaja BW był miejscem celebracji wyzwolenia. Zabytki... Najstarsza Zawierciańska katolicka świątynia pełna jest pięknych i niezwykle cennych zabytk�w. Do najcenniejszych należy romańska kropielnica znajdująca się w małej kruchcie, oraz drzwi do zakrystii będące przykładem średniowiecznej sztuki kowalskiej. W kaplicy św. Izydora możemy podziwiać wspaniałą kamienną chrzcielnicę, zachował się też jeden z dzwon�w andbdquo; Św. Mikołaj andbdquo; pochodzący z 1508 r. W kościele znajduje się też sześć barokowych ferotron�w ( przenośnych ołtarzyk�w), natomiast pod kaplicą św. Anny znajduje się średniowieczny owalny grobowiec. ...a wsp�łcześnie Dziś kości�ł jest ciągle ostoją tradycji i historii. Stanowi jedną z największych atrakcji turystycznych regionu. Ważnym wydażeniem była renowacja w latach 1999-2000 barokowych ołtarzy bocznych i ambony. Odnowiona została także plebania. Swoją opiekę duszpasterską, świątynia roztacza nad Przedszkolem w Kromołowie, Szkołą Podstawową nr. 13 i Gimnazjum nr. 13. W parafii działa też kilka wsp�lnot KSM w liczbie około 20 członk�w, Służba Liturgiczna oraz grupa Dzieci Maryji około 25 małych parafian. Proboszczem parafii jest Ks. Kan. Roman Rakowiecki. Młodzież z tamtejszej parafii dba także o inne obiekty na terenie swojej parafii, np. Kaplicę św. Izydora. http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_pw_najswietszego_ciala_i_krwi_chrystusa_w_zawierciu Biskup Stanislaw Nowak 20 października 1988 r. zlecił ks. Henrykowi Kowalskiemu, wikariuszowi parafii św. App. Piotra i Pawła w Zawierciu podjęcie starań o uzyskanie, na tzw. osiedlu Argentyna odpowiedniego placu pod budowę obiektu sakralno-katechetycznego. Parafia została powołana przez biskupa Stanisława Nowaka 16 czerwca 1989 r., teren wydzielono z parafii NMP Kr�lowej Polski, św. Stanisława Kostki i św. App. Piotra i Pawła. Funkcję kościoła parafialnego zaczęła pełnić kaplica tymczasowa 16 x 30 m powierzchni usytuowana na wydzielonej działce. Pierwszym proboszczem parafii został ks. Henryk Kowalski. W roku 1994 oddano do użytku nowo wybudowany dom parafialny przy ul. Kijowskiej 6. Budowa kościoła parafialnego op�źniała się z powodu trudności jakie stawała była właścicielka działki. Kamień węgielny pod budowę kościoła poświęcił Jan Paweł II w Częstochowie dnia 15 sierpnia 1991 r. w czasie VI Światowego Dnia Młodzieży. Plany świątyni wykonał mgr inż. Włodzimierz Domagała - miejscowy architekt. Poświęcenie placu pod budowę świątyni oraz krzyża dokonał biskup Antonii Długosz 29 marca 1995 r., a 16 października tegoż roku poświecił już fundamenty powstającej świątyni parafialnej. Dzięki dużemu wysiłkowi wiernych i proboszcza postęp prac był duży. 6 września 1996 r. abp S. Nowak wymurował kamień węgielny do mających już 3 m. wysokości mur�w powstającej świątyni. Od Bożego Narodzenia 1998 r. - przy trwających pracach wykończeniowych - we wnętrzu świątyni sprawowana jest liturgia. Mimo prac budowlanych duszpasterstwo w parafii rozrastało się (oaza młodzieżowa, Dzieci Maryi, Kręgi, Kręgi Rodzin Ruchu andbdquo;Domowy Kości�łandrdquo;, Caritas parafialna, młodzieżowy zesp�ł wokalno-instrumentalny, scholka dziecięca, bractwa modlitewne, biblioteka, świetlica, wypoczynek dla dzieci i młodzieży). Rysem charakterystycznym dla tutejszej parafii jest od lat kontynuowana we wszystkie czwartki roku modlitwa wieczorna połączona z adoracją Najświętszego Sakramentu zwana andbdquo;Nocą Nikodemaandrdquo; oraz nabożeństwa i modlitwy do Dzieciątka Jezus, kt�rego wizerunek jest kopią Cudownej Figury z Bogoty (Kolumbia). http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_pw_sw_alberta_chmielowskiego_w_zawierciu Parafia św. Brata Alberta została erygowana przez biskupa Stanisława Nowaka 20 maja 1987 r. Teren jej został wyłączony z parafii św. Apostoł�w Piotra i Pawła. Pierwszym proboszczem i budowniczym kościoła był ks. Jan Władysław Koźmin. W 1985 r. staraniem proboszcza macierzystej parafii ks. Piotra Miklasińskiego została zakupiona działka pod budowę kościoła, usytuowana między ulicami: Żabią a Obrońc�w Poczty Gdańskiej. Działkę tę poświęcił biskup S. Nowak 18 sierpnia 1985 r. W tym samym roku został utworzony tu wikariat terenowy, a jego duszpasterzem został ks. J.W. Koźmin, dotychczasowy wikariusz parafii św. App. Piotra i Pawła. Zamieszkał on na tym terenie w domu prywatnym przekazanym pod administrację wikariatu przez mieszkankę Warszawy p. I. Malczewską. W tymże domu urodził salę katechetyczną, a liturgię zaczął odprawiać w kaplicy - baraku ustawionym na placu przyszłej budowy. Projekt kościoła przygotował mgr inż. Arch. Włodzimierz Domagała. Pozwolenie na budowę kościoła władze miejskie wydały 12 października 1987 r. Prace budowlane rozpoczęto w maju 1988 r. W tymże roku, 4 września biskup S. Nowak wmurował kamień węgielny w ścianę powstającej świątyni, zaś sam kości�ł już wybudowany został poświęcony przez tegoż arcybiskupa 17 czerwca 1992 r. W latach następnych położono marmurową posadzkę i zakupiono nowe ławki. W 1996 r. staraniem aktualnego proboszcza ks. Jana Niziołka wykonano parking przed kościołem i wybudowano zaplecze gospodarcze z garażami. W 1997 r. zakupiono dwa nowe konfesjonały i nowy dzwon - poświęcenia dokonał biskup Antonii Długosz 17 czerwca 1997 r. W tym samym roku wybudowano plebanię w stanie surowym . W roku następnym były prowadzone prace wykończeniowe w budynku plebanii, zakupiono także drugi dzwon. Poświęcenia nowej plebanii i dzwonu dokonał arcybiskup Stanisław Nowak 17 czerwca 1998 r. Od początku 1999 r. prowadzono intensywne prace nad upiększeniem wnętrza kościoła wg projektu mgr inż. arch. Mariana Kruszyńskiego i mgr inż. arch. Jerzego Kopyciaka z Częstochowy. Wykonano ołtarz gł�wny andbdquo;Ecce Homoandrdquo;, ołtarze boczne: Miłosierdzia Bożego i Matki Bożej Częstochowskiej, nowy ołtarz do odprawiania Mszy św., ambonkę, nowe tabernakulum, chrzcielnicę, zakupiono cztery żyrandole, zamontowano dwa witraże, nową radiofonię, a także ławki boczne. W wigilię wielkiego Jubileuszu 2000-lecia chrześcijaństwa 10 października 1999 r. arcybiskup S. Nowak dokonał uroczystego poświecenia kościoła. W Jubileuszowym Roku 2000, jako wotum parafii, przed świątynią został wzniesiony pomnik z brązu św. Brata Alberta, autorstwa profesora Czesława Dźwigaja z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Poświęcenia pomnika dokonał arcybiskup Stanisław Nowak 17 czerwca 2000 r. http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_pw_najswietszej_maryi_panny_krolowej_polski_w_zawierciu Parafię Najświętszej Maryi Panny Kr�lowej Polski w Zawierciu, erygował 7 maja 1957 r. biskup Zdzisław Goliński wydzielając z parafii św. Piotra i Pawła wschodnią część miasta z osiedlami: Nowy Świat, Argentyna, Markowizna, Warty Kromołowskiej i Wierczki. Pierwszym jej administratorem został ks. Stanisław Kazimierz Woźny. Funkcje kościoła tej ponad 4 tysiące mieszkańc�w liczącej wsp�lnoty pełniła przez kilkanaście lat kaplica cmentarna, do kt�rej ks. Woźny dobudował niewielką przybud�wkę z desek i płyt pilśniowych. Udzielone w 1957 r. pozwolenie na budowę wkr�tce zostało cofnięte i trzeba było i trzeba było o nie walczyć kilkanaście lat. 16 maja 1958 r. udało się nabyć pierwszemu rządcy parafii parcelę budowlaną przy �wczesnej ul. Armii Krajowej 48 oraz - także w tym czasie - dwuizbowy domek poświecił na plac pod kości�ł oraz plebanię. W 1968 r. władze wojew�dzkie w Katowicach wyraziły zgodę na budowę plebani on normatywie domu jednorodzinnego, a w 1972 r. - po piętnastu latach zabieg�w - na kości�ł. Ale dopiero 16 lutego 1974 r. - a więc po 17 latach upokarzających pr�śb - Urząd Miasta Zawiercia zezwolił na rozpoczęcie rob�t. Tego dnia zaczęto kopać fundamenty pod przyszłą świątynię. Ks. Stanisławowi Woźnemu udało się ukończyć budynek wraz z wikariuszami w 1980 r. Tworzenie parafii płacił kolegami, stawaniem przed prokuraturą, stałą inwigilacją, utratą zdrowia. W 1982 r. do parafii przyszedł nowy proboszcz ks. Zygmunt Sroka. Zaczynał pracę w murach świątyni przykrytych tylko dachem, bez okien, drzwi, sufitu. W związku pojawiającymi się pęknięciami ścian, trzeba było wykonać nowe ławy pod dotychczasowymi na froncie kościoła i odcinku ściany zachodniej oraz ściągać mury prętami stalowymi z zastosowaniem śr�b rzymskich, a szczeliny pęknięć wypełnić klejami żywicznymi. Dotychczasowi wykonawcy okazali się albo niekompetentnymi albo nieuczciwi. Ks. Z. Sroka - mimo trudności - zabezpieczył mury, zbudował podw�jny sufit z termiczną izolacją, założył okna i drzwi, otynkował i wymalował kości�ł wewnątrz i zewnątrz, założył oświetlenie i radiofonię, wykonał marmurową ambonę i posadzkę, kanalizację opadową i oświetlenie zewnętrzne, elektryczny napęd dzwon�w, dokończył ogrodzenie placu kościelnego, wyposażył kości�ł w organy, ławy i konfesjonały. Kaplica w dolnej części kościoła otrzymała posadzkę marmurową i ławki. W następnym etapie został wykonany wystr�j prezbiterium: ołtarz ze sceną Ostatniej Wieczerzy (brąz), chrzcielnica ze scenami Chrztu Chrystusa, Chrztu Polski i przejściem przez Morze czerwone (brąz) lichtarze (brąz), tabernakulum z obudową w kształcie krzewu Mojżesza (miedź złocona), figura Chrystusa na krzyżu (miedź), figury Matki Bożej i św. Jana (miedź). Autorem tych dzieł jest prof. Wincenty Kućma z Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. 14 maja w Jubileuszowym Roku 2000 r. arcybiskup Stanisław Nowak dokonał uroczystego poświęcenia (konsekracji) kościoła p.w. Najświętszej Maryi Panny Kr�lowej Polski. http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_pw_sw_maksymiliana_kolbego_w_zawierciu Parafia powstała w części miasta Zawiercia zwanej Nowym Zawierciem i Borowym Polem. Erygował ją biskup Stefan Bareła 10 marca 1981 r. Teren został wyłączony z całości z parafii św. Piotra i Pawła w Zawierciu. Pierwszym proboszczem i organizatorem życia parafialnego został ks. Jan Duda, od 1 kwietnia 1979 r. wikariusz terenowy tej części parafii św. Piotra i Pawła. 11 lipca 1982 r. biskup Franciszek Musiel poświecił plac pod budowę kościoła oraz krzyż. 9 sierpnia tegoż roku przystąpiono do kopania fundament�w pod kości�ł, kt�rego projekt opracował mgr inż. arch. Włodzimierz Domagała, tutejszy parafianin. 24 października 1982 r. biskup S. Bareła dokonał poświęcenia kamienia węgielnego oraz wmurowania aktu erekcyjnego nowej świątyni. Budowa kościoła trwała jeden tok. 24 lipca 1983 r. rozpoczęto budowę plebanii, kt�ra była ukończona po dw�ch latach. 30 kwietnia 1986 r. zakupiono dwa dzwony - jeden noszący imię Matki Bożej i św. Maksymiliana, drugi- św. Jana Chrzciciela. W tym samym roku 5 października biskup Stanisław Nowak uroczyście poświęcił (konsekrował) wykończony w całości kości�ł. 25 czerwca 1988 r. rozpoczęto budowę domu parafialnego z przeznaczeniem na przedszkole i mieszkanie si�str zakonnych. 24 sierpnia 1996 r. zamieszkały tam siostry felicjanki. Dnia 1 września 1996 r. przedszkole oraz dom Si�str Felicjanek poświecił biskup A. Długosz, a 7 października arcybiskup Stanisław Nowak dokonał poświęcenia kaplicy. http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_pw_milosierdzia_bozego_w_zawierciu Obejmuje ona Blanowice oraz część osiedla na Stoku, kt�rego realizacja w latach osiemdziesiątych została przerwana. W samych Blanowicach - należących do parafii w. Mikołaja w Kromołowie w 1948 r. została wybudowana kaplica, do kt�rej dojeżdżali w niedziele i święta ze Mszą św. księża z parafii kromołowskiej. Od 1988 roku istniał tu wikariat terenowy. Parafię erygował biskup Stanisław Nowak 24 czerwca 1989 r., wydzielając jej teren z parafii w. Mikołaja w Zawierciu - Kromołowie. Pierwszym proboszczem tej plac�wki został ks. Roman Szec�wka. W tym samym 1989 roku staraniem ks. R. Szec�wki została rozbudowana i przystosowana do funkcji parafialnych istniejąca kaplica. Następnie został nabyty plac pod budowę kościoła i plebanii. Plebanię wybudowano uwzględniając potrzeby przyszłego osiedla - dla trzech księży i pomocy plebańskiej. Dom ten oraz plac pod budowę kościoła poświęcił biskup S. Nowak. 22 wrzenia 1991 r. Na terenie parafii znajduje się cmentarz komunalny poświęcony przez biskupa S. Nowaka 20 wrzenia 1991 r., a kaplicę pogrzebowy poświęcił 3.06.1993 r. Staraniem ks. Bogusława Zielonego została położona posadzka w dobudowanej kaplicy bocznej oraz ustawiony nowy żelazny krzyż na placu przyplebanijnym. Ks. Tadeusz W�jcik przeprowadził remont dachu i wieży kościoła oraz odnowił wnętrze przez pomalowanie ścian. Sprawił też nowe dębowe konfesjonały oraz nowe fotele dla sprawujących liturgię. Obecny proboszcz ks. Tadeusz W�jcik 06.07.12001 r. rozpoczął budowę nowego kościoła. Od 05.10.2005 r. sprawowana jest liturgia. http://www.dawne-zawiercie.pl/zawiercianskie_majowki Ten dział, kt�ry przedstawiam może doprowadzić niekt�rych czytelnik�w do nostalgii, a innych do frustracji serca, ponieważ dzisiejszym tematem są majowe pochody. Aby poznać historię 1-Maja musimy przenieść się za ocean do Stan�w Zjednoczonych. Fatalne, 12-godzinne warunki pracy i niskie zarobki spowodowały, iż pierwszego maja 1886 roku w Chicago wybuchł strajk o polepszenie warunk�w pracy i 8-mio godzinny dzień pracy. Walki z policją, użycie broni i dynamitu doprowadziły do śmierci wielu ludzi. Dla upamiętnienia tego dnia w 1889 roku II Międzynarod�wka wprowadziła dzień 1-Maja jako Międzynarodowy Dzień Solidarności Ludzi Pracy potocznie nazywanym Świętem Pracy, obchodzonym corocznie od 1890 roku. W Polsce r�wnież ta data była początkiem obchod�w majowych, kt�re niejednokrotnie były tłumione przez zaborc�w. W latach 1945-1989 było to najważniejsze święto państwowe zwane Świętem Klasy Robotniczej. Pochody 1- majowe stały się propagandowymi manifestacjami partyjnymi i niewiele miały wsp�lnego z pierwszymi założeniami. Nieodzownymi elementami były sztandary kraj�w demokracji ludowej, propagandowe hasła, tygodniami przygotowywane występy dzieci, przypinki w klapach marynarek, andhellip; i trybuny honorowe (na samochodach Star lub przyczepach ciągnikowych) skąd pozdrawiali przechodzących i przemawiali prominenci partyjni i sekretarz PZPR. Podstawowym obowiązkowym andbdquo;elementemandrdquo; każdego pochodu 1- majowego był - obywatel. Nieobecność na pochodzie wiązała się z karami dyscyplinarnymi w pracy takimi jak nagana, zabranie premii. Nieobecność na pochodzie można było usprawiedliwić jedynie zwolnieniem lekarskim, gdyż inaczej była to przysłowiowa bumelka. Podobnie było w szkole, uczeń miał obniżone oceny za sprawowanie i do szkoły byli wzywani rodzice. W latach powojennych w Zawierciu pochody 1-majowe chodziły ulicami Kościuszki, 3 Maja (tam też znajdowała się trybuna honorowa). W p�źniejszych latach trybuna znajdowała się przy Komitecie Powiatowym PZPR (obecnie Urząd Skarbowy) lub przy Urzędzie Miasta na ulicy Leśnej dawnej Stefana Okrzei. W latach, kiedy nie było jeszcze stadionu OSiR pochody najczęściej kończyły się na boisku Warty przy ul. Senatorskiej (rzadziej na boisku Wł�kniarza - zresztą oba boiska już nie istnieją). Tam najczęściej po godzinnych wsłuchiwaniach się w przem�wienia i przemaszerowaniu ulicami w zwartych szeregach pochody rozchodziły się. W innych latach poch�d kończył się na ul. 3 Maja potem obok budynku Komitetu Partyjnego, lub zawsze tam gdzie znajdowała się trybuna honorowa. Tak kończyły się oficjalne części pochod�w majowych. Tam zdawano flagi, szturm�wki i transparenty by następnie korzystać z tego co zaoferowało państwo dla ludu pracującego miast i wsi. Większość imprez towarzyszących odbywały się w miejscu gdzie teraz jest OSiR (a w p�źniejszych latach w miejscach zakończenia pochodu). Na polance w lasku stawiano scenę na kt�rej występowały ludowe zespoły, grała orkiestra a wok�ł znajdowały się stragany i samochody andbdquo;Stonkiandrdquo; lub Żuki i Nyski. Sprzedawano z nich towary takie jak wędliny, cytrusy, konserwy, słodycze czy inne deficytowe towary, kt�rych pr�żno było szukać sklepach. Trzeba przyznać, że był to dobry spos�b by 1-Maj był zawsze mile wspominany i oczekiwany, gdyż w tym dniu każdy obywatel m�gł poczuć się zaspokojony i szczęśliwy a zapomnieć o prawdziwych problemach. Osobiście uwielbiałem andbdquo;kopalniokiandrdquo; - anyżowe długie cukierki oraz watę cukrową, nieodzowny element majowych festyn�w, oraz stragany z obciachowymi zabawkami (z dzisiejszej perspektywy patrząc). Dużym powodzeniem wśr�d dzieci cieszyły się obwarzanki, korkowce, pistolety na kapiszony i oranżada (w butelkach z drucianym zamykaniem), a dla tych co nie mieli pieniędzy woda spod og�rk�w z beczki - ona była za darmo. W zależności od sytuacji raz odbywały się zawody i pokazy strażackie, innym razem potańc�wki a jeszcze innym pokazy kr�w i buhaj�w. No c�ż, wszystko to już odległa historia a takie hasła jak: andbdquo;1 Maja dniem radości i dumy ludzi rzetelnej i tw�rczej pracy!andrdquo;, andbdquo;Od socjalistycznej odnowy nie ma odwrotu!andrdquo;, andbdquo;Socjalistyczne państwo jest silne świadomością swych obywateli!andrdquo;, andbdquo;Rewizjonistom i odwetowcom w RFN nasze stanowcze nie!andrdquo;- i wiele, wiele innych powodują u nas ironiczny uśmiech na twarzy. M�j kolega Marek nie doczekawszy się w tym roku przemarszu pochodu wspominał mi, że zostawił sobie na pamiątkę flagę sprzed 20 lat Niemieckiej Republiki Demokratycznej i trochę żałuje, że nie zachował flagi ZSRR. Nawiasem m�wiąc przemarszu pochodu nie było w tym roku w Zawierciu z powodu złej pogody. Mała grupa ludzi zebrała się i złożyła kwiaty przed tablica 100 - lecia Ruchu Robotniczego w Zawierciu oraz tablicą upamiętniającą wydarzenia Krwawego Piątku. Pamiętam taką sytuację z roku 1984 jak z 30 kwietnia na 1 maja spadło sporo śniegu (na ulice nie wyjechały pługi bo zima zaskoczyła drogowc�w). Będąc poza Zawierciem nie dojechaliśmy wraz z kolegami na poch�d ponieważ większość autobus�w nie wyjechało na ulice, a mało kto miał wtedy własne auto, ale ci co byli na miejscu na manifestacji się odliczyli. Moja żona wspomina, że na studiach powiedziano im, że nie mają co podchodzić do obrony pracy dyplomowej jeśli kogoś nie będzie na pochodzie. Nawet taka tragedia jak katastrofa elektrowni w Czarnobylu z 26 kwietnia 1986 rok nie wpłynęła na przebieg pochodu - a wręcz przeciwnie w pracy nakazano mam udział w pochodach pomimo, że norma izotop�w promieniotw�rczych była przekroczona ponad p�ł miliona razy! Tu należy pochwalić nasze �wczesne władze, bo pomimo zaprzeczeń ze strony radzieckiej o katastrofie i promieniowaniu, podjęły działania w ochronie obywateli podając jod w postaci płynu lugola (niestety w niekt�rych miejscach stanowczo za p�źno) i opublikowano tabelę skażeń. Był to jeden z pierwszych przypadk�w w PRL kiedy polskie władze podjęły niezależną od ZSRR decyzję, choć w p�źniejszym okresie prowadzono dezinformacyjną politykę w celu zminimalizowania problemu. W owych czasach ani pogoda, ani inne okoliczności nie miały wpływu na przebieg pochodu. Dzisiaj wpływ mają nie tylko warunki atmosferyczne, ale r�wnież wewnętrzna przemiana naszego społeczeństwa, a czy to dobrze, czy to źle pozostawiam do oceny czytelnik�w. Przygotowali J. S. Gębka (materiały- zbiory własne) Jeżeli posiadasz jakieś ciekawe egzemplarze napisz : jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/historia_o_lotniku Podręczniki do historii często milczą o losach tych, kt�rzy naprawdę tworzyli dzieje. Nie m�wię tu o znanych postaciach, kt�rych biografie każdy znajdzie w almanachach i leksykonach, lecz o prostych ludziach, skazanych na zapomnienie. Pragnę przedstawić życiorys kogoś, o kim mieszkańcy Zawiercia zapewne nic nie wiedzą, a jest to postać godna uwagi. Pilot myśliwc�w w czasie II wojny światowej, podczas wojennej zawieruchy przewędrował całą Europę. Stale w pogoni za bronią, chciał walczyć o wolną ojczyznę. Jak rozwinął skrzydła Porucznik Stefan Gostkowski urodził się w 1916 r. w Zawierciu. Służbę wojskową odbył w Krakowie w 1938 r. Przeszedł r�wnież p�łroczny kurs mechanika samolotowego w Dęblinie, po dziś dzień najlepszej jednostce szkolącej lotnik�w. Tuż przed wybuchem II wojny światowej, 31 sierpnia 1939 r., znajdował się na lotnisku pomocniczym Wesoła k. Radomia. Latał w�wczas na samolotach andbdquo;Karaśandrdquo;, polskich lekkich bombowcach rozpoznawczych, Anglikom znanych jako andbdquo;Wellingtonyandrdquo;. Został przydzielony do 2 Pułku Lotniczego Krak�w Rakowice, II Dywizjonu Bombowego lekkiego 22 Eskadry Bombowej. Jego zadaniem miała być walka z Niemcami nad Częstochową. 3 września1939 roku 21 i 22 eskadra wyszukiwały i niszczyły na drogach wok�ł Radomska czołgi niemieckie 1 i 4 Dywizji Pancernej. Odbyli dwa naloty, stracili 6 samolot�w. W rejonie Radomska niemieckie dywizje pancerne straciły 30% poważnie uszkodzonych i zniszczonych czołg�w. Na jeden dzień zostały zablokowane dostawy amunicji i paliwa dla Niemc�w. Gdy 17 września 1939 r. Armia Czerwona zaatakowała Polskę, Gostkowski dostał rozkaz przedostania się na wsch�d. Nad Bugiem jego samolot został jednak zestrzelony. Na wojennym szlaku Nie zdołano go pojmać do niewoli radzieckiej. Wyskoczył bowiem z samochodu transportowego i przedarł się do Rumunii razem ze swoim przyjacielem J�zefem Galją, mieszkańcem Śląska. 19 września dostali się do obozu w małej letniskowej miejscowości Kampluruku, lecz stamtąd uciekli do Bukaresztu. Droga nie była łatwa. Na szczęście udało im się zatrzymać w domu bliżej nieznanego oficera Białej Gwardii. Mieszkali tam z jego żoną i dw�jką dorastających c�rek przez ponad dwa tygodnie. W stolicy Rumunii znaleźli polską ambasadę i tam dostali pieniądze na podr�ż do Francji. Oczywiście podr�żowali pod innymi nazwiskami, pod pretekstem poszukiwania pracy. Bilety oraz cywilne ubrania dostali dzięki życzliwości żony wspomnianego oficera. Niestety problemy zaczęły się na granicy jugosłowiańskiej. Tam zostali zamknięci przez żołnierzy w ciemnicy. Dopiero interwencja polskiej ambasady sprawiła, że uwolniono ich. Kolejnym przystankiem na drodze Stefana Gostkowskiego i J�zefa Galji były Włochy. Jednak we Włoszech nie chciano Polak�w ani uzbroić, ani umundurować. Skierowano ich natomiast do Francji, do Lyonu przez Paryż. W grudniu 1939 r. francuskie Ministerstwo Lotnictwa zezwoliło na zorganizowanie czterech polskich dywizjon�w myśliwskich. III Dywizjon Myśliwski Dębliński był jedynym sformowanym we Francji. Stacjonował na lotnisku Bron pod Lyonem. W kwietniu 1940 r. został przemianowany na GC I/145 Polski Dywizjon Myśliwski Warszawski, powołany do obrony Lyonu. We Francji Polska formacja lotnicza była tworzona we Francji przez Anglik�w. Zabierali oni ze sobą na wyspy lotnik�w, radiooperator�w i mechanik�w, ale tylko tych, kt�rzy latali bombowcami. Nasi bohaterowie dostali się jednak do Anglii dzięki dobrej znajomości Wellington�w. Po obowiązkowej procedurze, grupa 120 Polak�w została przewieziona samochodami do portu węglowego, a stamtąd przetransportowano ich do Brytanii. Na Wyspach Stefan Gostkowski wraz ze swoimi towarzyszami trafili do portu Chatham, nieopodal Londynu. Zostali tam umundurowani i odpoczywali przez tydzień. Kolejnym etapem podr�ży było Blackpool, położone w p�łnocno-zachodniej Anglii nad Morzem Irlandzkim. W�wczas miasto to miało, według wspomnień pana Stefana, około 50 tys. mieszkańc�w. Odpoczywali tam przez miesiąc, mieszkali w hotelu. Spośr�d koleg�w Stefan Gostkowski wspomina Kazimierza Kapę, Stanisława Skrzypca i Tadeusza Nowaka. Uczyli się języka angielskiego, grali w piłkę nie gorzej od angielskich koleg�w, a także jeździli na łyżwach. Swoimi umiejętnościami i sprawnością zawstydzali często gospodarzy. Stamtąd przeniesieni zostali do miejscowości Ipswich. Tam chodzili na kolejne wykłady z języka angielskiego. Polskie Orły uczyły się latać szykami na dwumotorowych samolotach Wellington. W Ipswich 29 sierpnia 1940 r. powstał 305 Dywizjon Bombowy im. Marszałka J�zefa Piłsudskiego. Dywizjon uzyskał gotowość bojową 24 kwietnia 1941 r. Polscy lotnicy otrzymali nowe mundury i latali nad Francją i Niemcami. Odbywali loty bojowe nad Rotterdam oraz Emden. Pierwsze naloty na Berlin wykonali w nocy z 7 na 8 listopada 1941 r. Natomiast z 30 na 31 kwietnia 1942 r. dokonali pierwszego tysiącsamolotowego nalotu na Niemcy nad Kolonią. Następny odbył się nad Essen kolejnej nocy, zaś nocą z 2 na 3 maja 1942 r. miał miejsce ostatni lot bojowy oraz loty minowania w�d przybrzeżnych. 305 Dywizjon Bombowy istniał przez trzy i p�ł roku, aż został rozwiązany przez kr�la Jerzego VI ze względu na brak maszyn. Z pomocą lotnikom przybył jednak brat kr�la, kt�ry pod Londynem uformował 23 marca 1943 roku 318 Dywizjon Myśliwsko-Rozpoznawczy, samodzielną jednostkę do wsp�łpracy z artylerią polską na Bliskim Wschodzie. Dywizjon został posłany do Egiptu. Pewnego dnia, zupełnie przypadkowo, Stefan Gostkowski wraz z kolegą Stanisławem Śmiłkiem, dokonali heroicznego czynu. 2 sierpnia 1943 r. byli świadkami rozbicia się samolotu. Pobiegli na miejsce katastrofy i wyciągnęli z kabiny pilota, kt�rym był Polak, kpt. Jan Narewski, pilot 318 Dywizjonu Myśliwskiego eskadry B. Po tym jak udzielili koledze niezbędnej pomocy, nawet nie zwr�cili uwagi na własne zakrwawione ubrania. Dopiero angielski kolega uprzytomnił to panu Gostkowskiemu, pytając, czemu ma zakrwawioną twarz. Epizod na Czarnym Lądzie W Egipcie lotnicy stacjonowali w miejscowości Barra, zimowali zaś w Ankonie. 14 września 1943 r. 318 Dywizjon Myśliwsko-Rozpoznawczy wszedł w skład 1 TAF (Pierwszego Lotnictwa Taktyczno-Powietrznego Sił Pustyni). Stefan Gostkowski brał udział w walkach, w kt�rych uczestniczyły r�wnież amerykańskie Superfortece. Poznał tam Edwarda Bebłota, kt�ry p�źniej wyciągnie ku niemu pomocną dłoń, już po zakończeniu zmagań wojennych. Wiosną 1944 r. przebazowuje się do Włoch. 1 maja tego roku osiąga gotowość bojową w składzie 285 dywizjonu rozpoznawczego. Latał w czasie nalot�w nad rzeką Po (Pad) we Włoszech. Jednak po zakończonych zmaganiach zostali zostawieni przez Anglik�w w okupowanych Włoszech. Nikt nie zabrał ich z powrotem do Brytanii. Wojsko amerykańskie proponowało nawet, aby polscy lotnicy wzięli udział w walkach z Japończykami, jednak oni nie zgodzili się. Ostatecznie przez Włochy i Francję dotarli z powrotem do Anglii. Przywitanie wśr�d andbdquo;Aliant�wandrdquo; Kiedy już pojawili się na lotnisku, zdziwili się, że nie witał ich żaden lotnik. Ktoś tylko rzucił im, że już na pewno nie spotkają swoich. Miał sporo racji. Anglicy przestali szanować wiernych polskich towarzyszy broni. Brytyjski chorąży chciał ich zgarnąć do pracy w kuchni. Oczywiście Polacy zbuntowali się. Jako podoficerowie, uznawali za hańbę pracę przy obieraniu ziemniak�w! Za niewykonanie rozkazu groził jednak pluton egzekucyjny, a w najlepszym razie 2 lata więzienia. W porę udało im się uzyskać przepustkę i wyjechać do Londynu, gdzie w ambasadzie przedstawili sw�j problem. Podczas pobytu w angielskiej stolicy napotkali Edwarda Bebłota, tego samego, z kt�rym Stefan Gostkowski latał w Afryce. Zbierał on lotnik�w, kt�rzy chcieli przedostać się do Polski i dalej walczyć. Nasi bohaterowie chętnie na tę propozycję przystali. Kiedy powr�cili z przepustki do jednostki, tamtejsze dow�dztwo zostało już poinformowane o interwencji w ambasadzie. Polscy lotnicy zostali przetransportowani do obozu w Szkocji, gdzie 8 miesięcy czekali na wyjazd do Ojczyzny. W Polsce Po wojennej tułaczce i tysiącach kilometr�w podr�ży, Stefan Gostkowski trafił w końcu do Polski. Niestety szybko okazało się, że jest traktowany nie jak bohater, lecz jako wr�g nowego socjalistycznego ustroju. Został okradziony przy rewizji nawet z papieros�w. Przybyli piloci zostali przewiezieni na Śląsk, do Tarnowskich G�r. On przeni�sł się do Zawiercia. Jego bracia zginęli w czasie wojny. Zatrzymał się u siostry. Pracował w fabryce Erbego. Grywał też w piłkę nożną w Warcie Zawiercie, ale był to bardzo kr�tki epizod. Rozegrał zaledwie trzy spotkania. Przez długi czas był przez władze uważany za nieprzyjaciela i przy każdej wizyty w urzędzie odnoszono się do niego z olbrzymią nieufnością. Dopiero p�źniej udało mu zostać czynnym członkiem ZBOWiD-u i wieść spokojne życie. Dziś niewielu zna jego historię, on sam nie pamięta zbyt wielu dat, ale pomimo podeszłego wieku jego uścisk świadczy o tym, że ciągle jest strażnikiem nieba Rzeczypospolitej Polskiej. autor: Damian Domżalski Powyższy artykuł pisałem jeszcze za życia porucznika Stefana Gostkowskiego. Niestety zmarł on rankiem 29.05.2009 r. w Zawierciu. Cześć Jego Pamięci. http://www.dawne-zawiercie.pl/stanislaw_holenderski_ Urodził się i umarł jako Żyd, czuł się Polakiem, ale przede wszystkim był wielkim zawiercianinem. Stanisław Holenderski (1871-1940) jest jedną z nielicznych postaci międzywojennego Zawiercia, kt�rej dokonania i zasługi dla miasta zostały docenione przez mieszkańc�w. Wielka w tym zasługa miłośnika historii Zawiercia, pana Piotra Grzyba, kt�ry za pomocą publikacji wielokrotnie przypominał sylwetkę i dorobek zawierciańskiego filantropa i przemysłowca. Pałacyk przy ulicy 3 Maja, willa na Stawkach, budynek Szkoły Rzemieślniczej i Zespołu Szk�ł przy ulicy Zaparkowej, kaplica na cmentarzu parafialnym - to tylko nieliczni niemi świadkowie dzieła życia Stanisława Holenderskiego. Rodzicami przyszłego wybitnego zawiercianina byli Cecylia z Mendelsohn�w i Markus Holenderski. Ojciec Stanisława przybył prawdopodobnie z Białegostoku w okresie budowy podwalin miasta. Matka była c�rką właściciela d�br w Blanowicach. Nie jest do końca jasne, czy to ci sami Mendelsohnowie, kt�rych nazwisko występuje wśr�d nabywc�w d�br kromołowskich w 1871 roku. Wyjaśniałoby to posiadanie nieruchomości gruntowych w kwartale Zawiercia, z ulicami Pomorską i Paderewskiego. Jego ojciec był wsp�łwłaścicielem huty szkła, a następnie uruchomił największą w okolicach Zawiercia cegielnię, kt�ra jednak z uwagi na wyczerpanie pokład�w gliny została przez Stanisława Holenderskiego zamknięta w latach dwudziestych. W życiu Stanisława Holenderskiego był r�wnież epizod związany z prowadzeniem kopalni węgla brunatnego w Gołuchowicach, w sp�łce z Teodorem Berndtem - właścicielem fabryki wł�kienniczej. Jednak gł�wnym źr�dłem jego dochod�w był majątek ziemski w Porębie Mrzygłodzkiej. W tym miejscu należy się małe wyjaśnienie. W drugiej połowie XIX w. od gminy Poręba Mrzygłodzka odłączono Zawiercie Większe, kt�re weszło w skład Gminy Kromoł�w. W dalszym ciągu grunty folwarczne na obszarze Zawiercia wchodziły w skład d�br ziemskich o nazwie Poręba Mrzygłodzka. Część tych d�br nabył w 1912 r. Stanisław Holenderski. Obok leśnicz�wki na Turkowej G�rze posiadał piękną, modrzewiową willę. Dopiero z tym komentarzem zrozumiała jest darowizna Stanisława Holenderskiego w postaci gruntu pod planowany cmentarz ewangelicki przy drodze do Ciągowic czy ofiarowanie nieruchomości gruntowej na potrzeby szkoły rzemieślniczej. Porębskie dobra zawierciańskiego filantropa to 350 morg�w (ponad 210 ha) grunt�w, w kt�rych dominowały lasy skrywające pokłady węgla brunatnego - czarne diamenty ziemi zawierciańskiej. Lasy te były gł�wnym źr�dłem dochodu Stanisława Holenderskiego. W 1919 roku, po odzyskaniu niepodległości, właściciele d�br ziemskich w okolicach Zawiercia ogłaszali odkrycia nowych p�ł g�rniczych. Z wnioskiem o koncesję na wydobywanie węgla wystąpił r�wnież Holenderski. Władze g�rnicze zastanawiały się nad sposobem wydania decyzji odmownej. Według obowiązującego w�wczas prawa rosyjskiego, z kręgu przedsiębiorc�w zajmujących się wydobywaniem węgla wyłączeni byli Żydzi. Znaleziono w�wczas dyplomatyczną odpowiedź i uzasadniono negatywną decyzję andbdquo;zbyt bliskim sąsiedztwem z kopalnią andraquo;Zygmuntandlaquo; - własność Towarzystwa Porębaandrdquo;. Jednak ostatecznie na jego gruntach powstała kopalnia, kt�rą prowadził Stanisław Kasterski. Nie wiemy, czy Stanisław Holenderski czerpał dochody tylko z dzierżawy p�l g�rniczych, czy był cichym wsp�lnikiem Kasterskiego. Był natomiast niewątpliwie osobą twardo stąpającą po ziemi i inteligentnym negocjatorem w sprawach finansowych. Kiedy w 1928 r. Stowarzyszenie Mechanik�w Polskich z Ameryki podjęło z nim rozmowy w sprawie dzierżawy p�l g�rniczych, Stanisław Holenderski zręcznie odwlekał czas sfinalizowania umowy. W końcu została ona podpisana na korzystnych dla niego warunkach. Opr�cz stałej kwoty związanej z każdą toną wydobytego węgla, zagwarantował sobie dzierżawę placu pod skład węgla w Zawierciu (dawny skład drewna przy ulicy Towarowej stanowił własność fabryki w Porębie) i nieodpłatną regularną dostawę węgla brunatnego na skład. Jego status majątkowy pozwalał zaliczać go do najbogatszych os�b w okolicach Zawiercia. Społecznie angażował się nie tylko w gospodarczych gremiach (Izba Przemysłowo-Handlowa w Sosnowcu), ale chętnie udzielał się też w działających na rzecz zawierciańskiej społeczności stowarzyszeniach o charakterze dobroczynnym i patriotycznym. Nie spos�b tutaj wymienić wszystkich. Kiedy w 1928 r. powstał Społeczny Komitet Budowy Szk�ł Społecznych, został jego członkiem i inicjatorem budowy plac�wek oświatowych na terenie Zawiercia i całego powiatu. Nie ograniczał się tylko do uczestnictwa w jego pracach, ale wspierał inicjatywy materialnie, dostarczając budulec ze swoich las�w. Z urodzenia był Żydem, z wyboru Polakiem, ale przede wszystkim zawiercianinem. Szczeg�lnym dowodem polskości Holenderskiego jest macewa jego rodzic�w na kromołowskim kirkucie, na kt�rych znajdują się napisy polskojęzyczne. Nie wiemy nic o jego politycznych sympatiach - Zawiercie pod tym względem było podzielone. W wieku 50 lat przeszedł na katolicyzm. Często też piszący o nim przedstawiają go jako osobę zaangażowaną społecznie na rzecz kościoła katolickiego, ale wiemy, że wspomagał r�wnież ewangelik�w (cmentarz ewangelicki miał powstać na jego nieruchomości gruntowej). Jego rodzice byli zaangażowani w budowę synagogi, Stanisław między innym wybudował katolicką kaplicę cmentarną i ufundował ambonę do bazyliki mniejszej. Był blisko związany z ks. bp T. Kubiną - pierwszym ordynariuszem diecezji częstochowskiej. Nie natrafiłem na jakikolwiek ślad jego relacji ze środowiskiem zawierciańskich Żyd�w. Z pewnością, zwłaszcza przez ortodoksyjnych mieszkańc�w Zawiercia wyznania mojżeszowego, uważany był za przechrztę i odszczepieńca. Nie znamy daty ślubu Stanisława Holenderskiego i Joanny z d. Idzikowskiej z Częstochowy. Być może perspektywa małżeństwa była motywem zmiany wyznania. 19 grudnia 1922 r. przyszła na świat ich c�rka - Aniela. Jak przystało na przedstawicieli lokalnej elity, na rodzic�w chrzestnych Holenderscy wybrali znanego zawierciańskiego lekarza Konrada Pasierbińskiego i Wandę Wesołowską, żonę dyrektora fabryki TAZ - Seweryna Wesołowskiego. Okres międzywojenny moglibyśmy nazwać sielankowym dla rodziny Holenderskich. Życie wiedli między Zawierciem a Porębą. Mieszkańcy międzywojennego Zawiercia pamiętają Anielę Holenderską z lat trzydziestych, jak podążała na konne przejażdżki ulicami miasta. Z uwagi na majątek ojca i jego wpływy w mieście, uważana była za jedną z lepszych partii. M�wiło się o planach małżeńskich i kandydacie na męża, kt�rym miał zostać syn Kazimierza Arkuszewskiego - właściciela d�br pileckich i kromołowskich. Ciekawym przyczynkiem do poznania dziej�w rodziny Holenderskich i Zawiercia z pewnością są fotografie rodzinne, ale dotychczas nikt niestety nie podjął się trudu ich opublikowania. Sielankę rodziny Holenderskich przerwała wojna. W znanych biogramach możemy przeczytać, iż Stanisław Holenderski zmarł 23 stycznia 1940 roku. Wersji na temat okoliczności jego śmierci jest kilka. Najczęściej m�wi się o samob�jstwie. Po wkroczeniu Niemc�w, ukrywał się u Kazimierza Arkuszewskiego w Pilicy. Stanisław Holenderski czuł się Polakiem, ale dla Niemc�w nadal był Żydem, kt�ry tak jak jego rodacy powinien chodzić w opasce z gwiazdą Dawida. Zdawał sobie on doskonale sprawę z tego, jaki los czeka zawierciańskich Żyd�w. Obawiał się nie tylko o swoje życie, ale i o rodzinę - jego c�rka była p�łkrwi Żyd�wką. Porywając się na swoje życie, pragnął w ten spos�b ochronić ją przed losem, jaki spotkał kilka tysięcy jego rodak�w w Zawierciu. W tle pojawia się r�wnież problem jego akceptacji w środowisku żydowskim, od kt�rego religii przodk�w się odciął. Często m�wi się o pamięci zbiorowej. Jeszcze kilka lat temu jeden z korzennych mieszkańc�w Zawiercia, kt�ry był razem z rodzicami w tłumie odprowadzających Stanisława Holenderskiego na parafialny cmentarz, zapytał mnie: kim był Stanisław Holenderski? Ze starych fotografii patrzy na nas starszy, nobliwy pan, z sumiastym sarmackim wąsem, w gustownym modnym kapeluszu i z nieodłączną laską, otoczony na większości z nich dziećmi i młodzieżą, dla kt�rych tak wiele uczynił. Po zakończeniu II wojny światowej pozostałe po wielkim zawiercianinie dobra ziemskie oraz część nieruchomości upaństwowiono w ramach reformy rolnej i nacjonalizacji przemysłu. Część nieruchomości na terenie Zawiercia, łącznie z pałacykiem przy ulicy 3 Maja, przeszła w ręce prywatne. Żona Joanna i c�rka Aniela umierały w samotności i niedostatku. W ostatnich latach rozpoczął się proces przywracania należnej pamięci o wielkim mieszkańcu Zawiercia, kt�ry dla miasta uczynił tak wiele, nie oczekując dla siebie w zamian zbyt dużo. autor: Zdzisław Kluźniak Artykuł pierwotnie ukazał się w nr 3 (5) jesień 2010 kwartalnika "Zawiercianin" oraz www.zawiercianin.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/michal_terech_8211_inicjator_i_animator_dzialan_na_rzecz_krzewienia_kultury_fizycznej_w_zawierciu andbdquo;Przed ustawionemi kolumnami zjawiają się matki chrzestne zawierckiego sokolego sztandaru, kt�ry ma być dziś poświęcony; przedstawiciel Związku sokolstwa, druh Terech z Warszawy, druhowie delegaci sokolstwa z Krakowa, władze okręgowe. Czas maszerować na nabożeństwo polowe. Na dany przez naczelnika znak orkiestra gra i poch�d rusza w porządku z miejscaandhellip; Po obu stronach ulicy gromady publiczności przyglądają się ciekawie niezwykłemu pochodowi, ale widok tych dziarskich drużyn nie raduje snać publiczności, bo ta spogląda ciekawie, ale milcząco. Idziemy przez dzielnicę, zamieszkaną w dużym stopniu przez robotnik�w; troska bezrobocia gnębi ludzi, tłumaczymy sobieandrdquo;. Powyższy cytat to fragment opisu uroczystości poświęcenia sztandaru zawierciańskiego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego andbdquo;Sok�łandrdquo;, kt�ra odbyła się w dniu 7 września 1924 roku. Sztandar ten powr�cił do Zawiercia w dniu 11 listopada 2009 r., przekazany do Izby Muzealnej przez Stefana i Wojciecha G�ralczyk�w. Z długiego i szczeg�łowego opisu, specjalnie wybrałem ten może niezbyt interesujący fragment o przebiegu uroczystości, kt�ra trwała cały dzień. W całym tekście bowiem tylko wtedy wspomina się o andbdquo;druhu Terechu z Warszawyandrdquo;. Wsp�łczesnemu zawiercianinowi nazwisko to nic nie m�wi. W latach dwudziestych inżynier Michał Terech był wiceprezesem Towarzystw Gimnastycznych andbdquo;Sok�łandrdquo; i redaktorem naczelnym pisma andbdquo;Przegląd Gimnastyczny andraquo;Sok�łandlaquo;andrdquo;. Udział przedstawiciela naczelnych władz Towarzystwa we wspomnianej uroczystości nie był przypadkowy. Był on bowiem związany z Zawierciem przed rokiem 1914 i dla osady fabrycznej, kt�ra nabierała miejskiego charakteru, dokonał wiele, zar�wno na gruncie zawodowym, jak i społecznym. Michał Terech ukończył gimnazjum w Radomiu, a następnie podjął studia politechniczne. Jako już dojrzałego inżyniera o długim stażu praktycznym, sprowadził go do Zawiercia właściciel Odlewni andbdquo;Sambor i Krawczykandrdquo; - Marcin Krawczyk, kt�ry był ekonomistą. Było to trafne posunięcie. Techniczne rozwiązania wprowadzone do produkcji, związanej w�wczas z przekładniami pasowymi, przyczyniły się do zwiększenia wydajności odlewni, a jej wyroby zdobyły uznanie na krajowym rynku. Przebywając w 30-tysięcznej osadzie fabrycznej, Michał Terech rzucił się w wir pracy społecznej. Działał w wielu znanych w�wczas stowarzyszeniach, kt�re funkcjonowały w Zawierciu. Począwszy od sławnej Resursy, poprzez sp�łdzielnie spożywcze, radę parafialną, komisje wyborcze do rosyjskiej Dumy, a na władzach gminnych skończywszy. Wymieniany jest jako andbdquo;prezesandrdquo; gminnej rady w Kromołowie w 1915 roku, tuż przed uzyskaniem przez Zawiercie praw miejskich. Kiedy w 1913 r. powołano w Sosnowcu Stowarzyszenie Technik�w Zagłębia, Michał Terech został wybrany zastępcą członka komisji rewizyjnej. andbdquo;W zdrowym ciele zdrowy duchandrdquo; - takie hasło przyświecało tw�rcom pierwszego gniazda andbdquo;Sokołaandrdquo; we Lwowie, założonego w 1867 r. W Zawierciu gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego andbdquo;Sok�łandrdquo; zostało utworzone w 1905 roku, jako jedno z pierwszych w Zagłębiu Dąbrowskim. Działalność tej organizacji opierała się na założeniu, że w drodze do niepodległości niezwykle istotne jest przygotowanie młodzieży pod względem fizycznym, poprzez gimnastykę i uprawianie sport�w. Działalność gniazda w okresie międzywojennym zaznaczała się w r�żnych dziedzinach życia społeczności Zawiercia. Obejmowała m.in. udział w uroczystościach państwowych, organizację wycieczek krajoznawczych, opiekę nad grobami powstańc�w styczniowych i organizację zawod�w sportowych. Kto dzisiaj pamięta, że członkowie gniazda andbdquo;Sokołaandrdquo; przygotowali pierwsze boisko sportowe, kt�re mieściło się obok Domu Ludowego (w tym budynku znajdowała się siedziba andbdquo;Sokołaandrdquo;). Na marginesie warto wspomnieć, że na początku lat 20., jeżeli chodzi o gry zespołowe, członkowie zawierciańskiego andbdquo;Sokołaandrdquo; uznawali wyższość siatk�wki i koszyk�wki nad andbdquo;piłką kopanąandrdquo;. Nieobca była zawierciańskim Sokołom r�wnież działalność kulturalna. W 1910 r. założyli oni ch�r andbdquo;Lutniaandrdquo;, a wielu z nich w p�źniejszym okresie zasiliło kościelną andbdquo;Liręandrdquo;. Orkiestra andbdquo;Sokołaandrdquo; w latach dwudziestych uświetniała swoimi występami i paradami w Zawierciu wszystkie uroczystości państwowe. Członkowie Towarzystwa wywodzili się z r�żnych grup społecznych i zawodowych, ale największe zaplecze stanowili pracownicy odlewni andbdquo;Sambor i Krawczykandrdquo; - i nie był to przypadek. Ważnym czynnikiem zachęcającym pracownik�w odlewni do wstępowania w szeregi andbdquo;Sokołaandrdquo; było to, że w szeregach organizacji działał inż. Ignacy Banachiewicz, ale także to, że właśnie z tej fabryki wywodził się wsp�łzałożyciel i jednocześnie pierwszy andbdquo;prezesandrdquo; zawierciańskiego gniazda, inż. Michał Terech. Jak wiemy z cytowanej relacji, ten ostatni po odzyskaniu niepodległości przeprowadził się do Warszawy, gdzie aktywnie działał w strukturach andbdquo;Sokołaandrdquo; na szczeblu centralnym. O Zawierciu jednak nie zapomniał, czego dowodem był fakt uczestnictwa w uroczystościach związanych z poświęceniem sztandaru. Ze starych fotografii patrzą na nas zawierciańskie sokoły i sokoliki, wyr�żniający się nie tylko oryginalnymi strojami organizacyjnymi. W szarzyźnie dnia okresu międzywojennego stanowili oni istotny element krajobrazu organizacji społecznych działających w Zawierciu, krzewiąc zamiłowanie do tężyzny fizycznej oraz kultywując tradycje patriotyczne. Wielu z nich oddało swoje życie w obronie Ojczyzny. Warto tutaj przypomnieć choćby zawierciańskiego sokoła - Bronisława Milejskiego, zamordowanego w Ostaszkowie. Pisząc ten tekst, nie mogę się oprzeć refleksji związanej z aktywnością społeczną wsp�łczesnych mieszkańc�w Zawiercia. Wielu z nich bowiem to potomkowie między innymi członk�w Towarzystwa Gimnastycznego andbdquo;Sok�łandrdquo;, kt�rzy kontynuują tradycje rodzinne. Oczywiście działają oni w innych uwarunkowaniach i innych organizacjach, ale zgodnie z duchem społecznej aktywności na rzecz miasta. Przykładem takiej pokoleniowej zmiany warty, jest dla mnie osoba Prezesa PTTK i radnego miasta, inż. Andrzeja Str�żeckiego, ale lista takich nazwisk jest o wiele dłuższa. Niestety pamięć zbiorowa jakby omija ten aspekt przeszłości miasta oraz osoby, kt�re dały impuls narodzinom aktywności społecznej w Zawierciu. Być może warto przy tej okazji zaapelować do władz miasta o skromne upamiętnienie jednego z pierwszych wielkich działaczy społecznych Zawiercia. Powstają nowe place zabaw i boiska sportowe. Może warto pomyśleć nad patronem dla jednego z nich. Michał Terech, z uwagi na swoje zasługi na rzecz krzewienia kultury fizycznej w Zawierciu (i nie tylko w nim), m�głby być jednym z kandydat�w. P. S. Innym kandydatem na patrona m�głby zostać Eligiusz Pieniążek, w kręgach sportowych lat trzydziestych znany jako andbdquo;Odrowążandrdquo;. Pierwszy wywodzący się z Zawiercia mistrz Polski w ciężkiej atletyce (podnoszenie ciężar�w), kt�ry startował jako zawodnik Towarzystwa Gimnastycznego andbdquo;Sok�łandrdquo; - gniazdo w Katowicach. autor: Zdzisław Kluźniak Artykuł pierwotnie ukazał się w nr 3 (5) jesień 2010 kwartalnika "Zawiercianin" oraz www.zawiercianin.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/stanislaw_pasierbinski_junior Tworząc historyczną galerię społecznik�w z Zawiercia, nie spos�b pominąć Stanisława Pasierbińskiego juniora. Jego ojciec, Stanisław Pasierbiński (1837-1897), urodził się w Szczekocinach. Po uzyskaniu uprawnień aptekarskich osiedlił się w latach pięćdziesiątych XIX wieku we Włocławku, skąd w 1867 r. przeprowadził się do Siewierza i założył pierwszą w tym miasteczku aptekę. W 1872 r. pojawił się w Zawierciu. Utworzył tutaj przy ulicy Aptecznej filię apteki siewierskiej. Pierwszy budynek był drewniany i mieścił się na placu sąsiadującym z placem uznawanym dzisiaj za miejsce usytuowania najstarszej apteki w Zawierciu. Budynek ten spłonął na kr�tko przed wybuchem I wojny światowej. Stanisław Pasierbiński jr. urodził się w Siewierzu na kr�tko przed przeprowadzką rodziny do Zawiercia. Miał liczne rodzeństwo: pięciu braci i sześć si�str. Nie bez znaczenia dla jego postawy społecznej był fakt bogatych rodzinnych tradycji niepodległościowych. Jego dziadek Szymon - szczekociński tkacz, był uczestnikiem kampanii napoleońskiej, zaś wuj Teofil walczył w powstaniu styczniowym. W 1897 roku zmarł Stanisław Pasierbiński senior. Zawierciańska apteka prowadzona była od tej pory przez spadkobierc�w, kt�rzy dodatkowo założyli w 1898 r. pierwszą w Zawierciu hurtownię lek�w. Stanisław Pasierbiński junior w 1896 r. kończy gimnazjum w Piotrkowie - wcześniej musiał opuścić gimnazjum w Częstochowie, wskutek zatarg�w o podłożu patriotycznym z inspektorem szkolnym. Przez następne trzy lata praktykuje w rodzinnej aptece. W 1899 r. zdaje egzamin pomocnikowski na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1902-1904 studiuje w Dorpacie, gdzie uzyskuje dyplom prowizora farmacji. Tam zdobywa r�wnież pierwsze ostrogi społecznikowskie, działając w korporacji studenckiej andbdquo;Lechiciandrdquo;. Po powrocie z Pabianic, gdzie zastępuje w aptece brata Jana, powołanego w 1904 r. do armii carskiej (wojna w Mandżurii), w 1907 r. przybywa do Zawiercia z żoną Marią z d. Borkowską i z synem Wacławem. Prowadzi rodzinną aptekę i rzuca się w wir pracy społecznej. Wstępuje do Towarzystwa Gimnastycznego andbdquo;Sok�łandrdquo;. Jest wsp�łzałożycielem Towarzystwa Śpiewaczego andbdquo;Lutniaandrdquo; (1910), w końcu lat 30. został jego honorowym prezesem. Jeszcze przed rokiem 1906 jako członek andbdquo;Towarzystwa Udziałowegoandrdquo; wsp�łfinansuje budowę kamienicy nazywanej Domem Udziałowym (Złoty R�g), gdzie w 1906 r. otwiera aptekę działająca do dzisiaj. Po wybuchu I wojny światowej czynnie włącza się w pomoc głodującym mieszkańcom. Jest już uznanym społecznikiem i osobą poważaną. Został powołany w skład Sądu Obywatelskiego, a nawet objął w nim funkcję prezesa na kr�tko przed likwidacją tego organu przez władze okupacyjne. We wrześniu 1915 r. dotyka rodzinę Pasierbińskich pierwsza tragedia. Umiera żona Stanisława - Maria. Od tej pory Pasierbiński jr. sam zajmuje się wychowaniem jedynego syna. W listopadzie 1918 r. aktywnie włącza się w akcję rozbrajania wojsk niemieckich, za co otrzymuje pamiątkowy medal andbdquo;Za rozbrajanie Niemc�wandrdquo; (1920). Lata międzywojenne to okres jego wzmożonej aktywności społecznej. W czasie wojny polsko-bolszewickiej jest członkiem Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa. Należy do wsp�łzałożycieli Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej, w kt�rym przez wiele lat pełni funkcję prezesa. Pozostaje aktywnym członkiem andbdquo;Sokołaandrdquo;, wchodząc w skład jego zarządu. Wiele lat przewodniczy Towarzystwu Śpiewaczemu andbdquo;Lutniaandrdquo;. W 1929 r. niespodziewanie umiera w Inowrocławiu syn Stanisława - Wacław, student historii. Kolejna rodzinna tragedia nie osłabiła jednak aktywności społecznej Pasierbińskiego. Działa m.in. w takich organizacjach, jak Polski Czerwony Krzyż, stowarzyszenia spożywcze (sp�łdzielnie) andbdquo;Przyszłośćandrdquo; i andbdquo;Samopomocandrdquo;, Liga Morska i Kolonialna, Liga Obrony Powietrznej Państwa. Jego praca społeczna i zaangażowanie na terenie Zawiercia oraz powiatu zawierciańskiego są og�lnie znane. Rzadko natomiast wspomina się o jego aktywności w Zagłębiu Dąbrowskim i wojew�dztwie kieleckim. Był między innym prezesem Stowarzyszenia K�ł Śpiewaczych Okręgu Zagłębia Dąbrowskiego, organizatorem zjazd�w śpiewaczych, w kt�rych brał udział też inny znany zawierciański ch�r - andbdquo;Liraandrdquo;. W Związku Stowarzyszeń Muzyczno-Śpiewaczych Wojew�dztwa Kieleckiego pełnił najpierw funkcję wiceprezesa, a następnie został jego prezesem. Wyrazem uznania dla jego aktywności społecznej było nadanie w 1937 r. Złotego Krzyża Zasługi. Stanisław Pasierbiński odznaczony był r�wnież Państwową Odznaką Sportową pierwszego stopnia (1933), Złotą Odznaką Honorową Zjednoczenia Polskich Związk�w Śpiewaczych i Muzycznych RP (1936), Złotą Odznaką Towarzystwa Śpiewaczego andbdquo;Lutniaandrdquo; im. Piotra Maszyńskiego w Warszawie itp. W czasie II wojny światowej był pracownikiem najemnym u niemieckiego zarządcy apteki. Po zakończeniu działań wojennych ponownie rzucił się w wir pracy społecznej, uczestnicząc w pracach najpierw koła Towarzystwa Przyjaci�ł Żołnierza Polskiego jako prezes, a p�źniej w Powiatowym Komitecie Odbudowy Warszawy oraz w Polskim Czerwonym Krzyżu. Cieszył się też ogromnym poważaniem w środowisku zawodowym. Jeszcze w okresie międzywojennym wybierany był do ścisłego kierownictwa samorządu aptekarskiego, gdzie pełnił funkcję kierownika biura pośrednictwa pracy przy Kole Właścicieli Aptek Zagłębia Dąbrowskiego i Częstochowy, p�źniej został prezesem sądu koleżeńskiego. W okresie powojennym był członkiem Rady Okręgowej Izby Aptekarskiej w Katowicach. Zapraszany był r�wnież do prac w Zarządzie Stowarzyszenia Kupc�w Chrześcijan oraz Stowarzyszenia Kupc�w Polskich. Apteka założona przez Stanisława Pasierbińskiego juniora została po 1945 r. upaństwowiona, on sam pracował w niej nadal jako kierownik do czasu przejścia na emeryturę. Był wychowawcą kilku pokoleń aptekarzy. Po 1989 r. apteka przy ulicy 3 Maja przejęta została przez wnuka jego siostry, Witolda Dulębę. Kultywując rodzinne tradycje oraz oddając hołd jej tw�rcy, nowy właściciel nadał jej imię Stanisława Pasierbińskiego - wielkiego zawiercianina. autor: Zdzisław Kluźniak http://www.dawne-zawiercie.pl/historia_sp_nr_9 Za dzień powstania szkoły należy uznać 26 VII 1959r kiedy to odbyło się uroczyste podpisanie i wmurowanie aktu erekcyjnego. Szkoła rozpoczęła swoją działalność 14 II 1961r. Dyrektorami Szkoły byli: Zygmunt Hilgertner (1959 and#8211;1961), Władysław Miernik (1961 and#8211; 1966), Henryk Dusza (1966 and#8211; 1976), mgr Zenobiusz Otręba (1976 and#8211; 2001) od 1IX 2001r funkcję tą pełni mgr Barbara Hoffmann. Szkole tej towarzyszyły różne koleje losu. Raz szkoła użyczała swoich murów nauczycielom i uczniom innych szkół innym razem SP9 musiała korzystać z gościnności innych szkół. Od marca1963r do czerwca 1964 w SP9 uczyły się dzieci remontowanej i rozbudowywanej wówczas SP nr 5. Od listopada 1963 do września 1965 z budynku korzystali uczniowie uczącej się na drugą zmianę, Szkoły Zasadniczej dla Pracujących. Do roku szkolnego 1967/1968 w szkole działała również Powiatowa Biblioteka Pedagogiczna w Zawierciu. Szkoła przeżywała też swoje trudne chwile kiedy to okazało się że zbyt ciężki dach w stosunku do konstrukcji budynku szkoły zmusił ją do gruntownej przebudowy i zamknięcia. Był to okres bardzo wyczerpujący dla Dyrektora p. Duszy oraz uczniów i nauczycieli którzy korzystali z gościnności SP nr 2, SP nr 8 i SP nr 6. Trwało to od marca1969 do kwietnia 1970. Można powiedzieć, że rok i tylko rok gdyż był to okres tzw. czynów społecznych, więc rodzice i zakłady pracy pomagały w remoncie. To znacznie skróciło niedogodności jakie wówczas przeżywali bo pierwotnie remont był planowany do września1970r. Za te osiągnięcia szkoła otrzymała dyplom uznania nadany przez Miejski Komitet Frontu Jedności Narodu. Przy tej okazji w ramach czynu powstały później dwa boiska szkolne, bieżnia i skocznia a klasopracownie zostały wyposażone w nowoczesne pomoce dydaktyczne. 5 XI.1965rodbyła się uroczystość nadania szkole imienia Marii Dąbrowskiej. Doniosłym wydarzeniem w życiu szkoły była również uroczystość nadania 7 V 1988r, ufundowanego przez Komitet Rodzicielski sztandaru. Wyż demograficzny i powstające w latach 80-tych osiedle bloków spółdzielni mieszkaniowej and#8222;Hutnikand#8221; oraz ciągła rozbudowa domów w dzielnicy Zuzanka spowodował, że szkoła zrobiła się bardzo ciasna. Powstały wówczas Komitet Rozbudowy Szkoły doprowadził do wybudowania w latach 1988-1992 nowego skrzydła szkoły. Szkoła dwukrotnie przechodziła swój wyż demograficzny wówczas liczyła ponad 1000 dzieci. Były to lata 1967-1971oraz lata 1990-2000 (w r. szk 1997/98 było1280 uczniów) Najwięcej oddziałów klasowych było w latach1996-98 -44 klasy. Dzieci uczyły się wówczas na 3 zmiany. Najliczniejsza Kadra pedagogiczna była w r. 1998-99 i liczyła 67 osób. W szkole zawsze prężnie działały kółka przedmiotowe oraz liczne organizacje, takie jak: ZHP, TPPR, LOP, PCK, LOK, SFBiJ, samorządy klasowe oraz Rada Młodzieżowa. To właśnie w tej szkole przez 50 lat swej działalności zaszczepiono wielu dzieciom fachową wiedzę i umiejętności. Świadczą o tym liczne osiągnięcia dzieci w różnorodnych konkursach i zawodach. Szczegóły z historii oraz współczesnej działalności szkoły możemy odnaleźć w monografii szkoły wydanej z okazji 50-lecia jej istnienia. Tekst J.S.Gębka. Foto: kroniki SP9 http://www.dawne-zawiercie.pl/kosciol_ewangelickoaugsburski_w_zawierciu Kości�ł Ewangelicko-Augsburski choć już w Zawierciu nie istnieje, to odgrywał ważną rolę w zawierciańskim społeczeństwie i dlatego warto o nim wspomnieć. Jest to chrześcijański ruch reformacyjny. Jednym z jego nurt�w jest ewangelicyzm - (inaczej nazywani luteranami). Oficjalnie w Polsce został zarejestrowany i uzyskał stanowisko prawne 25 listopada 1936r na mocy dekretu prezydenta Rzeczpospolitej. Zgodnie z zapisami na czele kościoła stał Biskup, władzę administracyjną sprawował Konsystorz (najwyższa władza administracyjno- sądowa), a władzę ustawodawczą sprawował Synod. Kości�ł został podzielony na 10 diecezji, na czele kt�rych stali seniorowie. Parafia Zawierciańska była na terenie dzisiejszej diecezji katowickiej. Początki kościoła były jednak o wiele wcześniejsze. W niedługim czasie po wystąpieniu ks. dr Marcina Lutra, gdy to 3.10. 1517r zawiesił na drzwiach w Wittemberdze 95 tez, w kt�rych nie zgadzał się z niekt�rymi założeniami kościoła Rzymskiego, jego nauki i pisma docierają do Polski. Pierwsze parafie luterańskie powstają w Wielkopolsce, Pomorzu a następnie w Małopolsce i na Śląsku. Na terenie ziemi zawierciańskiej wyznanie ewangelickie pojawiło się podczas rewolucji przemysłowej na przełomie XIX i XX wieku. Do miasta zaczęli napływać zachodni przemysłowcy (gł�wnie Niemcy), kt�rzy następnie ściągali do pracy niemieckich robotnik�w będących wyznania gł�wnie luterańskiego. Do czasu powstania pierwszej kaplicy w 1890r ludzie zbierali się samoistnie na modlitwie. Nie było tam księdza, a nabożeństwem kierowali wybrani przez ludzi Kantorzy. Kantor (łac. cantor - śpiewak) może to być osoba świecka, kt�ra gł�wnie prowadziła śpiew i psalmy (tak jak obecny organista) ale i zajmowała się czytaniem i prowadzeniem nabożeństwa. Pierwszym kantorem w Zawierciu w 1879r został Daniel Stein. Pierwsze pr�by budowy kościoła były już w 1888r, ale dopiero ok. 1890 lub 92r Manduuml;nch Fryderyk podarował na ul. Łośnickiej (obecna Piłsudskiego) 2000m2 gruntu (w tym czasie była to miara 50 pręt�w2) pod budowę świątyni. Choć władze carskie nie były zachwycone budową to komitet budowy zwr�cił się do Gubernatora Guberni Piotrkowskiej (Zawiercie należało do Guberni Piotrkowskiej) i Warszawskiej o pozwolenie na budowę i oficjalną przynależność do parafii w Częstochowie. Do tej pory Zawierciem nieoficjalnie zajmowali się pastorzy z Dąbrowy G�rniczej. W 1895r plan budowy Domu Bożego był już gotowy, a ofiarodawca gruntu za niemałą sumę 10 tysięcy rubli zgodził się wybudować kości�ł w stylu gotyckim. Przez trzy lata wierni zbierali pieniądze by w 1898r rozpocząć budowę, kt�ra w dość szybkim czasie (gdyż już po roku) została skończona. 29 października 1899roku wierni obchodzili święto oddania do użytku kościoła. Jako ciekawostkę mogę podać, że po dużym powiększeniu zdjęcia, kt�re nie było robione od frontu ale trochę z boku, udało mi się częściowo odczytać niemiecki napis, kt�ry był umieszczony na wieży kościoła i brzmi następująco: andbdquo; Chwała Bogu na wysokościach! W pamięci cudowne ocalenieandhellip;andhellip;.andrdquo; (Może komuś po obr�bce komputerowej uda się odczytać kolejne trzy wiersze, kt�re są napisane mniejszymi literami.) W ceremonii przekazania kościoła wzięli udział pastorzy z Łodzi: Fabian Gundelach, Angersteni, pastor z Piotrkowa Miller oraz Manitius z Warszawy. Nabożeństwa były odprawiane w języku niemieckim, choć co jakiś czas w języku polskim, gdyż wiarę tą przyjęło część rodowitych Zawiercian. Od 1911 lub 12r Zawiercie stanowiło filiał (oddział, filia) usamodzielnionej w 1906r Parafii Ewangelickiej w Częstochowie. Do filiału zawierciańskiego należały między innymi: Myszk�w, Łazy, Poręba, Siewierz, Ogrodzieniec, Wysoka, Kromoł�w. Kościołem zarządzało Kolegium w skład kt�rego wchodzili zacni mieszkańcu tacy jak: Erbe Aleksander, Hamenn Ernest, Molin Paweł, Schenkier Gustaw, Guttel Edward, Munsch August, Stein Lothar i Liebelt Henryk, a pastorem w tym czasie był Leopold Wojak z Częstochowy. W 1911r na terenie parafii częstochowskiej było 1300 wiernych, z czego filia zawierciańska liczyła ok. 600 os�b. W czasach swojej działalności, zawierciański filiał nie posiadał plebanii, gdyż tylko parafie były w ich posiadaniu. Od wielu os�b słyszałem informacje, że w budynku obok kościoła (kt�ry stoi do dnia dzisiejszego) mieściła się parafia ewangelicka, inni m�wili, że jej tam nie było, a dom należał do rodziny Piaskowskich. Najprawdopodobniej ani jedna ani druga informacja nie jest do końca prawdziwa. Skontaktowałem się z potomkami owej rodziny i wiele ciekawych informacji otrzymałem od Pani Wacławy Piaskowskiej, kt�ra wraz z mężem Mieczysławem mieszkała w tym domu od lat 30-tych aż do powojennych. Wynajmowali cały d�ł od rodziny Perłowskich (lekarzy lub właścicieli apteki), kt�rzy byli w posiadaniu tego domu. Podobno poprzednim lokatorem był ksiądz ewangelicki. Nie wiadomo czy mieszkał tam na stałe, ale bardziej prawdopodobne jest to, że mieszkanie było tylko wynajęte do załatwiania spraw urzędowych. Nie wykluczone, że czasem m�gł tam nocować, ale raczej tylko tam pracował. Wspominała też, że ksiądz korzystał z tego mieszkania tylko do czasu I Wojny Światowej. O tym, że tak mogło być świadczy fakt, że w tym pomieszczeniu znajduje się piękny zabytkowy piec kaflowy, (kt�rego nie jedno muzeum nie mogłoby się powstydzić) i wspaniały sufit o geometrycznych kształtach i z motywami roślin, kwiat�w i anioł�w. Obecny właściciel pan Paweł m�wił, że właśnie z tego mieszkania korzystał ksiądz ewangelicki. Pokazywał mi także kawałek futryny ze starych drzwi z tego mieszkania, na kt�rej widniała data 1897r. Wiele nieścisłości pojawiło się też wok�ł powstania cmentarza ewangelickiego w Zawierciu. Toteż musiałem udać się do autorytetu w tej dziedzinie pana Jerzego Abramskiego . Wyjaśnił mi, że w pierwszych latach pobytu Luteran w Zawierciu, zmarłych chowano na cmentarzu w Porębie, kt�ry powstał 1861r i był r�wnież miejscem poch�wku ewangelik�w z innych okolicznych miejscowości. Znajdował się tam między innymi grobowiec rodziny Erbe założycieli Odlewni Żeliwa w Zawierciu. Cmentarz Ewangelicki w Zawierciu powstał w kilka lat po zbudowaniu kościoła. Obecnie jest to miejsce pochowku Parafii NMP w Zawierciu. Z uwagi na to, że parafia nie miała własnego cmentarza w 1980r przejęła od parafii ewangelickiej w Częstochowie nieużywany od wielu lat cmentarz, gwarantując, że znajdujące się tam 29 ewangelickich grob�w będzie zachowane przez 20 lat. Na tym cmentarzu byli pochowani Berndtowie- właściciele fabryki wł�kienniczej i członkowie Zarządu Miejskiego. Ciekawostką jest, że w 1929r chciano założyć cmentarz po lewej stronie w pobliżu drogi z Zawiercia do Ciągowic. Teren pod cmentarz o pow. 5600 m2 i wartości 3000 zł ofiarował Stanisław Holenderski (był Żydem a nie ewangelikiem), ale do czasu okupacji nie został on oddany do użytku, ponieważ w darowiźnie była adnotacja, że cmentarz ma powstać w przeciągu kilku lat, gdyż inaczej darowizna zostanie cofnięta. W latach 20 tych kolegium kościelne miało siedzibę przy ul. Leśnej 19, a budżet parafii w latach 1930-32 wynosił 3600 zł, z czego składki parafian wynosiły 90%, a największe datki ofiarowali zamożni mieszkańcy: Erbe- 600 zł, Schenkler-240 zł, Steinhagen- 120 zł, Jack- 120zł. Od 1935r pastorem w Zawierciu był Jerzy Tytz z parafii z Sosnowca. Po wybuchu II Wojny Światowej został on aresztowany i uwięziony przez hitlerowc�w. Podczas wojny budynek kościoła został praktycznie całkowicie zniszczony. Zwalona wieża i w dużym stopni zburzony budynek przedstawiał bardzo smutny widok. Pomimo, że większość ewangelik�w wyjechała z miasta w 1945r opiekę nad parafią przejął ks. Tadeusz Wojak z Częstochowy. W 1954r na zebraniu Cechu podjęto decyzję o budowie Domu Rzemiosła w Zawierciu. Do Warszawy udała się delegacja i po rozmowach z Konsystorzem kościoła zaproponowali 30 tys. zł za posesje. Proponowana suma nie została przyjęta i zażądano 35 tyś zł na co delegaci wyrazili zgodę. 29 lipca 1954r przedstawiciel Kościoła Ewangelickiego ks. Robert Fiszkal i Zarząd Cechu dokonali spisu aktu kupna i sprzedaży ruin kościoła w celu przebudowy go na Dom Rzemiosła. Już w tym samym roku zaczęto przystosowywać były kości�ł, by zakończyć budowę. Poświęcenie Domu Rzemiosła odbyło się 25.10. 1957r. Po wojnie do wyznania ewangelickiego przyznawała się niewielka liczba ludzi. W latach 80-tych podobno w naszym mieście mieszkało jeszcze kilku starszych wiekiem ewangelik�w, do kt�rych przez jakiś czas przyjeżdżał częstochowski ksiądz i indywidualnie odprawiał im msze święte w domu. Czy do tej pory jeszcze ktoś żyje, lub jest w Zawierciu jakiś ewangelik? Tego nie wiem, ale byłoby fajnie gdyby można było jeszcze z kimś wiarygodnym na ten temat porozmawiać, chyba że ktoś z czytelnik�w ma jakieś materiały lub informacje, to chętnie uzupełnimy ten temat. Jadwiga Sławomir Gębka http://www.dawne-zawiercie.pl/jan_gubala_19071940_8211_nauczyciel_spolecznik_i_zolnierz Jeżeli popatrzymy na działalność organizacji społecznych przez pryzmat struktury zawodowej ich działaczy, nietrudno dostrzec, iż w dużej mierze wywodzą się oni ze środowiska nauczycieli. Co ciekawe, ich aktywność społeczna nie wygasa w momencie zakończenia pracy zawodowej, a wręcz przeciwnie: zaangażowanie wzrasta, a w dodatku w wir pracy społecznej wciągają inne osoby. Tworząc historyczną galerię zawierciańskich społecznik�w trudno więc pominąć przedstawicieli tej grupy zawodowej. Nauczyciel. Często definiując ten zaw�d używa się słowa andbdquo;misjaandrdquo;. Życie Jana Gubały niewątpliwie może służyć za przykład takiego właśnie pojmowania roli nauczyciela w szkole i w środowisku pozaszkolnym. Żył i mieszkał w Zawierciu w trudnych czasach. Swoje kr�tkie życie poświęcił wychowaniu młodzieży w duchu patriotycznym i sam złożył największą ofiarę na ołtarzu Ojczyzny. Dzieciństwo i młodość Był andbdquo;Zagłębiakiemandrdquo; z krwi i kości. Urodził się w Sosnowcu 9 czerwca 1907 r. jako syn Tomasza i Franciszki z Jasińskich. W Sosnowcu ukończył szkołę powszechną. Następnie kontynuował naukę w seminarium nauczycielskim. Od najmłodszych lat wykazywał zapał do pracy społecznej. Edukację rozpoczął w szkole fabrycznej Towarzystwa andbdquo;Hr. Renardandrdquo; w Sosnowcu, gdzie zdobywał pierwsze ostrogi w działalności społecznej, w szkolnej drużynie harcerskiej. Jako uczeń Seminarium Nauczycielskiego im. A. Mickiewicza w Sosnowcu, należał do Towarzystwa Gimnastycznego andbdquo;Sok�łandrdquo;. Wcześniej, w roku 1924, uczestniczył w obozie Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego (PWiWF) w Starym Sączu. W 1926 r. widzimy go na szkoleniu członk�w Ochotniczych Straży Pożarnych. Po ukończeniu nauki w seminarium nauczycielskim odbywa przeszkolenie wojskowe w Szkole Podchorążych nr 5 - Krak�w Łobz�w. Absolwenci seminari�w nauczycielskich, z uwagi na przygotowanie pedagogiczne, stanowili elitę oficer�w rezerwy. W jego życiorysie znajdujemy r�wnież roczny epizod związany z nauką w Seminarium Duchownym w Krakowie, ale powołanie kapłańskie nie było jego przeznaczeniem. Pierwsza praca Szkoła powszechna w Grodźcu była jego pierwszą plac�wką. Już wtedy zauroczony był pięknem jurajskich krajobraz�w oraz romantycznych ruin zamkowych. Jako uczeń seminarium uczestniczył w wycieczkach w okolice Zawiercia. Będąc już nauczycielem, dzielił się zamiłowaniem do Jury z uczniami, organizując szkolne wycieczki. Wkr�tce został przeniesiony służbowo do Tomaszowic w gminie Niegowa, gdzie wpadł w wir pracy społecznej. Organizuje wycieczki szkolne oraz patronuje działalności Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w Żarkach. W Domu Ludowym mieszkańcy Żarek mogli podziwiać przedstawienia teatralne, organizowane przez młodego nauczyciela. Organizuje też ch�r, kt�ry w swoim repertuarze sięgał po ambitne dzieła kompozytor�w światowej sławy. Jego zaangażowanie zawodowe, społeczne i talent organizatorski dostrzegli przełożeni. Wkr�tce został przeniesiony służbowo do miasta powiatowego. W mieście andbdquo;skazanym na wymarcieandrdquo; Przeniesienie do Zawiercia związane było z nową pracą w Szkole Powszechnej nr 2, w kt�rej w 1932 r. objął posadę nauczyciela tymczasowego. W dniu 24 listopada 1934 r. został mianowany nauczycielem stałym. Młodemu pedagogowi przypadła praca z zawierciańską młodzieżą w okresie najtrudniejszym dla miasta. Były to bowiem lata najcięższego w jego historii kryzysu gospodarczego. Pracy tej oddał całe swoje serce. Przy jego symbolicznym grobie na cmentarzu w Zawierciu jeszcze dzisiaj zatrzymują się byli uczniowie, wspominając Jana Gubałę, gdy wspomagał ich dobrym słowem i otaczał opieką. Opr�cz pracy w popularnej andbdquo;dw�jceandrdquo;, uczył r�wnież w Szkole Rzemieślniczej Polskiej Macierzy Szkolnej przy ulicy Kopalnianej jako nauczyciel języka polskiego, geografii i wychowania obywatelskiego. W 1932 r. awansowano go do stopnia podporucznika rezerwy. Jako urodzony społecznik należał do kilku organizacji działających w�wczas w Zawierciu. Był członkiem Koła Oficer�w Rezerwy, czynnie włączył się w prace Związku Nauczycielstwa Polskiego. Jednak wielu mieszkańcom miasta przed rokiem 1939 kojarzy się przede wszystkim jako komendant kompanii powiatowej Związku Strzeleckiego. Maszerująca kompania andbdquo;Strzelc�wandrdquo; i na jej czele komendant Jan Gubała. Był to powszechny obrazek na ulicy 3 Maja w latach trzydziestych. Wkr�tce został wybrany komendantem powiatowym Związku Strzeleckiego i pełnił tę funkcję aż do września 1939 roku. Jako organizator imprez sportowych (organizowanych przez PWiWF) wykazywał się znakomitą sprawnością fizyczną, czego dowodem jest posiadanie Państwowej Odznaki Sportowej w stopniu złotym. Latem można było spotkać go na obozach Związku Strzeleckiego na Centurii. Nic też dziwnego, że już po kr�tkim okresie pracy i działalności społecznej, jego zaangażowanie zostało docenione - otrzymał Krzyż Zasługi w stopniu brązowym. Z uwagi na aktywny udział i pracę w Związku Strzeleckim, był osobą znaną i popularną w całym �wczesnym powiecie zawierciańskim. Ślady jego wrażliwości na trudne problemy międzywojennego Zawiercia znajdują się wśr�d pamiątek rodzinnych, gdzie możemy zobaczyć dowody jego hojności (na miarę skromnej pensji nauczyciela), polegającej na wspieraniu działalności charytatywnej w formie andbdquo;datk�wandrdquo;. Tragiczny wrzesień Jako jeden z nielicznych oficer�w rezerwy z Zawiercia, Jan Gubała ukończył kurs dla dow�dc�w kompanii w 11. pułku piechoty w Tarnowskich G�rach. Otrzymał przydział mobilizacyjny do 74. pułku piechoty w Lublińcu, w kt�rym rozpoczął walkę z najeźdźcą jako dow�dca plutonu III batalionu. Żołnierskie szczęście pozwoliło Gubale razem z podwładnymi wymknąć się z kotła w okolicach Złotego Potoku. Razem z innymi oddziałami Armii Krak�w jego pluton cofa się pod Tomasz�w Lubelski. Po wkroczeniu Sowiet�w i kapitulacji, postanawia przedzierać się do Rumunii, żeby kontynuować walkę z najeźdźcą już na obczyźnie. Prawdopodobnie w okolicach Kowla dostał się do sowieckiej niewoli. W listopadzie żona Helena otrzymuje kartkę z obozu w Starobielsku. Wiosną 1940 r. urywa się korespondencja. Informację o tragicznych losach Gubały przekazał jego żonie pewien Niemiec, kt�ry zginął p�źniej pod Stalingradem. Rodzina W 1935 r. zawarł związek małżeński z Heleną Łączek. Z okazji tej uroczystości mieszkanie rodzic�w młodej pary zasypane zostało stosem telegram�w, kt�rych nadawcami byli członkowie organizacji działających na terenie Zawiercia. Wincenty Barański - dziadek żony - był w 1863 r. uczestnikiem Powstania Styczniowego. To zobowiązywało. Pani Barbara Zaporowska - c�rka Jan i Heleny, z pietyzmem pielęgnowała pamiątki po ojcu. Regularnie odwiedzała zawierciański cmentarz i gr�b rodzic�w. andbdquo;Kustoszemandrdquo; zbior�w rodzinnych ustanowiła swego syna Piotra. Razem z wnuczkiem Jana Gubały, pani Barbara była na cmentarzu w Katyniu, gdzie znajduje się gr�b obrońcy z września 1939 roku. W 2007 r. pośmiertnie awansowany został on do stopnia porucznika. Wcześniej odznaczony był pamiątkowym Krzyżem Kampanii Wrześniowej (Londyn) oraz medalem Za Udział w Kampanii Wrześniowej. Rodzinne zbiory fotografii i dokument�w mogą być ozdobą niejednej wystawy obrazującej przeszłość Zawiercia, a nawet historii Polski. W roku 2009 uczniowie Gimnazjum nr 1 posadzili przed szkołą Dąb Pamięci, kt�ry zadedykowali zawierciańskiemu nauczycielowi. Drugi dąb poświęcono innemu nauczycielowi, Eustachemu Serkesowi. Razem uczyli, razem działali na rzecz zawierciańskiej społeczności, razem spoczęli na katyńskim cmentarzu. Na zawierciańskiej nekropolii znajdują się r�wnież blisko siebie ich symboliczne groby. Zdzisław Kluźniak Powyższy tekst pierwotnie ukazał się w kwartalniku andbdquo;Zawiercianinandrdquo; nr 1(7)/2011. www.zawiercianin.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/wladyslaw_jedrzejewski Był on bokserem wagi ciężkiej i wychowankiem w latach 1954-57 Klubu sportowego andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; Zawiercie. Następnie reprezentował andbdquo;Motorandrdquo; Łabędy (1957-58), ŁKS andbdquo;Stalandrdquo; Łabędy (1959-61) i andbdquo;Hutnikandrdquo; Nowa Huta (1962-69). Zakończył karierę w 1970r jako zawodnik KS andbdquo;Hutnikandrdquo; Krak�w. Był 5-cio krotnym Mistrzem Polski: 1957,1960,1961,1962,1965; Wicemistrzostwo 1958r. Dwukrotny uczestnik Igrzysk Olimpijskich. Rzym 1960-w pierwszej walce przegrał z Danielem Bekkerem(RPA), Tokio1964- w pierwszej walce przegrał przez tko. z Władimirem Jemielianowem (ZSRR). Obydwoje wygrani byli p�źniejszymi medalistami. Dwukrotny uczestnik ME: 1959r -Lucerna zdobył brązowy medal przegrywając w p�łfinale z Andriejem Abramowem, Moskwa 1963r w pierwszej walce przegrał z Josefem Nemcem (CSRS) p�źniejszym mistrzem. Był 22 razy reprezentantem Polski w zawodach międzynarodowych w latach 1957-65 odnosząc 16 zwycięstw i 6 porażek. Dwukrotnie triumfował w Turnieju Przedolimpijskim PZB i andbdquo;Trybuny Luduandrdquo; 1958 i 1965r.W sumie stoczył 230 walk z czego 188wygrał 2 zremisował i 40 przegrał. To co tu było napisane są to andbdquo;sucheandrdquo; fakty ale przybliżmy Pana Władysława trochę z innej strony. Władysław Jędrzejewski ur. 23 kwietnia 1935r. w Zawierciu był synem J�zefa i Heleny, spawacz, mierzył 189cm wzrostu i ważył 95kg. Był nazywany andbdquo;nieustraszonym Władziemandrdquo;. W latach 1958-67 był rozgrywany turniej przedolimpijski andbdquo;Trybuny Luduandrdquo; i PZB kt�rego celem było wyłonienie najlepszych zawodnik�w do kadry olimpijskiej. Po jego zakończeniu Jerzy Zmarzlik w Przeglądzie Sportowym tak skomentował walkę Jędrzejewskiego w pierwszym turnieju: andbdquo;Jędrzejewski, kt�rego już powoli chciano wycofać z rozważań o reprezentacji zrobił chyba największą niespodziankę. Walczył jak lew. To jest chyba nasz pierwszy od wielu lat bokser wagi ciężkiej, kt�ry nie załamuje się przy zainkasowaniu pierwszego silnego ciosu, ma lwie serce i niespotykaną ambicję.andrdquo; Władysław Leśniak prezes KS andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; Zawiercie tak opowiada historię rozpoczęcia kariery bokserskiej Władysława. andbdquo;Wspomina, że trener Czesław Skałecki i pozostali działacze sekcji usilnie poszukiwali w Zawierciu jak i w pobliskich miejscowościach zawodnika wagi ciężkiej. Drużyna była dość silna, ale w wadze ciężkiej przeciwnik otrzymywał punkty walkowerem gdyż nie było zawodnika w tej kategorii. Styczeń 1954r. Zima była dość ostra. Na placu fabrycznym Zawierciańskich Przemysłu Bawełnianego ruch jak zawsze. Ludzie samochody, ciągniki, wagony kolejowe. R�wnolegle z szynami bocznicy kolejowej jechał ciągnik z przyczepą. Niczym nie r�żnił się od innych. Kierowca widząc grupkę idących naprzeciw ludzi lekko przyhamował i zjechał na bok. Tylne koło ciągnika wpadło w przerębel. Traktorzysta zszedł ociężale z maszyny, schylił swą czarną rozwichrzoną czuprynę, chwycił za koło, uni�sł do g�ry tył pojazdu, nadrzucił iandhellip; pojechał dalej. Ludzie przystanęli. Kto to jest? Jędrzejowski czy Jędrzejewski odpowiedział inny, zresztą to nie ma znaczenia. Dla dw�ch ludzi z tej grupy, członka zarządu Władysława Wodzyńskiego i prezesa klubu Włodzimierza Czecha ten epizod miał jednak wielkie znaczenie. Po kilku minutach odnaleźli traktorzystę i nawiązali z nim rozmowę: -Czy zechciałbyś boksować w naszym klubie? - W jakim klubie? Wzruszył ramionami umorusany traktorzysta zapinając kufajkę. - W naszym klubie sportowym andbdquo;Wł�kniarzandrdquo;. -Na razie walić będziesz pięścią w sk�rzaną gruszkę, potem w worek, a p�źniej zobaczymy. Jak zostaniesz bokserem wyjeżdżać będziesz na zawody i dostaniesz co miesiąc żywnościową paczkę. -Mogę spr�bowaćandhellip; Tego samego dnia wieczorem trener Skałecki ucieszył się niezmiernie kiedy na salę gimnastyczną przy ul. 11-go Listopada wprowadzono potężnie zbudowanego młodzieńca. Szkoleniowiec uprzedzony wcześniej zagadnął: -kolega Jędrzejewski? I wyciągnął dłoń na powitanie. Przybył skinął głową, podał rękę i po kilku minutach był już wśr�d ćwiczących. Wyr�żniał się nie tylko sylwetką ale i ubiorem. Gospodarz klubu J�zef Sękalski przewr�cił andbdquo;do g�ry nogamiandrdquo; cały magazyn i nie znalazł dla nowo przybyłego ani spodenek ani koszulki nie m�wiąc już o trampkach. Wszystko było za małe co najmniej o dwa numery. Musiał więc Władzio sw�j pierwszy trening przeprowadzić boso, bez koszulki iandhellip; we własnych kalesonach. Nie to było najważniejsze. Stokroć radośniejszy dla młodej sekcji był fakt, że jest wreszcie w ich szeregach andbdquo;ciężkiandrdquo;. Zresztą od pierwszego treningu pozyskał og�lną sympatię. Na stałe dla Jędrzejewskiego pracowite dni nauki nieznanej mu dotąd sztuki pięściarskiej. Fakt, że wychowywał się bez rodzic�w w ciężkich warunkach nie był dla działaczy andbdquo;Wł�kniarzaandrdquo; obojętne-pomagali mu jak mogli, aby tak rzadki uśmiech na jego twarzy pojawiał się jak najczęściej. Jędrzejewski odwzajemniał się systematycznością i sumiennością na treningach. Ze zdwojoną energią przystąpił do pracy na jednym z oddział�w produkcyjnych, zaczął się z zapałem uczyć, odrabiając zaległości ze szkoły podstawowej.andrdquo; W innym miejscu Władysław Leśniak pisze: andbdquo; 4 marca 1956r Jędrzejewski zdobył tytuł mistrza Śląska, by następnie na Mistrzostwach Polski przegrać brązowy medal po wyr�wnanej walce z reprezentantem kraju Kumorkiem. Po tej walce trafił do notesu pierwszego trenera Polski Feliksa Stamma. Sprawozdawca sportowy Jan Ciszewski zaprosił Jędrzejewskiego oraz prezesa Czecha do katowickiej rozgłośni by przeprowadzić wywiad. Działacze klubu orzekli, że mistrz nie może stawić się przed mikrofonem Polskiego Radia w takim płaszczu jaki posiadał. Zaopatrzeniowcy ZZPB spenetrowali wszystkie sklepy odzieżowe Zawiercia i okolic i na figurę pięściarza nic nie znaleźli. Dyrektor zakładu Stefan Sukiennik wydał decyzję: Zakładowe szwaczki i krawcowe przez wiecz�r i noc mają uszyć płaszcz. Uszyły! Tuż przed wyjazdem gdy Jędrzejewski przymierzał nowo uszyty płaszcz, a działacze oglądali jak się prezentuje, ten podni�sł ręce do g�ry iandhellip; pękło pod pachami. Dziurę szybko zaszyto a prezes prosił jedynie- andbdquo;Władzio nie ruszaj rękami i żadnych zbędnych ruch�w tułowiemandrdquo;. Niespodzianki z płaszczem już nie było, ale mistrz ringu był pod takim wrażeniem, że powtarzał niekiedy po kilka razy wypowiedziane wyrazy- ta praca w hali i na zawodach daje owoce, owoce, owoce, owoce sukcesu. Tym razem pom�gł redaktor Ciszewski - nie martw się przyjacielu wytniemy z taśmy trzy owoce i zostanie jeden. Tak też się stało. Sekretariat klubu przy ul. 11 Listopada był za mały by pomieścić wszystkich, kt�rzy chcieli wsp�lnie wysłuchać wieczornej audycji andbdquo;Przy muzyce o sporcieandrdquo; poświęconej najpopularniejszemu mieszkańcowi Zawiercia. Władysław Jędrzejewski przerastał swoimi umiejętnościami zawodnik�w, z kt�rymi walczył na co dzień w klasie andbdquo;Aandrdquo;. Bardziej zadziornych nokautował, a ponieważ był łagodnego usposobienia pomagał czasem wynieść pokonanego przed czasem zawodnika. Niekiedy przeciwnik�w oszczędzał w następstwie czego otrzymywał upomnienie od sędziego za markowanie walki. Często też wysłuchiwał trzech uderzeń gongu ponieważ rywale nie bardzo kwapili się do walki z zawodnikiem, o kt�rym było już głośno w światku bokserskim.andrdquo; Na pewno takich opowieści o andbdquo;nieustraszonym Władkuandrdquo; jest tyle, ilu jest ludzi, kt�rzy Go znali i z Nim przebywali. Ale najważniejsze w tym wszystkim jest to - by pamiętać, że w Zawierciu mieliśmy kiedyś olimpijczyka Władysława Jędrzejewskiego. Tekst i foto Jagoda i Sławomir Gębkowie. Jeżeli posiadacie państwo jakieś ciekawe fotografie prosimy o kontakt pod adresem: jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/henryka_jaklicz__pierwsza_zawiercianska_radna_ Początek XX wieku to czas emancypacji kobiet, spragnionych udziału w życiu społecznym i zawodowym. Bohaterka artykułu spędziła w Zawierciu prawie p�ł wieku, aktywnie uczestnicząc w pracach na rzecz jego mieszkańc�w, przede wszystkim młodzieży. Dzieciństwo i młodość Henryka Eleonora przyszła na świat w Zawierciu 3 kwietnia 1892 r. w rodzinie znanych zawierciańskich ewangelik�w. Jej ojciec Juliusz Isaak pracował w fabryce bawełny Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, gdzie zajmował się rytownictwem wzor�w tkanin na metalowych walcach. W pamięci mieszkańc�w Zawiercia utrwalił się jego niezwykły wizerunek badacza miejscowych owad�w - był znanym w Europie entomologiem i kolekcjonerem motyli. Matka Henryki, Emilia, pochodziła z szanowanej, r�wnież ewangelickiej rodziny Kloss�w. Jej brat - Aleksander, nie przewija się natomiast w zawierciańskich sagach rodzinnych i pozostaje tajemniczą postacią. Po ukończeniu gimnazjum ok. 1908 roku, Henryka jako pierwsza zidentyfikowana kobieta z Zawiercia rozpoczęła studia - w Wyższej Szkole Język�w Nowożytnych w Dorpacie. Po zakończeniu nauki powr�ciła do Zawiercia tuż przed wybuchem I wojny światowej; o jej aktywności zawodowej z tego okresu brak informacji. W rodzinnym mieście wkr�tce poznała swego przyszłego męża - Włodzimierza Jaklitscha, nauczyciela greki i łaciny w miejscowym społecznym progimnazjum męskim. Henryka i Włodzimierz w 1917 r. zawarli związek małżeński w obrządku rzymsko-katolickim, w kościele parafialnym w Kromołowie, po uzyskaniu przez Henrykę dyspensy od ks. Franciszka Zientary. Ślubu młodej parze udzielił prefekt zawierciańskich szk�ł, ks. Stefan Banasiński. Dwa lata p�źniej przyszedł na świat ich syn, Andrzej. P�źniej małżeństwo doczekało się jeszcze c�rki, Marii. Rodzeństwo swoje dorosłe życie związało z Łodzią. W Seminarium Nauczycielskim Pracę zawodową Henryka Jaklicz podjęła w działającym w Zawierciu od 1916 r. Żeńskim Seminarium Nauczycielskim (szkoła społeczna), kt�re od 1922 r. posiadało status szkoły państwowej. We wspomnieniach uczennic jawi się jako osoba o wielkim autorytecie, podziwiana za posiadaną wiedzę i szanowana za zaangażowanie w proces kształcenia i wychowania przyszłych nauczycielek. W 1928 r. została mianowana dyrektorką Państwowego Seminarium Żeńskiego i pełniła tę funkcję do momentu likwidacji plac�wki w wyniku reformy szkolnictwa w 1936 r. W oficjalnych dokumentach używała nazwiska Jakliczowa, mimo iż mąż konsekwentnie stosował galicyjską pisownię Jaklitsch. Sukcesy zawodowe nie zawsze szły w parze ze szczęściem rodzinnym. Pod koniec lat dwudziestych jej mąż Włodzimierz opuścił Zawiercie, aby objąć posadę nauczyciela w gimnazjum w Piotrkowie. Tam też wkr�tce udał się syn Andrzej w celu pobierania nauki w tym samym gimnazjum. Henryka Jaklicz rekompensowała sobie tego rodzaju niedogodności zaangażowaniem zawodowym i społecznym. W 1930 roku, w ramach programu budowy 1000 szk�ł w II Rzeczypospolitej, narodził się pomysł wzniesienia nowej siedziby Żeńskiego Seminarium Nauczycielskiego. Jego budowę rozpoczęto w 1933 r., a pod koniec kolejnego roku pierwsi uczniowie mogli usiąść w ławach nowej szkoły. Wok�ł tej inicjatywy społecznej zgrupowali się czołowi przemysłowcy Zawiercia, ze Stanisławem Holenderskim na czele. Natomiast dyrektor Jakliczowa osobiście szukała na terenie powiatu zawierciańskiego środk�w finansowych, aby zamiar ten się powi�dł. Już w trakcie budowy szkoły wiedziano, że będzie tutaj funkcjonowało pierwsze w mieście gimnazjum koedukacyjne. Henryka Jakliczowa w latach 1934-1936 była jednocześnie dyrektorką dw�ch szk�ł - Seminarium Nauczycielskiego oraz gimnazjum koedukacyjnego. Z tego okresu zachowała się ciekawa anegdota. Jeden z uczni�w gimnazjum opowiadał, że w końcu lat trzydziestych samotną dyrektorkę postrzegano jako żonę... pułkownika J�zefa Jaklicza - oficera Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, co oczywiście nie było prawdą. Praca na społecznej niwie Nic dziwnego, iż Henryka Eleonora Jaklicz, jako osoba rozpoznawalna i pełna zapału do pracy społecznej, wybrana została w 1934 r. do rady miasta. Jako pierwsza zawierciańska radna weszła także w skład ścisłego zarządu rady miasta. Zaangażowała się przede wszystkim w działalność na rzecz oświaty. W tym trudnym dla miasta okresie wsp�łorganizowała akcje p�łkolonijne dla dzieci os�b bezrobotnych. Na wielu �wczesnych fotografiach widzimy ją podczas odwiedzin takich plac�wek. Była sympatykiem rządzącej sanacji i dała temu wyraz, wstępując po 1937 r. do Obozu Zjednoczenia Narodowego. Aktywnie uczestniczyła w pracach reaktywowanej Polskiej Macierzy Szkolnej, zarządzając jej zasobami bibliotecznymi od 1936 r. Aktywnie brała udział od 1933 r. r�wnież w pracach zarządu Koła Przyjaci�ł Harcerstwa. Na tajnych kompletach Wiosną 1939 r. w kierowanym przez nią gimnazjum koedukacyjnym pierwsza grupa uczni�w zdawała maturę. Po hitlerowskiej agresji, 9 września w nalocie bombowym na Warszawę zginął mąż Henryki, Włodzimierz Jaklitsch, kt�ry przeprowadził się tutaj na kr�tko przed wybuchem wojny. Po zamknięciu w 1940 r. zawierciańskich szk�ł przez hitlerowc�w, Henryka Jakliczowa kontynuowała nauczanie na tajnych kompletach w prywatnych mieszkaniach. Jesienią tego roku, po serii aresztowań m.in. wśr�d nauczycieli z Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON), opuściła Zawiercie i udała się do Piotrkowa, w kt�rym jej syn rozpoczął aplikację sądową po ukończeniu studi�w prawniczych. Stamtąd trafiła do Żyrardowa, gdzie znajomy jeszcze z Zawiercia, inżynier Dębski, załatwił jej mieszkanie w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła ewangelickiego. Od razu aktywnie włączyła się do pracy w tajnym nauczaniu. Pracując w Żyrardowie w szkole wł�kienniczej jako nauczycielka języka niemieckiego, pomagała w prowadzeniu tajnych komplet�w w okolicznych miejscowościach. Była też łącznikiem pomiędzy żyrardowskim TON-em a jego konspiracyjną centralą w Warszawie. Po wyzwoleniu w 1945 r. weszła w skład komisji weryfikacyjnej nauczycieli związanych z TON w Żyrardowie. Powr�t do szkoły Po 1945 r. związała się z żyrardowskim szkolnictwem i pracowała m.in. jako dyrektor Gimnazjum i Liceum dla Dorosłych w Żyrardowie. Po kilku latach przeprowadziła się do Łodzi, gdzie kształciła kadry dla ł�dzkich przedszkoli w miejscowym Liceum Wychowawczyń Przedszkoli. W ostatnich latach zawodowej aktywności pracowała w Zakładzie Kształcenia Nauczycieli, dzieląc się bogatymi doświadczeniami, wyniesionymi z zawierciańskiego Państwowego Seminarium Nauczycielskiego. W Zawierciu pamięć o tej niezwykłej kobiecie wciąż żyje we wspomnieniach byłych seminarzystek oraz w Zespole Szk�ł im. Gen. J�zefa Bema, kt�rej budynek powstał dzięki wielkiemu zaangażowaniu Henryki Jakliczowej. W tamtejszej Izbie Pamięci wiele miejsca poświęcono właśnie pierwszej pani dyrektor Gimnazjum Koedukacyjnego. Za działalność pedagogiczno-wychowawczą, postawę patriotyczną oraz zaangażowanie społeczne nagradzana była wielokrotnie odznaczeniami państwowymi. Zmarła 12 sierpnia 1975 r. w Łodzi. Syn Andrzej (znany ł�dzki adwokat) oraz c�rka Maria Golicka odwiedzali Zawiercie, powracając do miasta, z kt�rym przez wiele lat związana była Henryka Jaklicz. Kobieta, kt�ra dla jego mieszkańc�w, a przede wszystkim młodzieży, uczyniła tak wiele. Zdzisław Kluźniak Powyższy tekst pierwotnie ukazał się w kwartalniku andbdquo;Zawiercianinandrdquo; nr 2(8)/2011. www.zawiercianin.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/historia_zawiercianskiej_policjii_ 5 grudnia 1918 ogłoszono w Warszawie przepisy o organizacji Milicji Ludowej, podlegającej Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i mającej za zadanie zapewnić bezpieczeństwo ludności i państwa. 9 stycznia 1919 roku obok Milicji Ludowej powołana została do życia Policja Komunalna, jako organ samorządu. Ta dwuwładza policyjna przyniosła jednak zamiast wsp�łpracy, wyłącznie spory kompetencyjne i ciągłą konfrontację. 11 kwietnia 1919 powołano wsp�lną Komendę Gł�wną Policji Komunalnej i Milicji Ludowej z kpt. Kazimierzem Młodzianowskim na czele. Dwa miesiące p�źniej jego następca Władysław Henszel wprowadził w życie przepisy o Straży Bezpieczeństwa. Ostatecznie ten proces ciągłych przemian strukturalno andmdash; organizacyjnych został zakończony 24 lipca 1919 roku ustawą, powołującą do życia Policję Państwową. Sam proces formowania jej struktur trwał jeszcze kilka lat i został zakończony w 1922 roku, kiedy to rozporządzeniem ministra spraw wewnętrznych z 26 1ipca tego roku utworzono Komendę Okręgową PP w Wilnie. Powiat zawierciański został utworzony 1.1.1927 r. Przez wyodrębnienie z obszaru powiatu będzińskiego. W okresie II Rzeczypospolitej był położony w granicach administracyjnych wojew�dztwa kieleckiego. Teren powiatu zajmował 943 km2, a liczba ludności sięgała niemal 111,3 tys. mieszkańc�w ( w latach 30 liczba ludności powiatu wzrosła do ponad 131,4 tys. os�b); samo miasto Zawiercie liczyło ponad 32 tys. mieszkańc�w. W skład powiatu wchodziły następujące gminy wiejskie: Koziegłowy, Koziegł�wki, Kromoł�w, Mierzęcice, Mrzygł�d, Myszk�w, Niegowa, Pińczyce, Poraj, Poręba Mrzygłodzka, Rokitno Szlacheckie, Rudnik Wielki, Siewierz, Włodowice i Żarki, a Zawiercie było jego jedynym miastem. Powiat zawierciański graniczył z powiatem będzińskim, częstochowskim i olkuskim. W Zawierciu w latach 1919 - 1927 do czasu utworzenia powiatu funkcjonował tylko Komisariat Policji nr - V wchodzący w skład Komendy Powiatowej Policji w Będzinie. Z chwilą utworzenia powiatu zawierciańskiego , w Zawierciu zostaje zorganizowana Komenda Powiatowa Policji Państwowej z siedzibą na ul. Sądowej 1. Komendy powiatowe, nieliczne etatowo, pełniły przede wszystkim funkcje administracyjne, nadzorcze i organizacyjne. Wykonawstwo w zakresie ścigania przestępstw i prewencji leżało w gestii liczących po kilkudziesięciu funkcjonariuszy komisariat�w w miastach i kilkuosobowych posterunk�w w gminach wiejskich oraz wspomnianych ekspozytur śledczych. Tak było w większości kraju. W Struktury Komendy Powiatowej Policji Państwowej w Zawierciu wchodzą: Jeden Komisariat Policji z siedzibą w Zawierciu na ul. Blanowskiej, kt�ry zostaje tam przeniesiony z ul. Sądowej 1 w roku 1927 z chwilą powstania powiatu zawierciańskiego i utworzenia Komendy Powiatowej Policji w Zawierciu. Komisariat na ul. Blanowskiej funkcjonuje do 1938 r. po czym zostaje przeniesiony na ul. 11 - go listopada nie zmieniając już siedziby do 1939 r. Stan etatowy Komisariatu to 60 policjant�w. W struktury komisariatu Policji Państwowej wchodził Oddział Policji Konnej, kt�rego siedzibą były nowo wybudowane Koszary przy ul. Kopalnianej ( obecnie ul. Obrońc�w Poczty Gdańskiej). Dow�dcą Oddziału w latach 1927 - 1939 był przodownik Tomasz Kaim. Stan etatowy oddziału- 10 policjant�w 02 września 1939 r. Oddział Konny z pozostałym stanem Komendy Powiatowej ewakuuje się na tereny wschodnie, docierając aż do okolic R�wnego i Kowala. Tam też ok. 17 września ostatni przedwojenny Komendant Powiatowy Policji kom. Emil Czabański wydaje ostatni rozkaz o rozformowaniu. Stan etatowy Komendy Powiatowej Policji Państwowej w latach 1927-1939 liczył w granicach 160 os�b. Struktura organizacyjna oparta była na: służbie śledczej, służbie mundurowej i administracji pracującej w Komendzie Powiatowej Policji, jednym Komisariacie Policji - w tym Oddział Konny, 13 Posterunkach Policji w miejscowościach wchodzących w skład przedwojennego powiatu zawierciańskiego: Posterunek Policji w Kromołowie - Kier. przod. Jan Wojnicki w Łazach - Kier. st. przod. Antoni Deja w Myszkowie - Kier. przod. Jan Rychter w Siewierzu - Kier. przod. Antoni Guzek w Mrzygłodzie - Kier. przod. Włodzimierz Brzeźnicki w Porębie - Kier. przod. Franciszek Pułanik w Poraju - Kier. st. przod. Stanisław Błaszkiewicz w Niegowej - Kier. przod. Adam Marcinkowski w Wysokiej - Kier. przod. Juliusz Martela w Żarkach - Kier. przod. Michał Kluszczyński w Pińczycach- brak danych w Mierzęcicach - Kier. przod. Leon Plutecki w Koziegłowach - Kier. przod. Szymon Kaznowski. Wyżej wymienione zestawienie obejmuje nazwiska ostatnich Kierownik�w. Przekr�j etatowy służby mundurowej KPPP w Zawierciu w 1927 roku wynosił: 1 etat - Komisarza, 1 etat - podkomisarza, 8 etat�w - st. przodownik�w, 16 etat�w - przodownik�w, 104 - etaty posterunkowych, 21 etat�w - st. Posterunkowych, ponadto 1 urzędnik państwowy i 1 woźny W latach 1927/1928 pracowała jedyna przedwojenna policjantka - przodownik Genowefa Pawłowska. Przewodnikiem psa służbowego służby śledczej był przod. J�zef Dziuk, kt�ry kurs przewodnik�w ukończył w Łodzi. Na tabor jezdny składały się rowery służbowe i jedna bryczka. Jedynie na czas działań zawierciańskie zakłady pracy udostępniały pojazdy mechaniczne. Na uzbrojenie przedwojennych zawierciańskich policjant�w składały się:138 Karabin�w typu andbdquo;Mosinandrdquo; z bagnetami, 10 Karabink�w andbdquo;Manlicherandrdquo; bez bagnet�w dla Policji Konnej, 101 pistolet�w i rewolwer�w z czego 61 stanowiło własność prywatną policjant�w, a 40 należało do Skarbu Państwa, 143 szable z czego 131 stanowiło własność prywatną policjant�w wykorzystywanych w służbie. W Komisariacie Policji pracowało 5 dzielnicowych. W stanie zatrudnienia występowały notorycznie braki kadrowe, tylko w roku 1932 stanowiły aż 13%. Komendantami Komisariatu Policji Państwowej w Zawierciu w latach 1919 - 1923 byli podkom. Bolesław Kapuścik, 1923-(data nieznana) podkom. Matysikiewicz, do 1934 - aspirant Leonard Kwapisz, 1934 - 1939 - podkom. Kazimierz Cywiński, natomiast Komendantami Powiatowymi Policji Państwowej w Zawierciu byli w latach 1927 - 1938 kom. Stanisław Siwoń, 1938 - 1939 kom. Emil Czabański. Agresja ZSRR 17 września 1939 roku i szybkie zajęcie teren�w wschodnich RP spowodowało, że niemal wszyscy polscy policjanci znajdujący się na tych terenach zostali ujęci przez Armię Czerwoną a następnie przekazani NKWD. Na dzień 1 grudnia 1939 roku w obozie ostaszkowskim znajdowały się 5.963 osoby, z czego 5.033 to zawodowi policjanci i 169 rezerwist�w wcielonych do policji. Oficer�w wszystkich kategorii, liczonych z policją i żandarmerią było 263. W grudniu 1939 roku w obozie zjawiła się ekipa oficer�w śledczych NKWD z zadaniem przygotowania materiał�w śledczych, mających być podstawą do zaocznego skazania polskich jeńc�w na śmierć z par. 13 art. 58 kk socjalistycznej Federacyjnej Republiki Rosyjskiej z 1926 r. (zarzut andbdquo;aktywnej działalnościandrdquo; lub andbdquo;aktywnej walki przeciwko klasie robotniczej i ruchowi rewolucyjnemu"). Dnia 5 marca 1940 roku BP KC WKP(b) zaakceptowało zastosowanie w stosunku do skazanych kary śmierci przez rozstrzelanie. Policjanci KPP w Zawierciu Zamordowani w Twerze - Miednoje: St. przodownik Antoni Kędzior, posterunkowy J�zef Cerajewski, posterunkowy J�zef Gosiński, przodownik Stanisław Janoska, St. Posterunkowy Antoni Kocot, St. Posterunkowy Ryszard Masłowski, St. Posterunkowy Jan Szydło, Przodownik Dominik Dudek, St. Posterunkowy Henryk Nalberski, Przodownik Roman Stolarski, St. Przodownik Antoni Deja. Teren dawnego wojew�dztwa śląskiego został włączony do Rzeszy. Był to kres polskiej formacji policyjnej na tym obszarze. Odmienna sytuacja była w Generalnym Gubernatorstwie, kt�re Niemcy utworzyli na pozostałym obszarze okupowanym, lecz nie wcielonym bezpośrednio do Rzeszy. Tam ocalałych funkcjonariuszy PP, pod groźbą najsurowszych sankcji, zmuszono do podjęcia służby nowo utworzonej formacji, kt�ra otrzymała nazwę Policji Polskiej Generalnego Gubernatorstwa, a potocznie określana była mianem andbdquo;policji granatowejandrdquo;. Wielu jej funkcjonariuszy włączyło się r�wnież w nurt pracy konspiracyjnej, gdzie z racji posiadanych możliwości związanych ze służbą w policji, oddawali nieocenione nieraz usługi. W obozach hitlerowskich zginęli następujący policjanci Zawierciańscy: Posterunkowy Wiktor Hartwica, Posterunkowy Antoni Dudek, Posterunkowy Szczepan Jagodziński, Przodownik Jan Rychter, St. Posterunkowy Henryk Kubis. W okresie 17 - 21 stycznia 1945 r. wojska I frontu Ukraińskiego wyzwoliły ziemię zawierciańsko - myszkowską przynosząc od lat oczekiwaną wolność. W 1945 r. na podstawie uchwały Rady Ministr�w z 26 lutego i dekretu z 7 lipca 1945r. powiat zawierciański został wyłączony administracyjnie z wojew�dztwa kieleckiego i włączony do wojew�dztwa śląskiego. Powiat miał charakter rolniczy, a gł�wne ośrodki przemysłowe znajdowały się w Zawierciu, Myszkowie i Porębie. Po okupacji niemieckiej zmniejszyła się także og�lna liczba mieszkańc�w Zawiercia z przedwojennych 32 tys. do około 21 tys. w latach 1945 - 1946. Społeczeństwo powiatu zawierciańskiego w styczniu 1945 roku zetknęło się z nowa rzeczywistością, kt�rą przyniosło długo oczekiwane wyzwolenie spod okupacji niemieckiej. Na terenach tych działały w czasie okupacji hitlerowskiej oddziały i grupy partyzanckie GL PPS-AK Stanisława Wencla ps. ,,Twardego", grupa desantowa kpt. Parchomienki, oddziały BCh andbdquo;Wrony" , andbdquo;Sowy" i andbdquo;Mietka", oddział GL Tadeusza Grochala ps. andbdquo;Tadek Biały", grupa partyzancka kpt. Aleksandra Griszczuka andbdquo;Newskiego" i grupa AL dowodzona przez Jacka Świerkota andbdquo;Tatara". Bojownicy ci w ostatnich dniach okupacji nękali wycofujące się wojska niemieckie rozbijając i niszcząc kolumny idące w kierunku frontu. Tak duży i aktywny front wewnętrzny dawał dobre podstawy do tworzenia się nowych władz ziemi zawierciańsko - myszkowskiej. Tymczasowa władza, jaką był PKWN 7 października 1944 r. ogłosiła Dekret o Milicji Obywatelskiej będący pierwszym powojennym aktem prawnym do powstawania i działania jednostek MO, kt�ry stanowił: andbdquo;Art. 1. Milicja Obywatelska jest prawno andmdash; publiczną formacją służby Bezpieczeństwa Publicznego. Art. 2. Do zakresu działania Milicji Obywatelskiej należy: a) ochrona bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego, b) ochrona i ściganie przestępstw, c) wykonywanie zleceń władz administracyjnych, sąd�w i prokuratury w zakresie prawem przewidzianym. Art. 3 Organizacja MO pod względem terytorialnym przystosowana jest do podziału administracyjnego Państwa na wojew�dztwa i powiaty. Art. 4 Milicja Obywatelska podlega kierownikowi resortu bezpieczeństwa publicznego. Na czele MO stoi Komendant Gł�wny". Mając dobre zaplecze osobowe i wytyczne nowych władz na terenie zawierciańskim już przed wyzwoleniem przygotowano się do utworzenia nowych struktur milicji. Wraz z wojskami radzieckimi wyzwalającymi nasz powiat przybył do Zawiercia por. Marian Pieroń, były partyzant AL. na Lubelszczyźnie, mający nominacje na komendanta powiatowego MO w Zawierciu. Pierwszy komendant MO objął dow�dztwo nad działającą już za aprobatą władz wojskowych plac�wką milicji. Na siedzibę tworzącej się komendy milicji wyznaczono budynek przy ul. 3-go Maja i Sadowej (przedwojenna Komenda Powiatowa Policji Państwowej), kt�ry służył milicjantom do 1953 roku. Doświadczenia z teren�w wyzwolonych w 1944 r. i tradycje robotniczo - chłopskie ziemi zawierciańsko - myszkowskiej przyczyniły się do bardzo szybkiego i sprawnego tworzenia nowego aparatu bezpieczeństwa publicznego. Już pod koniec stycznia KPMO w Zawierciu dysponował swoją pieczęcią a z raport�w przesyłanych do władz administracyjnych wynika; że ostatniego stycznia stan MO w Zawierciu wynosił 180 ludzi i działały opr�cz tego posterunki w Łazach i Włodowicach. Już na początku lutego 1945 r. stan osobowy zwiększył się do 222 os�b i powstały nowe posterunki w Porębie, Myszkowie, Mrzygłodzie i Siewierzu. Zgodnie z nowym podziałem administracyjnym kraju od 8 marca i 1945 roku powiat zawierciańsko - myszkowski został przeniesiony z wojew�dztwa kieleckiego do wojew�dztwa katowickiego. W maju 1945 roku w skład Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej w Zawierciu wchodziły: Komisariat MO w Zawierciu, w Kromołowie, we Włodowicach, w Łazach, w Mrzygłodzie, w Porębie, w Siewierzu, w Mierzęcicach, w Myszkowie, w Żarkach, w Poraju, w Niegowej, w Koziegłowach. Łącznie komenda liczyła 346 milicjant�w natomiast już w październiku tego roku stan etatowy wynosił 226 funkcjonariuszy przy aktualnym zatrudnieniu 199 os�b, w skład KPMO w Zawierciu wchodziły: Komisariat MO w Zawierciu, Posterunek MO w Koziegłowach, w Łazach, w Myszkowie, w Mierzęcicach, w Niegowej, w Poraju, w Porębie, w Siewierzu, we Włodowicach, w Żarkach. Początki tworzenia nowych organ�w władzy ludowej charakteryzowały się częstymi zmianami obsady etatowej szczeg�lnie na kierowniczych stanowiskach. Wynikało to gł�wnie z konieczności zapewnienia właściwych kadr na nowo wyzwolonych ziemiach Polski. W wyniku tego w pierwszym okresie funkcjonowania KPMO w Zawierciu na stanowisku komendanta służbę pełnili od wyzwolenia por. Marian Pieroń, od 6.04.1945 r. por. Bolesław Staroń, w lipcu komendantem był por. Władysław Jaworski, w grudniu funkcję tą objął ppor. Wacław Skibiński natomiast w 1946 roku sprawował ją ppor. J�zef Szafran. Z dniem 1 stycznia 1956 roku zgodnie ze zmianami administracyjnymi kraju część powiatu zawierciańskiego została włączona do nowo powstałego powiatu myszkowskiego. Związane z tym były r�wnież zmiany w strukturach organizacyjnych KPMO w Zawierciu. Od 5.02.1961 r. funkcjonował w Komendzie Powiatowy Inspektorat Ruchu Drogowego MO, a na początku lat 60-tych rozpoczęli służbę dzielnicowi. W roku 1969 w skład komendy wchodzi KMO w Łazach i Posterunki MO w Włodowicach, Łazach, Ogrodzieńcu, Mierzęcicach, Kroczycach, Siewierzu, Wysokiej, Porębie i Kromołowie. W miarę kolejnych zmian administracyjnych kraju i zmian struktur organizacyjnych milicji zmieniała się struktura Komendy MO w Zawierciu. W 1.06.1975 roku po likwidacji powiat�w w wyniku reorganizacji powstała Komenda Miejska MO a następnie w 1984 r. Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych w Zawierciu obejmujący swoim działaniem teren miast Zawiercie, Łazy Poręba, Ogrodzieniec i Siewierz i gminę Mierzęcice. Od 1.09.1967 roku do końca czerwca 1990 roku w komendzie funkcjonowała kom�rka paszportowa. Do 1977 r. w komendzie wydawano dowody osobiste kt�rymi zajmowała się pani sierż. Genowefa Kot. W pierwszych latach po wojnie jednym z wielu zadań MO przy wsp�łpracy z UBP i wojska była likwidacja nieuznających nowej władzy zbrojnych grup andbdquo;podziemia". Na naszym terenie w poszczeg�lnych latach odnotowano występowanie takich organizacji: 1945-5, 1946-6, 1952-2, 1953-1, 1954-0. W trakcie takich działań poległo wielu milicjant�w i członk�w ORMO z KPMO w Zawierciu. ORMO czyli Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej w Zawierciu powstaje w Zawierciu w 1946 r. jako jedna z pierwszych formacji tego typu w wojew�dztwie Śląsko - Dąbrowskim. Komendantem na powiat zostaje Adam Palmut - robotnik firmy andbdquo;Erbeandrdquo;, a komendantem miasta zostaje - Ignacy Turlej - robotnik firmy przemysłu octowego. Jednakże podstawowymi zadaniami Milicji Obywatelskiej było zwalczanie przestępczości pospolitej. W kronikach milicyjnych z lat 60-tych wymieniano przestępstwa nękające mieszkańc�w Zawiercia takie jak kradzieże z włamaniem do kom�rek, kradzieże rower�w, kradzieże kieszonkowe. W zwalczaniu tych przestępstw w powiecie zawierciańskim wymiernie wspierali milicjant�w działający już od 5.03.1946 roku członkowie Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej. W pierwszych latach służby milicjanci nosili ubrania cywilne lub z demobilu z biało andmdash; czerwoną opaską na rękawie. Dopiero od 7 października 1948 roku zawierciańscy milicjanci występowali w jednolitym umundurowaniu, kt�re zaprezentowano w dniu święta MO. Tak jak z mundurami trudności aprowizacyjne dotyczyły innych dziedzin funkcjonowania. Z uwagi na konieczność podejmowania szybkich interwencji w całym powiecie przy zwalczaniu grup reakcyjnych niezbędne było posiadanie środka transportu. W pierwszym okresie po wyzwoleniu zakłady pracy miały obowiązek zapewnić środek transportu. Z uwagi na dużą niedogodność takiej sytuacji w kwietniu 1947 roku z wpłat 4 zakład�w pracy z Zawiercia i składek milicjant�w KPMO w Zawierciu zakupiono pierwszy samoch�d dla komendy. Na początku lat 60-tych KPMO dysponowała 1 samochodem ciężarowym marki Lublin i dwoma samochodami osobowymi m-ki Warszawa, a w 1972 r. na stan komendy wszedł radiow�z m-ki Fiat 125p. Doniosłą rolę w zwalczaniu przestępczości odgrywali technicy kryminalistyki. Pierwszym technikiem powiatowym był pan Olszański. Pierwszym aparatem fotograficznym była Praktika SX-2, kt�rą posługiwał się w latach 60-tych kpt. Zbigniew Pstrowski posiadający uprawnienia z zakresu daktyloskopii. Od stycznia 1969 r. w KPMO w Zawierciu rozpoczął służbę pierwszy przeszkolony pies tropiący o imieniu Kajtek, kt�rego przewodnikiem był sierż. Jan Świderski. W 1951 roku w Zawierciu przy ul. Kasprowicza rozpoczęto budowę kompleksu budynk�w z przeznaczeniem dla Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa. W 1953 roku przeprowadzili się do jeszcze budowanego obiektu r�wnież milicjanci. Całość inwestycji zakończono w 1955 roku. Budowa finansowana była ze środk�w MSW. W 1977 roku ziemia i stojące na niej budynki przejął Skarb Państwa. Opr�cz obowiązk�w zawodowych zawierciańscy milicjanci podejmowali działania mające na celu podnoszenia wykształcenia, choć nie było wśr�d nich analfabet�w. Podejmowali oni r�wnież działalność sportową i tak 20.04.1948 roku założyli Zrzeszenie sportowe andbdquo;Gwardia" przy KPMO. Do sukces�w sportowych zalicza się między innymi zajęcie I miejsca w wyścigu kolarskim w trakcie spartakiady wojew�dzkiej z okazji 15-Iecia MO, czy zajęcie 1 miejsca indywidualnego w wojew�dzkim turnieju tenisa stołowego w maju 1962 r. Aktywnie działali r�wnież na rzecz społeczeństwa i tak między innymi 1 września 1965 roku oddano do użytku szkołę podstawową w Grabowej pow. zawierciański wybudowaną ze składek pracownik�w MO i SB, kt�ra działa do dziś. Szkoła ta nosi imię poległego 9.12.1947 r. w Myszkowie z rąk przestępcy milicjanta PMO w Myszkowie szer. Stanisława Będkowskiego. Ponadto przy KPMO w Zawierciu od 19.06.1947 r. do połowy 1990 r. funkcjonowało Koło Rodzin Milicyjnych spełniające role społeczno wychowawcze. W dow�d uznania ciężkiej służby zawierciańskich milicjant�w społeczeństwo miasta Zawiercie z okazji 40 rocznicy wyzwolenia miasta ufundowała sztandar dla Rejonowego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Zawierciu. 19 stycznia 1985 roku w Miejskim Ośrodku Kultury w Zawierciu uroczyście wręczono pierwszy Sztandar Jednostce. W wyniku przemian ustrojowych zachodzących na przełomie lat 80 i 90- tych z dniem 9 maja 1990 roku rozwiązano Milicję Obywatelską, a od 10 maja 1990 roku powołano Policję. Dotychczasowy Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych w Zawierciu został przemianowany na Komendę Rejonową Policji w Zawierciu przy ul. Kasprowicza 9 liczącą 237 etat�w w skład, kt�rej wchodziły r�wnież Komisariaty Policji w Siewierzu, Łazach, Komisariat Kolejowy w Łazach, Posterunki Policji Lokalnej w Zawierciu, Porębie, Mierzęcicach i Ogrodzieńcu. Od tego czasu liczebność komendy ulegała nieznacznym zmianom. W ramach reformy administracyjnej kraju zlikwidowano z dniem 31.12.1998 roku dotychczasowe struktury organizacyjno etatowe Policji. Od 1 stycznia 1999 roku stan etatowy wynosi 231 policjant�w działających w Komendzie Powiatowej Policji w Zawierciu i dw�ch Komisariatach Policji w Łazach i Szczekocinach. Komisariat Policji w Pilicy w strukturach Komendy Powiatowej Policji w Zawierciu został utworzony Rozkazem Organizacyjnym nr - 5/2006 z dnia 14.12.2006 r. Stanowisko Komendanta Komisariatu objął nadkom. Marek ZIĘBIŃSKI. W latach 1999 - 2006 w Pilicy funkcjonował Posterunek Policji , do 1999r. pozostający w strukturach Komendy Powiatowej Policji w Olkuszu. Policja po reformie stała się instytucją: andbull; Zdecentralizowaną, bliską lokalnym społecznościom, zwłaszcza w sferze prewencji; andbull; Autonomiczną wobec administracji samorządowej w sferze rozpoznawania oraz wykrywania przestępstw i wykroczeń; andbull; Scentralizowaną w sferze walki z przestępczością zorganizowaną. W latach 90-tych komenda została wyposażona w nowoczesne środki techniki i łączności. Od stycznia 1996 r. działa og�lnodostępny andbdquo;telefon zaufania". Została zainstalowana sieć komputerowa. Od maja 2001 r. Komenda posiada własną stronę internetową kt�ra ułatwia kontakt społeczeństwa z Policją, jak r�wnież stanowi bank informacji nt. patologii i przestępczości na terenie powiatu zawierciańskiego. Nowe uwarunkowania społeczne i pragmatyka Policji spowodowały, iż z dotychczasowej instytucji typowo represyjnej mającej przede wszystkim zwalczać przestępczość i ścigać sprawc�w tych czyn�w podejmuje ona działania wychodzące naprzeciw oczekiwaniom społecznym. Wdrażane są programy prewencyjne zmierzające do większej wsp�łpracy lokalnych społeczności na rzecz poprawy bezpieczeństwa publicznego. Były prowadzone i są kontynuowane działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa w ramach program�w andbdquo;Strategia bezpieczeństwa powiatu zawierciańskiego andmdash; Bezpieczny Powiat 2001 andmdash; 2006, 2007-2010", andbdquo;Bezpieczne miasto Zawiercie 2001 andmdash; 2006" i inne podobne zamierzenia. Na szczeblu powiatu zawierciańskiego zgodnie z Ustawą o samorządzie przy Staroście działa Komisja Bezpieczeństwa i Porządku koordynująca sprawy szeroko rozumianego bezpieczeństwa w skład kt�rej wchodzi dw�ch przedstawicieli naszej Komendy na czele z Komendantem Powiatowym. Do podstawowego zakresu działania Komendy Powiatowej Policji w Zawierciu należy: - zapewnienie mieszkańcom poczucia bezpieczeństwa i porządku w miejscach publicznych, - zwalczanie zjawisk kryminogennych i zagrożenia przestępczością, - ujawnianie, zapobieganie i zwalczanie zjawisk patologii społecznej zwłaszcza wśr�d dzieci i młodzieży,- edukacja mieszkańc�w w zakresie uwarunkowań dotyczących utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz aktywnego udziału w przedsięwzięciach profilaktycznych, - wsp�łdziałanie w zakresie zapobiegania i zwalczania przestępczości z funkcjonującymi na terenie powiatu organami wymiaru sprawiedliwości, a także wsp�łdziałanie w zakresie profilaktyki wychowawczej i edukacji z organami administracji, mediami i innymi instytucjami i organizacjami społecznymi. Wraz z postępem cywilizacyjnym i społecznym na terenie działania komendy wystąpiły nowe do tej pory nie odnotowywane kategorie przestępstw takie jak narkomania, handel bronią; terroryzm bombowy czy przestępczość zorganizowana. Z tymi nowymi rodzajami przestępstw policjanci naszego powiatu w spos�b zdecydowany w myśl hasła andbdquo;zero tolerancji dla przemocy" i profesjonalny walczą chroniąc życie, zdrowie i dobro mieszkańc�w naszego miasta i powiatu. Mimo corocznego wzrostu zaistniałych przestępstw Komenda Powiatowa Policji w Zawierciu osiąga dobre wyniki działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa. Wzorem lat ubiegłych policjanci KPP w Zawierciu opr�cz zwalczania przestępczości organizują dla szerokiej masy społeczeństwa naszego miasta i powiatu liczne imprezy zar�wno kulturalno-sportowe jak sympozja tematyczne. Już od lipca 1996 roku corocznie Komenda jest inicjatorem organizowania otwartego festynu rekreacyjno - sportowego z okazji Święta Policji skierowanego do wszystkich, kt�rego jednym z cel�w opr�cz dobrej zabawy jest przybliżenie dzisiejszej Policji mieszkańcom powiatu. Atrakcyjności dodają pokazy sprawności działania i wyszkolenia w wykonaniu policjant�w Nieetatowej Grupy Szybkiego Reagowania KPP w Zawierciu, kt�ra trzykrotnie w roku 2008 stanowiła reprezentację garnizonu policji śląskiej podczas Międzynarodowych Zawod�w Policji Konnej w Częstochowie , V Światowego Zlotu Skautingu w Chorzowie i Obchod�w Dnia Wojska Polskiego w Katowicach- Muchowcu. Systematycznie od 2000r. Nieetatowa Kompania Honorowa wraz z Pocztem Sztandarowym i dow�dcą uroczystości zapewnia oprawę obchod�w Święta Niepodległości w Zawierciu a także w Kolegiacie podczas mszy świętych w intencji środowiska policyjnego z okazji Święta Policji. W dow�d wysokiego profesjonalizmu działania w roku 2006 policjanci z Nieetatowej Grupy Rozpoznania Minersko - Pirotechnicznego KPP w Zawierciu , Decyzją Śląskiego Komendanta Wojew�dzkiego Policji zabezpieczali w Częstochowie na Jasnej G�rze pielgrzymkę Papieża Benedykta XVI ochraniając pirotechnicznie tzw. strefę andbdquo;Oandrdquo; , a w roku 2007 wizytę Prezydenta RP podczas og�lnopolskich Jasnog�rskich Dożynek. Z inicjatywy zawierciańskiej Policji już dwukrotnie zorganizowano Konferencje poświęcone patologiom dzieci i młodzieży, w kt�rych brało udział liczne grono społeczeństwa związane z wychowaniem i kształceniem naszej młodzieży. Działania takie planowane są r�wnież na następne lata. Komenda chce wnikliwie poznać nurtujące nasze społeczeństwo problemy dotyczące bezpieczeństwa prowadzi własne badania sondażowe podejmujące r�żną tematykę związaną z bezpieczeństwem publicznym i indywidualnym. Pozwala to na skuteczne kierowanie działaniami Komendy ukierunkowane na najbardziej uciążliwe dla społeczeństwa zagrożenia. W roku 2009 zawierciańska Policja była zar�wno organizatorem jak i wsp�łorganizowała cykliczne imprezy: IX Turniej Strzelecki, IX Gwieździsty Zlot Rowerowy w Morsku, VI Rajd Ekstremalny w Kostkowicach/Podlesicach, Turniej Bezpieczeństwa w ruchu drogowym. Od I p�łrocza 2009r. Komenda wprowadza na wyposażenie nowe marki pojazd�w w srebrnych barwach zastępując wysłużone FSO andbdquo;Polonezandrdquo; i VW Transporter oraz nowe rodzaje umundurowania i uzbrojenia (P-99 Walther, Glock, PM-98 Glauberyt, żele jako środki RMG). Strona internetowa Komendy została wyr�żniona w rankingu jednostek garnizonu śląskiego. W roku 2009 policjanci zrzeszeni w IPA Międzynarodowym Stowarzyszeniu Policji - Grupa Zawiercie, przebywali na zaproszenie Policji Toronto w Kanadzie. W uznaniu dotychczasowego zaangażowania w lokalne zapobieganie przestępczości, wsp�łpracę ze społeczeństwem oraz administracją powiatu zawierciańskiego Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji Marek Biernacki nadał w dniu 5 grudnia 1999 r. nowy sztandar dla Komendy Powiatowej Policji w Zawierciu. Sztandar ten został uroczyście przekazany na ręce Komendanta Powiatowego Policji w Zawierciu mł. insp. Andrzeja Koczura w Kolegiacie w Zawierciu przez Komendanta Gł�wnego Policji nadinsp. J�zefa Semika i poświęcony przez Ks. Biskupa Polowego Gen. WP Sławoja Leszka Gł�dź. Jest to trzeci w kraju sztandar nadany Komendzie po utworzeniu w 1990 r. Policji. W roku 2007 Sztandar został udekorowany Medalem andbdquo;Za zasługi dla Związku Kombatant�w Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźni�w Politycznych Hitlerowskich Oboz�w Koncentracyjnychandrdquo;. Komendantami Powiatowymi (Rejonowymi) Milicji/Policji w Zawierciu byli: 01.01.1927 kom. Stanisław Siwoń, 1938-1939 kom. Emil Czabański, 21.01.1945 por. Marian Pieroń, 06.04.1945 por. Bolesław Staroń, 07.1945 por. Władysław Jaworski, 12.1945 ppor. Wacław Skibiński, 07.1949 kpt. Zenon Morys, 01.01.1957 por. Mieczysław Głąb, 01.07.1961 kpt. Stanisław Fabjańczyk, 15.05.1969 mjr. J�zef Hołubowski, 16.01.1980 mjr. Zenon Frej, 01.03.1982 mjr. Leszek Biały, 01.07.1990 nadkom. Tadeusz Żmuda, 01.07.1994 nadkom. Andrzej Koczur, 01.08.2004 nadkom. Antoni Smolarek, 01.02.2006 nadkom. Adam Pałucha. Część pierwszą historii Policji z lat 1919 - 1940 opracowali: Jarosław Pająk, Andrzej Świeboda, przy wsp�łpracy mgr Marcina Kani, historyka Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, autora pracy "Policja Państwowa w powiecie zawierciańskim w latach 1927-1939" (Uniwersytet Śląski, Katowice 2000) i wykorzystaniu wynik�w badań naukowych zawartych w ww. pracy, jak r�wnież materiał�w w postaci fotografii i dokument�w uzyskanych przez jej autora w trakcie prac badawczych nad dziejami zawierciańskiej Policji Państwowej II RP. Część drugą obejmującą okres historii MO i Policji od 1945 r. opracował: Jacek Świderski, Jarosław Pająk, Dorota Maciejewska przy wsp�łpracy z członkami Koła Emeryt�w i Rencist�w MSW w Zawierciu. Jeśli posiadasz jakieś zdjęcia na ten temat to proszę o kontakt: jaslaz@poczta.onet.pl Jadwiga i Sławomir Gębka Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie i publikacja bez zgody autora zabronione. http://www.dawne-zawiercie.pl/klub_sportowy_wlokniarz_zawiercie Był rok 1948, gdy wiosną na sportowej scenie w Zawierciu pojawiło się najpierw Koło Sportowe Nr 5 andbdquo;Wł�kniarzandrdquo;, a następnie Klub Sportowy andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; działający przy Zawierciańskich Zakładach Przemysłu Bawełnianego w Zawierciu, założycielem był elektryk Stefan Biernacki. Pierwszą siedzibą klubu był drewniany barak na andbdquo;Kępieandrdquo; (pomiędzy rzeką Wartą, torami a ul. Marszałkowską), i pewnie dlatego w sportowym slangu na drużynę Wł�kniarza m�wiono andbdquo;chłopcy z kępyandrdquo;, a przydomek ten podobno wymyślił i rozpowszechnił P. Witkowski znany kibic i działacz andbdquo;Wartyandrdquo; kt�ry też czasem m�wił żartując -andbdquo;chłopcy z warszawskiej kępy przyjechaliandrdquo;. On też zainicjował pierwszy towarzyski mecz pomiędzy rezerwową drużyną andbdquo;Wartyandrdquo; Zawiercie a andbdquo;Wł�kniarzemandrdquo; w czerwcu 1948 r. Potyczka piłkarska zakończyła się zwycięstwem andbdquo;Wł�kniarzaandrdquo; 4:3, a skład zwycięskiej drużyny to: Janowski, Mularczyk, Breczewski, Kasprzycki, Staśko, Makieła, Jasiak, Babulski, Rozpończyk, Makieła, Nowak, Kotekandhellip;. Początki są często trudne i podobnie było w przypadku andbdquo;Wł�kniarzaandrdquo;. Brak własnego boiska spowodował, że klub gościnnie korzystał z boiska andbdquo;Wartyandrdquo; przy ul. Senatorskiej. Musiał jednak ustąpić gospodarzowi i często mecze odbywały się we wczesnych godzinach rannych. Piłkarze borykali się też z innymi problemami takimi jak: brak szatni, umywalek, a stroje i dwie piłki ! do gry były przechowywane w domu prezesa. Rok p�źniej z rąk Biernackiego prezesurę przejmuje Edward Młynarczyk, a w roku 1951 następuje kolejna zmiana i jego miejsce zajmuje Włodzimierz Czech. W początkowych latach swojej działalności klub nie odnosił znaczących sukces�w grając w klasie C. Chęć i zaangażowanie zawodnik�w spowodowały, że w ZZPB coraz głośniej m�wiono o własnym boisku i tak w roku 1950 �wczesny dyrektor Stefan Sukiennik wyraził zgodę na budowę boiska pomiędzy rzeką Wartą a ul. 11-tego Listopada. Były w tym miejscu krzaki, doły, w kt�rych znajdowało się wysypisko śmieci. Wszyscy sympatycy sportu, a w szczeg�lności sami zawodnicy ruszyli do pracy (oczywiście społecznej). Wycięto drzewa, krzaki, zniwelowano teren zasypując doły ze śmieciami, a kierowcy wożący ziemię musieli się dobrze nagłowić jak rozpisać karty drogowe, gdyż mieli tylko niepisane pozwolenie na pracę przy budowie boiska. wreszcie śmietnisko zaczęło przypominać boisko, więc natychmiast zaczęto trenować. Po wkopaniu drewnianych bramek okazało się, że wymiary boiska nie spełniają warunk�w Związku Piłki Nożnej, ale warunkowo dopuszczono boisko do gry w klasie C i B. W ciągu kilku następnych lat prace nie ustawały, wyr�wnano teren i powiększono płytę boiska a klub otrzymał budynek fabryczny przy ul. 11-tego Listopada 3. Urządzono tam dwie hale sportowe, a część tunelu przechodzącego nad ulicą zagospodarowano na szatnię, umywalnię i magazyn sprzętu. Nie zapomniano też o kibicach. Zamontowano siedzenia, a stare ogrodzenie wymieniono na nowe i już każdy fan andbdquo;Wł�kniarzaandrdquo; wiedział, że tu jest jego klub, gdyż na budynku zawieszono flagę klubu w biało-zielone pasy z gwiazdą oraz podświetlany napis nazwy klubu z herbem, (jako ciekawostkę można podać, że projektując herb wzorowano się na andbdquo;Wiśleandrdquo; Krak�w skąd zapożyczono białą gwiazdę). Ta sytuacja nie tylko pobudziła rzesze młodzieży, kt�ra zapisywała się do klubu, ale i samych piłkarzy kt�rzy w roku 1956 wywalczyli awans do klasy A. Druga drużyna awansowała do klasy B a trzecia grała w klasie C. Powstały też grupy junior�w i trampkarzy. W latach 60-tych i 70-tych zawiercianie mogli fascynować się derbami Zawiercia gdyż andbdquo;Wartaandrdquo; i andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; grały w tej samej klasie. W jednych meczach wygrywała andbdquo;Wartaandrdquo;, a w innych andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; co dodawało smaku, pikanterii i wzbudzało wielkie emocję, gdyż serca wielu kibic�w były podzielone pomiędzy klubami, a zawodnik�w podbudzało to do jeszcze większej rywalizacji. Do największych sukces�w klubu można zaliczyć awans pierwszej drużyny 1974 r. do klasy między-powiatowej, w kt�rej jednak nie utrzymali się zbyt długo, natomiast trampkarze zdobyli wicemistrzostwo okręgu. Tak jak każdy klub tak i andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; miał swoich piłkarskich idoli. Najlepszym technikiem junior�w był T. Domagała, a D. Stolarczyk odbijał piłkę ponad 1200 razy. Jednym z najwszechstronniejszych sportowc�w był S. Adamczyk, występował, jako piłkarz, hokeista, narciarz i boksował w wadze koguciej. Tragiczna śmierć w marcu 1970 r. przerwała prezesurę Włodzimierza Czecha. Jego następcą został Władysław Leśniak, by następnie po pięciu latach przekazać władzę Tadeuszowi Rosińskiemu. Za jego to kadencji 4 marca 1980 r. KS andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; połączył się z MKS andbdquo;Wartaandrdquo; i od tego dnia Klub oficjalnie przestał istnieć. Jeszcze w latach 90-tych na podniszczonym boisku odbywały się mecze junior�w i trampkarzy andbdquo;Wartyandrdquo;, a na budynku wisiał nieczynny neon. Obecnie w budynku mieści się sklep, a po boisku nie ma już śladu. KS andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; odegrał znacząca rolę w zawierciańskim sporcie i może poszczycić się wieloma znakomitymi sportowcami, kt�rzy reprezentowali miasto w niekt�rych dyscyplinach na Mistrzostwach Polski, a nawet na Olimpiadzie. andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; był klubem wielosekcyjnym i posiadał sekcje: bokserską, tenisa stołowego, piłki nożnej, piłki siatkowej, kolarstwa, szach�w, hokeja na lodzie. W sumie było ich dziesięć lub jedenaście (jedna działała pod patronatem klubu). O niekt�rych udało mi się zdobyć więcej informacji, natomiast o takich sekcjach jak: piłka ręczna mężczyzn, czy lekkoatletyka prawie wcale, ale jest to zachętą do dalszych poszukiwań. Drugą w kolejności sekcją, kt�ra powstała po piłce nożnej i założona była w 1952r to sekcja bokserska. Prekursorem był Czesław Skalecki, kt�ry rozpropagował i doprowadził do wielu sukces�w zawierciańskich zawodnik�w. Pierwszym poważniejszym sukcesem było wicemistrzostwo Kwapicha w Mistrzostwach Polski junior�w Zrzeszenia Sportowego andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; 1953r. Pewnego dnia , a było to 5 września 1954 roku na boisku andbdquo;Wł�kniarzaandrdquo; stanął ring i odbyły się pierwsze znaczące zawody- reprezentacja Śląska kontra Ł�dź. Nawet z samolotu rozrzucano ulotki, więc kibic�w było tylu, że nawet stadion andbdquo;Wł�kniarzaandrdquo; miał problemy ich pomieścić. Wygrał Śląsk, w barwach kt�rego występowali Kwapich i Nowak- i to był dzień w kt�ry Zawiercianie pokochali boks. To co się działo 8 i 22 grudnia 1955r w Domu Ludowym andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; (obecnie Biedronka) przeszło wszelkie oczekiwania. Bokserzy podejmowali w towarzyskim meczu II- ligową andbdquo;Cracovięandrdquo; a następnie II- ligowy ŁKS andbdquo;Ł�dźandrdquo;. Bilety szybko się rozeszły a chętnych było tylu, że wyłamano drzwi wejściowe by dostać się na zawody. W pierwszym meczu padł remis 9:9, a w drugim zwycięstwo 12:8. W meczu tym wystąpił wypożyczony ze andbdquo;Startu Częstochowaandrdquo; Jerzy Kulej, a Władysław Jędrzejewski został zniesiony na rękach i obydwoje po swoich zwycięstwach usłyszeli andbdquo;100 latandrdquo; od kibic�w. Znaczący rozkwit sekcji to lata 1955-56, ponad 40 zawodnik�w reprezentowało klub w meczach klasy andbdquo;Aandrdquo;, a chętnych ciągle przybywało. Największy sukces odni�sł Władysław Jędrzejewski- waga ciężka: 5-krotny mistrz Polski, brązowy medal na ME w Lucernie 1959r, dwukrotny udział w Igrzyskach Olimpijskich- Rzym 1960 i Toki 1964, oraz 22 razy reprezentował barwy kraju ( historia W. Jędrzejewskiego jest opisana w kategorii andbdquo;Zawiercianieandrdquo;). Pozostałe sukcesy to gł�wnie mistrzostwo Polski i Śląska junior�w takich zawodnik�w jak: Tadeusz Duda, Tadeusz Waś, Jerzy Haładyn, Zygmunt Koral, J�zef Sytniewski, Stanisław Adamczyk, Robert Połcik, Janusz Pacan, i wielu innych. W roku 1970 sekcja bokserska została rozwiązana z przyczyny bardzo prozaicznej- brak trenera. Początki kolarstwa w KS andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; to bardziej rekreacja niż zawodowstwo. A zaczęło się od wyścig�w uczni�w podstaw�wek i gimnazjalist�w na trasie Zawiercie- Rudniki- Zawiercie w 1951r. Chętnych było tak dużo, że brakowało rower�w i ten co przekraczał linię mety przekazywał rower następnemu andbdquo;kolarzowiandrdquo;, a bardziej zamożni wypożyczali rowery na godzinę lub dwie z warsztatu rowerowego. Jak opowiadał jeden z uczestnik�w uliczne wyścigi zaczęły być dość kłopotliwe dla mieszkańc�w. Ruchu samochodowego dużego nie było, ale ulicami często wędrował andbdquo;dr�bandrdquo;, kt�ry był często goniony przez rowerzyst�w, a kilka niegroźnych kolizji z furmankami i drewnianym domem (w kt�rym spadło kilka obraz�w ze ściany) spowodowały, że zaczęto myśleć o kolarstwie wyczynowym. W 1953r Włodzimierz Czech zaczął prowadzić rozmowy w Sekcji Kolarskiej w Katowicach by utworzyć i zarejestrować kolarstwo w Zawierciu. Przyszli kolarze zaczęli trenować pod okiem Mariana Bartolewskiego. Brali też udział w wielu rajdach rowerowych po Jurze i nie tylko. Były organizowane też rajdy andbdquo;Dookoła Polskiandrdquo;, a jedna z tras: Zawiercie- Częstochowa- Warszawa- Olsztyn- Zielona G�ra- Wrocław- Bielsko-Biała- Zakopane- Krak�w- Zawiercie miała prawie 2300 km i została pokonana przez zawodnik�w w niecały miesiąc, co dawało średnio 100 km dziennie. Należy dodać, że najstarszy zawodnik miał 19 a najmłodszy 17 lat, i wyruszyli za andbdquo;wsp�lne pieniądzeandrdquo; zakład�w pracy i rodzic�w. 1 maja 1954r podczas pochodu zaprezentowała się już zarejestrowana sekcja kolarska i jeszcze tego samego dnia odbył się wyścig w Zawierciu, kt�ry wygrał Roman Małecki i jako pierwszy z sekcji zdobył III klasę kolarską. Każdy kolejny wyścig był okazją dla kolejnych zawodnik�w by podwyższyć swoją klasę kolarską. W następnych latach nasi kolarze brali udział w prawie wszystkich wyścigach kolarskich, kt�re odbywały się w woj. śląskim i ł�dzkim, nie odnosząc jednak znaczących sukces�w. Nie opuszczali nawet wyścig�w przełajowych w kt�rych w 1957r Włodzimierz Małecki zdobył mistrzostwo Śląska junior�w. R�wnież w 1957r został zapoczątkowany wyścig o Puchar Gazety Zawierciańsko-Myszkowskiej nazwany p�źniej Międzynarodowym Wyścigiem o Puchar Zawiercia. Jako ciekawostkę można podać, że w V i VI wyścigu gościł w Zawierciu mało znany jeszcze 16-letni Ryszard Szurkowski występujący w barwach andbdquo;Radomiakaandrdquo; Radom, kt�ry po niedługim czasie kr�lował na wyścigach kolarskich. Pomimo tego, że w Zawierciu nie było już sekcji kolarskiej wyścig ten odbywał się nadal aż do 1978r i cieszył się niezwykłym powodzeniem wśr�d polskich i zagranicznych kolarzy. Należy też wspomnieć, że w 1976r w Zawierciu była meta VIII etapu i jednocześnie start IX etapu wyścigu andbdquo;Dookoła Polskiandrdquo;. Komitet organizacyjny składał się gł�wnie z działaczy KS andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; a podczas finiszu na stadionie zasiadło ok. 15tys. widz�w. W 1956r zgłoszono do wyścigu andbdquo;Dookoła Ziemi Białostockiejandrdquo; naszych kolarzy, niestety na 2 tygodnie przed wyjazdem poinformowano zawodnik�w i trenera Łazarczyka o wycofaniu zgłoszenia. Był to początek końca sekcji kolarskiej w Zawierciu. Ciekawą inicjatywą była sekcja szachowa, kt�ra powstała w 1952r. Kierownikiem i zarazem jednym z zawodnik�w był Czesław Zając. Już w 1953r szachiści pierwszej drużyny awansowali do Ligii Wojew�dzkiej a w klasie powiatowej grała druga drużyna. Z okazji 1 Maja w 1963r rozegrano mecz andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; na reprezentację miasta i powiatu. W zawodach wzięło udział ponad 60 zawodnik�w, a andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; zwyciężył 17-15. W latach rozkwitu sekcja liczyła ok. 30 zawodnik�w a najlepsi szachiści to Kr�likowski, Wojtynia, Podpłomyk i Rudy. Ci ostatni występowali w reprezentacji Śląska w meczu z Wrocławiem wygrywając swoje partie. Kolejna sekcja to sekcja hokeja na lodzie. Kierownikiem jej był Stanisław Dzwonnik (Zebranie Zarządu z dn.11.V.1965r) Drużyna grała w klasie andbdquo;Aandrdquo; i zajmowała tam miejsce w środku tabeli. Najczęściej zawodnicy wywodzili się z innych sekcji i wykorzystując przerwę zimową grali w hokeja. Świadczy to o dużej wszechstronności zawodnik�w. Często zdarzało się tak, że nie kończono rozgrywek, gdyż albo mroz�w nie było, lub wiosna wcześniej przyszła i lodowisko rozmarzało. Po zmianie przepis�w, kt�re m�wiły, że można grać tylko na krytych lodowiskach sekcje rozwiązano. Miasta nie było stać na takie lodowisko, więc część zawodnik�w przeszło do drużyny w Myszkowie. Najlepszym zawodnikiem był Czech Włodzimierz a bramkarzem Smoliński Jerzy. Sekcja siatk�wki trenowana przez Elżbietę Gieszczykiewicz funkcjonowała w latach 60 -80-tych. Dziewczyny grały w lidze okręgowej a mecze odbywały się na hali OSiR. Cieszyły się one zawsze dużym powodzeniem, a rzesze kibic�w wypełniały halę sportową. Kadra drużyny to gł�wnie uczennice zawierciańskich szk�ł średnich i zakład�w pracy łącznie to około 10 zawodniczek. Siatkarki zaliczyły też zagraniczny występ a był to Międzynarodowy Turniej w Czechosłowacji. Niestety po fuzji sekcja przeszła pod MRKS Warta i po kr�tkim czasie została rozwiązana. Sekcja tenisa stołowego założona została w 1954r przez Wodzyńskiego działała przez cały czas istnienia Klubu. Następnymi kierownikami byli: Świtalski a potem Janusz Dąbrowski. Na tyle co znałem p. Dąbrowskiego muszę przyznać, że tenis stołowy to był prawdziwy sens jego życia a wielu pasjonat�w powinno z niego czerpać wz�r. W pierwszych latach sekcja liczyła około 15 os�b i występowała w II lidze junior�w by następnie awansować do I Ligii. Sukcesem m�gł się pochwalić Szczygieł Henryk kt�ry w 1961-62 zdobył Mistrzostwo Śląska Junior�w. Seniorzy grali w klasie międzywojew�dzkiej a następnie w II lidze. Rok 1975 to początek corocznego turnieju o Puchar Zwycięstwa kt�ry odbywał się zawsze w maju. Zwycięstwo w I Turnieju przypadło Krystynie Cholewce a wśr�d mężczyzn Andrzejowi Wołczyńskiemu. Tuż przed likwidacją klubu w 1980r drużyna kobiet w składzie: K.Cholewka, Z.W�dka, O.Dąbrowska, W.Małek wywalczyły awans do II Ligii by następnie występować pod skrzydłami Warty. Jak wspomina były zawodnik W. Jakubowski początkujący zawodnicy grali zwykłymi deskami oklejonymi korkiem a paletka z miękka okleiną to był rarytas nie m�wiąc już o stołach, kt�re były robione ze sklejki lub płyty pilśniowej i zwykłych rurek. Czasami zawodnicy grali między sobą kto jest najlepszy, raz o zegarek a czasem na pieniądze. andbdquo;Rozgrywkiandrdquo; trwały po kilka godzin a nawet do p�źnej nocy. Na przełomie roku 1960 powstała sekcja motorowa, kt�rą założył Jerzy Krawczuk, był on elektrykiem w Domu Kultury. Wygrał ok. 40 wyścig�w na andbdquo;podrasowanym motorzeandrdquo; (z tego powodu część tytuł�w cofnięto). On i drugi zawodnik Witold Gryc jeździli w andbdquo;zawodachandrdquo; po szynach kolejowych - tzn. kto dalej dojedzie, a na strzelnicy wjeżdżali pod g�rę. Tylko Krawczuk potrafił wyjechać a reszta niestety się przewracała. Od jednego z działaczy andbdquo;Wł�kniarzaandrdquo; dowiedziałem się, że istniała r�wnież sekcja podnoszenia ciężar�w. Do powstania jej przyczynili się: Wiesław Nawara i Stanisław Kosiński, a był to rok ok. 1954. W p�źniejszym czasie doszli kolejni zawodnicy tacy jak: Maj Mirosław i Zamora Jan. Pierwszym zawodnikiem, kt�ry podni�sł 100 kg był Wiesław Nawara. Wieść ta bardzo szybko się rozeszła i całe miasto m�wiło o tym sukcesie. W latach p�źniejszych sekcja przeniosła się do Rudnik i działała przy zakładzie POM pod nazwą andbdquo;Pomowiecandrdquo; Rudniki. W historii KS andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; opr�cz radosnych chwil była i tragiczna. A był to dzień 31 marca 1970r gdzie o 14.30 w wypadku drogowym w Chodlach pod Cieszynem zginęli: prezes Włodzimierz Czech, nauczyciel I LO Marian Bartolewski, przewodniczący MKKFiT , Jerzy Grzesik oraz jego 8-letnia c�rka Bożenka. Delegacja Zawierciańskich działaczy wracała z Czechosłowacji gdzie z miejscowymi klubami nawiązywali wzajemne kontakty. Samoch�d Taunus, kt�rym wracali delegaci zderzył się czołowo z 18-tonowym Starem. W �wczesnej prasie i radio omyłkowo podano, że zginął tam Władysław Leśniak. Pomyłka wynikła z tego, iż nie zmieniono delegacji Leśniaka, kt�rą znaleziono w rozbitym samochodzie. W dniu wyjazdu do Czechosłowacji Leśniak wyjechał do Warszawy na mecz Legii z Feyenoord Rotterdam a jego miejsce zajął Bartolewski. Nie udało się zidentyfikować os�b więc listy ofiar podano z delegacji. Dopiero dokładna identyfikacja ciał (Bartolewski nie miał palc�w u ręki) wyjaśniła nieporozumienie, kt�re następnie sprostowano w prasie i radiu. Dla wielu fan�w i byłych członk�w KS andbdquo;Wł�kniarzandrdquo; ta historia może być pewnym niedosytem i mogliby tu opowiedzieć wiele ciekawych historii, kt�rych by nawet książka nie pomieściła, ale dla tych co jej nie znali może choć trochę przybliży Klub, kt�ry był częścią życia wielu zawiercian. Jeśli posiadasz jakieś zdjęcia lub inne ciekawe akcesoria klubu prosimy o kontakt: jaslaz@poczta.onet.pl uzupełnimy tę galerię. Autorzy i galeria zdjęć Jadwiga i Sławomir Gębka http://www.dawne-zawiercie.pl/obywatel_jozef_dziechciarek_18791939 Wsp�łcześni działacze samorządowi wyposażeni są w wiedzę i narzędzia, kt�rych nie posiadali ich poprzednicy w początkach XX wieku. A jednak często narzekamy na skuteczność i jakość pracy lokalnej administracji. Czasami wydaje się, że brakuje im tego andbdquo;czegośandrdquo;, co z pewnością posiadał ich poprzednik sprzed kilku dekad. Korzenie J�zef Dziechciarek urodził się we wsi Krzemienda (gmina Poręba Mrzygłodzka). Jego ojciec po uwłaszczeniu chłop�w w 1864 r. został właścicielem 6-morgowego gospodarstwa w trzydziestu kawałkach. P�źniejszy radny powiatowy szczycił się tym, że jego matka była we wsi jedyną osobą posiadającą umiejętność czytania. Rodzice od 1881 r. prenumerowali andbdquo;Gazetę Świątecznąandrdquo;, kt�ra dla młodego J�zefa stanowiła bogate źr�dło wiedzy o Polsce i świecie. W wieku siedmiu lat rozpoczął naukę w szkole elementarnej, a po jej ukończeniu pomagał rodzicom w gospodarstwie rolnym. Dorastał w patriotycznej atmosferze. W rodzinnym domu wspominano o pobycie w Porębie powstańc�w styczniowych, o pr�bie wstąpienia ojca do oddziału powstańczego, o znalezionych w lesie ulotkach i pismach patriotycznych, kt�re matka J�zefa czytała mieszkańcom wsi. Nic więc dziwnego, że chłopca wychowanego w takim duchu nie mogło p�źniej zabraknąć w 1910 r. w Krakowie, podczas uroczystości odsłonięcia pomnika Władysława Jagiełły. Udał się tam nielegalnie przez granicę zabor�w rosyjskiego i austriackiego, wykorzystując paszport innej osoby. Pierwsza praca i aktywność W wieku 17 lat zaczął naukę zawodu w odlewni Zygmunta Pringsheima, z kt�rą związał się na całe życie. Początkowo pracował jako terminator (uczeń) w zawodzie modelarza i ślusarza. W okresie międzywojennym pełnił funkcję majstra w wydziale mechanicznym. Chociaż nie należał do Polskiej Partii Socjalistycznej, czynnie wspomagał jej bojowc�w, ukrywając w swoim gospodarstwie m.in. broń. Podczas przerw w pracy w fabryce czytał na głos gazety socjalistyczne, a liczba słuchaczy dochodziła do 300 os�b. Brał też czynny udział w wystąpieniach robotnik�w w latach 1905-1907. Dzięki wstawiennictwu dyrektora Franciszka Giertycha (pradziadek Romana Giertycha) uniknął aresztowania i nie podzielił losu kilkunastu mieszkańc�w Poręby, kt�rzy zostali zesłani w głąb Rosji za udział w tych wydarzeniach. Społecznik W Porębie Mrzygłodzkiej w 1901 r. pojawił się ks. Franciszek Pędzich, budowniczy kościoła i pierwszy proboszcz. To właśnie wok�ł niego skupiło się grono działaczy, kt�rzy rozpoczęli okres wielkich przeobrażeń w życiu mieszkańc�w gminy i osady fabrycznej. W pierwszym szeregu społecznik�w znalazł się r�wnież J�zef Dziechciarek. Uczestniczył w 1905 r. w tajnym spotkaniu z Antonim Osuchowskim, kt�ry był założycielem Polskiej Macierzy Szkolnej. Efektem zebrania było założenie koła PMS w Porębie. Z kolei w 1907 r. powstało Sp�łdzielcze Stowarzyszenie Spożywc�w, a J�zef Dziechciarek pełnił w nim funkcję prezesa. Był r�wnież inicjatorem powołania w 1912 r. Kasy Towarzystwa Oszczędnościowo Pożyczkowego oraz K�łka Rolniczego. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 r. uczestniczył w powołaniu Komitetu Obywatelskiego i Sądu Obywatelskiego, kt�re zapewniały bezpieczeństwo oraz pomoc mieszkańcom gminy w trudnych wojennych czasach. Życie dzielił pomiędzy fabrykę a działalność społeczną. Niezwykle trudno zliczyć wszystkie dokonania J�zefa Dziechciarka. Po odzyskaniu niepodległości reaktywował Ochotniczą Straż Ogniową, był wsp�łzałożycielem Komitetu Obrony Państwa podczas wojny polsko-bolszewickiej, a w 1927 r. założył Kasę Stefczyka. Jako członek gminnego Dozoru Szkolnego podejmował wysiłki w celu utworzenia nowych plac�wek oświatowych. Efektem tych działań było wybudowanie pięciu nowych szk�ł - czterech w dzisiejszej Porębie i jednej w Marciszowie. W gminie i w sejmiku Po odzyskaniu niepodległości w pierwszych wyborach gminnych J�zef Dziechciarek został wybrany do Zarządu Gminy Poręba Mrzygłodzka i pracował na rzecz jej mieszkańc�w przez cały okres międzywojenny. W tym samym okresie wybrano go także do Sejmiku Powiatowego w Będzinie. Po utworzeniu w 1927 r. powiatu zawierciańskiego ponownie uzyskał mandat do sejmiku powiatowego, w kt�rego pracach uczestniczył aż do wybuchu II wojny światowej. Priorytetem w nowo powstałym powiecie była budowa sieci drogowej, łączącej gminy z Zawierciem. Jako członek Wydziału Powiatowego, J�zef Dziechciarek nadzorował prace drogowe na terenie całego powiatu oraz działania przy tak ważnych inwestycjach, jak rozbudowa Żeńskiej Szkoły Rolniczej andbdquo;Zagłębiankaandrdquo; w Koziegłowach, budowa szpitala w Myszkowie czy gmachu starostwa w Zawierciu. Dumny był r�wnież z wybudowania w rodzinnej wsi Krzemiendzie powiatowego sierocińca, w kt�rym na jego wniosek umieszczono tablicę upamiętniającą J�zefa Piłsudskiego (tablica ta znajduje się obecnie w Izbie Muzealnej w Porębie). Pan z notesem W drugiej połowie lat 30. jako doświadczony działacz sejmikowy został członkiem komisji rewizyjnej. Zawsze poważnie podchodził do swojej pracy. W podręcznym notesiku skrzętnie notował wszystko, co pozwalało sumienne wywiązywać się z obowiązk�w. W notesiku, opr�cz definicji księgowych, znajdujemy r�wnież podręczny słowniczek poprawnej pisowni oraz ważne informacje na temat stanu finans�w starostwa. Poważne inwestycje, z kt�rych wspominam tylko część, to r�wnież wydatki. Powiat był ubogi, więc i budżet posiadał skromny. Na inwestycje w początkach lat 30. zaciągnięto znaczne kredyty w kilku bankach. Wkr�tce okazało się, że - jak wynika z prowadzonego przez Dziechciarka andbdquo;monitoringuandrdquo; - w ustalonych terminach nie zostaną one spłacone. Wskutek podjętych negocjacji, banki prolongowały terminy spłat, sięgające okresu od 25 do 40 lat. J�zef Dziechciarek w swoich dociekaniach odnośnie do prawidłowego rozliczania finans�w publicznych, był niezwykle drobiazgowy. Jak wynika z podręcznych notatek, sprawdzał nawet zużycie paliwa na potrzeby samochodu starosty. Jego dbałość i troska o powiatowe mienie i finanse mogą być przykładem dla wsp�łczesnych radnych. U kresu życia W ostatnich latach życia podupadł na zdrowiu. Niewątpliwie klęska wrześniowa przyczyniła się do pogorszenia stanu zdrowia żarliwego patrioty. Trawiony chorobą sporadycznie opuszczał mieszkanie. Pod koniec 1939 r. w jego domu pojawili się niemieccy żandarmi z nakazem aresztowania. Widząc go w ł�żku, złożonego chorobą, odstąpili. J�zef Dziechciarek zmarł tuż przed końcem roku, 29 grudnia 1939 roku. Za swoją społeczną działalność został uhonorowany m.in. Brązowym Krzyżem Zasługi. Zdzisław Kluźniak ___________________________ Tekst pierwotnie ukazał się w kwartalniku andbdquo;Zawiercianinandrdquo; nr 9, jesień 2011. www.zawiercianin.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/treny_w_blanowicach_pisane W poniedziałek, w dniu św. Klary, 12 sierpnia 1709 roku, o wschodzie słońca w dworze w Blanowicach zmarła Agnieszka z Wood�w Chrościńska, c�rka Jadwigi i Aleksandra Wooda, żona Wojciecha Stanisława Chrościńskiego. Był on sekretarzem kr�la Jana III Sobieskiego, uczestnikiem wyprawy wiedeńskiej andbdquo;za pierwszej młodościandrdquo; w r. 1683, poetą doby baroku. Jakie okoliczności spowodowały, że Chrościński wraz z żoną na jakiś czas osiadł w Blanowicach? Niekt�rzy historycy literatury sądzą, że Chrościńscy osiedli w Blanowicach, ponieważ tę wieś Agnieszka wniosła posagiem do związku małżeńskiego. Chrościński wedle niekt�rych źr�deł żeni się z Agnieszką w roku 1685 lub 1686 r., choć podawane też są dwie inne daty ożenku - 1689 i 1690 - i ta druga wydaje się być bardziej prawdopodobna, bowiem 29 VIII 1690 r. Chrościński zawiera z Jadwigą i Aleksandrem Woodami umowę określającą warunki prawno-materialne związku. Agnieszka wnosi w posagu dobra w Sochaczewskim: Wolę Szydłowiecką, Humiń i Wolę Bolimowską, a o Blanowicach w intercyzie nie ma wzmianki. W�wczas wieś Blanowice wchodziła w skład d�br pileckich. Myśląc o małżeństwie, Chrościński zabiega u kr�la Jana III Sobieskiego o przywilej na praską komorę solną, kt�ry otrzymuje. Dobra wienne małżonkowie sprzedają w 1695 r. Wojciechowi i Zofii Szczuckim. Chrościńskim pozostają dochody z komory solnej na Pradze, oraz z wsi Dzięgiel�w i Zuk�w, a także ze wsi Wielka Wola pod Warszawą, podarowanej przez kr�la w 1695 r. O te wsie musiał się sądzić i kł�cić z Franciszkiem Brochowskim, a o Wielką Wolę z Zabrzeskim, kt�rą ten zajął. Odzyskał ją już za panowania Augusta II, w 1721 r. Wcześniej, w 1697 r. przez tegoż kr�la uzyskał potwierdzenie przywileju na komorę solną. Chronologia życia Stanisława Wojciecha Chrościńskiego i jego małżonki jest bardzo powikłana i niekt�re fakty nie są jednoznacznie potwierdzone w dokumentach. Nie znamy dokładnej daty urodzin poety, ani jego małżonki, nie znamy tez dokładnej daty zgonu Chrościńskiego, te dwie daty graniczne nadal znajdują się w sferze domniemań. Wojciech Stanisław Chrościński, mieszczanin warszawski - łyk, jak niegdyś pogardliwie nazywano mieszczan, urodził się około 1660 lub 1665 r. (Chr�ściński - tak w XVII-XIX-wiecznych opracowaniach zapisywano jego nazwisko, on sam podpisywał się także Chruściński). Poza utworami literackimi i listami, jakie po sobie zostawił, wiemy o nim mało. Nie posidamy informacji o jego wykształceniu, choć na dworze kr�lewskim otaczała go sława wielkiej uczoności, a sam kr�l andbdquo;przechadzał się po wilanowskim parku i słuchał (andhellip;) poważnych rym�w Chrościńskiegoandrdquo;. Zanim poszedł na służbę do kr�la i stał się sekretarzem pokojowym, był dworzaninem Andrzeja Modrzewskiego. W 1683 r. udaje się wraz z nim na odsiecz Wiednia. Chyba jeszcze nie znał swojej przyszłej żony, kiedy wraz z wojskiem kr�lewskim ciągnął 27 lipca 1683 r. traktem z Włodowic w kierunku Bydlina na Śląsk, i dalej do Wiednia. W Bitwie Wiedeńskiej ginie jego dobrodziej Andrzej Modrzewski - kr�tka to była służba, jak to sam w wierszu ujął. Ledwom się z Tobą poznał Panie Dość kr�tką chwilę, będąc przy twym boku Aż powitaniu jak nagłe rozstanie. Jedni biografowie odnotowują, że zbyt aktywnie nie uczestniczył w bitwie. Modrzewski zlecił mu pilnowanie tabor�w i prowiantu. Chrościński połączywszy uprzednio powierzone wozy z taborami kr�lewskimi pr�bował na pole bitwy dotrzeć, to mu się jednak nie udało. Odnalazł ciało Modrzewskiego na pobojowisku. Powiadomił wdowę po podskarbim, Urszulę Modrzewską w dniu 29 X 1683 r.; w liście tym wspomina o poczynaniach Modrzewskiego i okolicznościach jego śmierci. Zajął się przewozem zwłok opiekuna do kraju. Jerzy Samuel Bandkie, krakowski XIX-wieczny historyk, pisze, że andbdquo;W. St. Chrościński był pod Wiedniem i ciele przy nim zabitego Jędrzeja Modrzewskiego Podskarbiego i Pułkownika do domu odwi�zł. Ta podr�ż musiała zabawić tak długo, że nie, bydź (był) na całej wyprawie, atoli nim przyszło do odwożenia ciała, kt�re zapewne balsamowano, m�gł jeszcze (andhellip;) I na innych potyczkach być, przytomnyandrdquo;. W rok po wyprawie wiedeńskiej Chrościński wydaje poemat andbdquo;Traba wiekopomnej sławy y pamięci najjaśniejszego y niezwyciężonego Jana III. Z Bożej Łaski Kr�la(andhellip;) Viktorią opiewająca. Roku Pańskiego 1684 na widok podanaandrdquo;. Po powrocie do kraju oddaje swoje usługi prymasowi Michałowi Radziejowskiemu. Doceniając zasługi et arte et Marte probata viribus sztuką i orężem, pana Chrościńskiego mieszczanina na sejmie warszawskim w dniu 16 II 1685 lub 24 V 1685 r., nobilitowano i andbdquo;do prerogatywy stanu szlacheckiego za zgodą wszech stan�w przypuszczonyandrdquo;. Do swojego gniazda herbowego poetę przyjął Michał Radziejowski - kuzyn kr�la Jana III. Pieczętował się herbem Junosza. Po nobilitacji zaczyna się dla Chrościńskiego najlepszy czas w życiu osobistym i tw�rczym. Przed majem 1685 r. otrzymuje tytuł sekretarza kr�lewskiego i kierownika kancelarii, funkcje tę pełnił do 1697 r. Czas jakiś po nobilitacji pełnił funkcje dow�dcy puszkarzy w Tczewie. Żeni się w 1690 r. z Agnieszką Wood�wna, tworzy, tłumaczy na polski poezję łacińską, wydaje swoje utwory - niekt�re przy wsparciu kr�la. Otrzymuje kr�lewski laur poetycki. W 1690 r. wydaje w Oliwie andbdquo;Farsalieandrdquo; Lukana, tłumaczy i wydaje andbdquo;Herodiadyandrdquo; Owidiusza - wydane w tym przekładzie prawdopodobnie w 1689 r., trafiłyandhellip; na Indeks Librorum Prohibitorum (Dzieł Zakazanych). Po śmierci kr�la, jako zwolennik linii Sobieskich na tronie polskim, wydaje andbdquo;Lament strapionej ojczyznyandrdquo;, kt�ry powstał w końcu 1696 r., ale za życia nie został wydany. Kolejny utw�r to andbdquo;Projekt na mody francuskieandrdquo;, kt�ry porusza sprawy zamętu w ojczyźnie i sprawy obyczajowe. W XVIII w. wydane zostają kolejne jego dzieło - andbdquo;Aman, czyli historia Estery wierszem opisanaandrdquo; (1705 r., Krak�w). W tym samym roku tworzyandbdquo;Joba cierpiącego z d�br fortun wyzuty, na dzieciach i zdrowiu dotknięty, a przez łaskę i Miłosierdzie Boskie nad wszelkie mniemanie przyjaci�ł usprawiedliwiony, i wszystkim w dw�jnas�b nadanyandhellip;andrdquo; (1707, Warszawa). W 1706 r. w Warszawie wydaje andbdquo;Laur poetyczny, czyli pieśń na pochwałę N.M. Pannyandrdquo;. Po andbdquo;Jobieandhellip;andrdquo; ukazuje się drukiem w Częstochowie 1710 r. andbdquo;Krotki zbi�r Duchownych zabaw Ojczystym Wierszem przez jego Mości (andhellip;)andrdquo;, także w Częstochowie wydaje w 1717 r. andbdquo;Clipeus serenissimi Joannis tertiiandrdquo;, panegiryczną genealogię Sobieskich, z kt�rej dowiadujemy się, że przodek Sobieskiego wychowywał się wraz z Mieszkiem na dworze Ziemomysła. Po śmierci Chrościńskiego ukazał się kolejny jego utw�r andbdquo;J�zef do Egiptu od braci przedanyandrdquo;, wydany w 1745 r. Zaraz po śmierci Sobieskiego, Chrościński osiadł w Blanowicach - tak sugerują niekt�rzy biografowie. Nie jest to jednak pewne, skoro został sekretarzem kr�lewicza Jakuba Sobieskiego. Być może, dw�r blanowski stał mu się schronieniem po 27 II 1704 r., kiedy August II aresztował kr�lewicza Jakuba. Chrościński, mając na względzie bezpieczeństwo osobiste żony i swoje, usunął się w zacisze blanowskiego dworu. Blanowice nie były w�wczas wsią zasobną, ani wyr�żniająca się liczbą mieszkańc�w - liczyły ok. 20-25 dom�w i ok. 200 mieszkańc�w. Sądzę, że do pobytu w Blanowicach skłoniła Chrościńskiego choroba żony, kt�ra leczyła się w Krakowie, a także wydarzenia polityczno-militarne, Wojny P�łnocne i jej następstwa. Żona poety zmagała się z problemami zdrowotnymi od dłuższego czasu. Wyczerpana chorobą i andbdquo;kilkakrotnym płodem poronnymandrdquo; zmarła 12 VIII1709 r. w Blanowicach. Małżeństwo Chrościńskiego z Agnieszką trwało 19 lat. O wschodzie słońca w sam dzień świetlej Klary Pozbyłaś życia i poszłaś na mary Wstrząśnięty śmiercią, żony pisze utw�r andbdquo;Threny żałobne po śmierci niegdygodnej pamięci napisane Jemoc. P. Agnieszce Chrościńskiej Sekretarzowej J. KR MCI. Od osieroconego jej małżonka JMC, Pana Woyc. Stan. Chrościńskiego J.K MCI. Sekretarza w R.P. 1709andrdquo;. Na 60 stronach umieścił poeta 15 tren�w. Przyczynę i skutek zamyka Chrościński w strofach: Los ojczyzny zamieszki Szwank cię przywi�dł ciężki Stąd się kalectwo wzięło przy chorobie I pomyśliłaś we dw�ch latach o grobie Zastanawiające jest, dlaczego Chrościński pochował Agnieszkę na cmentarzu we Włodowicach, a nie w Kromołowie. Obiecał, że doczesne szczątki małżonki przeniesie w rodzinne strony, czy to się stało? Sw�j b�l po stracie żony tak opisuje. Puste kąty moje Żal i niepokoje andhellip;andhellip;andhellip;andhellip;andhellip;andhellip;andhellip;andhellip;. Gmach osierociały Czyni wstręt niemały Wyszedłszy na dziedziniec, zarazem się zatropię Łzami podwoje, łzami progi kropię. W stanie wdowieństwa prawdopodobnie wytrwał Chrościński do 1711 r., bo i ta data nie jest zbyt pewna. Ożenił się z Apolonią Otwinowską herbu Gryf, panną posażną - w skład jej majątku Błeszno, w�wczas pod Częstochową, wchodziły Nowa Wieś, Słowik, Wały, Hutka, Dąbie i Ostatni Grosz. Często bywał w Oławie siedzibie Sobieskich. Z Apolonią Otwinowską mieli troje dzieci: Marcina, Jana Chryzostoma i Szymona. Zmarł najprawdopodobniej w 1733 r. J.S Bandkie pisze, że andbdquo;zszedł z tego świata w wieku podeszłym więcej jak 90 lat liczącandrdquo;. Sądze, a nawet twierdzę, że Wojciech Stanisław Chrościński napisał andbdquo;Trenyandrdquo; w blanowskim dworze, być może pod jednym z wiąz�w, kt�re dożywają i lat 400? Kilka dorodnych wiąz�w rosło jeszcze do lat 70. ubiegłego wieku w podworskim parku w Blanowicach. Jerzy A. Maciążek * Wykorzystany w tekście rysunek dworu w Blanowicach, wedle stanu na lata pięćdziesiąte, został wykonany przez autora tekstu. http://www.dawne-zawiercie.pl/czerwiec_w_zawierciu_ Rok 1850 Rozkaz Zarządu Cywilnego Kr�lestwa Polskiego, Warszawa dnia 9 (22) czerwca 1850 roku. Przez Najwyższy rozkaz Jego Cesarsko-Kr�lewskiej Mości, ...Przez postanowienia Komisji Rządowych i władz oddzielnych. W Wydziale Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych. Mianowani: Radcami Powiatowymi do czynności Dyrekcji Ubezpieczeń: Olkuskiego Ludwik Zachert, właściciel d�br Bz�w-Kromoł�w. Gazeta Warszawska 1850 nr 171 Rok 1866 Czwartek, dnia 14 Czerwca 1866 r. Z (14) Czerwca 1866 r. Komisja Likwidacyjna w Kr�lestwie Polskim podaje do powszechnej wiadomości, iż wynagrodzenia likwidacyjne: Zachert, właścicielce d�br Kromoł�w, położonych w guberni Radomskiej, powiecie Olkuskim, gminie Kromoł�w, wysłane zostało do Kasy powiatu Kieleckiego, celem wypłaty komu należy; w ilości ra. 2,145, przypadające na mocy rozporządzenia Komisji z dnia 31 maja (12 czerwca) r. b Gazeta Warszawska 1866, nr 132 Rok 1895 W Zawierciu zdarzyła się b. smutna katastrofa. W fabryce Towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; o g. 6 i p�ł z rana, gdy puszczano w ruch wszystkie oddziały, rozległ się wielki huk, a jednocześnie cała fabryka pogrążona została w gęstej mgle. Okazało się, że nastąpił wybuch pary, kt�ra dopiero w p�ł godziny po wypadku zaczęła się rozpraszać. Wszyscy robotnicy ulegli przerażeniu, powstał alarm i szukanie przyczyny wypadku. Po niejakim czasie przekonano się, że pękł zbiornik pary, przy kt�rym pracował kotlarz, Jan Łuczkowski. Znaleziono go bez życia, z twarzą poszarpaną, w odzieży potarganej. Nieszczęśliwy trzymał jeszcze w jednej ręce młotek, w drugiej dłutko. O utrzymaniu go przy życiu nie mogło być mowy. Opodal znaleziono biednego palacza. Ten uległ silnemu poparzeniu, lecz żyje i leczy się w szpitalu. Towarzystwo poniosło znaczne straty, gdyż fabryka przez kilka dni z tego powodu była nieczynną. Śp. Łuczkowski osierocił pięcioro dzieci; szanowany był i kochany przez koleg�w, toteż trumnę jego odprowadził na cmentarz parotysięczny tłum ludu. Pogrzeb odbył się kosztem Tow. akcyjnego. Kurier Warszawski 17.06.1895 r. Rok 1897 W Zawierciu, kosztem znanej firmy przemysłowej braci Ginsberg�w, wznoszą nieznacznej obszerności gmachy na pomieszczenia przędzalni. Zawiercie mizerna wioszczyna prawie przed dziesięciu nieznana laty, dziś roi się kilkom tysiącami robotnik�w, i jeżeli fabryczna ta kolonia w podobnie progresyjny spos�b wzrastać będzie przez kilka dziesiątk�w lat, to na krańcach naszej guberni powstanie nowe miasto na podobieństwo Łodzi, Zgierza lub Tomaszowa. Całym tylko nieszczęściem nowo powstające miasteczka jest jego cudzoziemski żywioł. Gazeta Kielecka,06.06.1897 r. Oberwanie się chmury i smutne następstwa. Pisma krajowe donosiły już o oberwaniu się chmury dnia 15 m.b. między Myszkowem i Zawierciem oraz o szkodach zrządzonych na plantach kolei Warszawsko-wiedeńskiej. Ale wielkiego zniszczenia, jakie biednych włościan przy tym wypadku nawiedziło trudno opisać. Największe szkody poniosły wsie Blanowice, Pomrożyce i część Łośnic w pobliżu Zawiercia w powiecie olkuskim, w parafii Kromoł�w. Klęskę rozpoczął ulewny deszcz. Przy wielkim wietrze lał literalnie jak z upustu. Następnie uderzył grad, kt�ry wszystkie zasiewy wyciął i grubą warstwą lodu zasypał. Jeszcze gradowa nawałnica nie skończyła, gdy powstał wrzask tłumiący huk żywiołu, płacz nieszczęsnych mieszkańc�w wsi, bo nagle wezbrane wody poczęły domy z ludźmi i budowle zabierać. Ogromne kilkułokciowej grubości topole wyrwane, woda jak krzaki niosła. Jednemu włościaninowi posiadającemu kilkadziesiąt pniak�w pszcz�ł wszystkie zabrała. Biedny lud stracił całe swoje mienie, przedn�wek u niego ciężki, niejeden za pożyczone pieniądze zasiew�w wiosennych dopełnił, w głodzie pocieszał się nadzieją rychłych zbior�w, a tu jedna zniszczyła całą nadzieję. Przybiegli z płaczem do mnie, abym im w nieszczęściu poradził, ale sam jeden niewiele pr�cz łez wsp�łczucia mogłem. Jednak wspomniałem sobie, że ten Pan, kt�ry zsyła klęski, stwarza r�wnie szlachetne serca, kt�re by smutne dole bliźnich słodziły. Więc w Imię Chrystusa Pana udaje się do wszystkich, kt�rym nieszczęście bliźnich nie jest obojętne, aby pośpieszyli z pomocą dla włościan wyżej wspomnianych. Prośba niniejsza, u kogo łaskawy przystęp znajdzie, niech raczy nadesłać ofiarę osobiście lub za pośrednictwem gazet przez Stację Drogi Żelaznej w Zawierciu na ręce proboszcza w Kromołowie lub miejscowego W�jta Gminy. Ofiary nadesłane i podział ich w jednej z gazet warszawskich umieszczone będą. Ks. J�zef Leśniowski Proboszcz par. Kromoł�w Gazeta Kielecka. 17.06.1879 r. Rok 1901 Towarzystwo akcyjne przędzalni bawełny i blicharni andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Towarzystwo andbdquo;Zawiercieandrdquo;, posiadające kapitał zakładowy 3,375,000, zapasowy w sumie rub. 593,933.56 i amortyzacyjny w kwocie rub. 4,675,751, miało w r. z. zysku brutto 464,826.36. Z tego odliczono do funduszu rezerwowego rub. 23,241 i wydano na dywidendę w rozmiarze 12%. Członkowie zarządu i dyrektorzy zarządzający otrzymali tantiemy rub. 35,862.75. Na rachunek strat i zysk�w r.b przeniesiono sumę rub. 5,534,30. Rachunek debitor�w obejmuje suma rub. 1.403,929,90r.; pr�cz tego 5% dług obligacyjny wynosił w dniu 31 grudnia r. z. rub. 805,500. Gazeta Losowań Papier�w Publicznych 19.06.1901 r. Rok 1906 W pielgrzymce z Zawiercia wzięło udział przeszło 2000 dzieci, a witał je pod Jasną G�rą w słowach serdecznych, ciepłych i rzewnych ks. Romuald. Dzieci zwiedzały r�wnież skarbiec jasnog�rski. Pielgrzymka odznaczała się wzorowym porządkiem. Dziennik Częstochowski.13.06.1906 r. Aresztowanie. Wczoraj o godz. 5 po poł. na stacji Zawiercie kilku muzykant�w zagrało marsyliankę. Wszystkich aresztowano i odprowadzono do aresztu policyjnego. Goniec Częstochowski, 18.06.1906 r. Wobec pogłosek, jakie krążyły po Zawierciu, że podczas procesji w oktawę Bożego Ciała wynikną zajścia, nad pochodem czuwała warta z członk�w straży ogniowej i obywateli. Procesja odbyła się w należytym porządku. Dziennik Częstochowski, 24.06.1906 r. Misje. Księża Misjonarze przyjeżdżają do Zawiercia dopiero we wtorek i zabawią przez cały tydzień. Dziennik Częstochowski, 27.06.1906 r. Rok 1907 Zabawa. Onegdaj odbyła się w lesie pod J�zefowem zabawa robotnik�w fabryki szkła w Zawierciu. Zabawa była składkowa, a przewodniczył jej prezes i kasjer nowo założonej sp�łki p.n. andbdquo;Samopomocandrdquo;. Niestety deszcz popsuł zabawę. Goniec Częstochowski, 01.04.1907 r. Zawiercki Oddział andbdquo;Uniwersytetu dla Wszystkichandrdquo; ma już obecnie przeszło 300 członk�w, większość kt�rych stanowią robotnicy Akcyjnej fabryki, chociaż w ostatnich dniach robotnicy fabryk znajdujących się poza miastem zapisują się coraz liczniej na członk�w andbdquo;Uniwersytetuandrdquo;. Pożar. Onegdaj, gdy ludzie wychodzili kościoła po procesji, rozległ się alarm, paliło się w magazynie Tow. akcyjnego. Ogień strawił kilkadziesiąt bel z bawełną. Z ratunkiem przybyły straże ogniowe Huldczyńskiego i Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Pożar stłumiono. Zwłoki. W lesie przylegającym do fabryki Huldczyńskiego znaleziono zwłoki mężczyzny już w stanie rozkładającym się. Na zwłoki natrafił pasterz po rozgrzebaniu liści. Ponieważ na zwłokach nie znaleziono żadnego śladu gwałtu jest więc przypuszczenie, ze nieznajomy mężczyzna zakończył życie samob�jstwem. Goniec Częstochowski, 01.06.1907 r. Zabawa. W dniu 29 bm. W parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; zapowiada się zabawa na rzecz budowy nowego wielkiego ołtarza kościoła miejscowego. Program zabawy, kt�ry ma być nadzwyczaj urozmaicony, wkr�tce podamy. Dziennik Częstochowski, 11.06.1907 r. Festyn Mickiewiczowski. W Zawierckim parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; w dniach 29 i 30 czerwca r.b. odbędzie się festyn Mickiewiczowski podczas kt�rego o godzinie 4 po południu nastąpi uroczyste odsłonięcie pomnika Mickiewicza. Dla zgromadzonych włościan wystawiony będzie na scenie obraz historyczny andbdquo;Obrona Częstochowyandrdquo;. Goniec Częstochowski, 16.06.1907 r. Na Jasną G�rę. We wtorek wyjadą specjalnym pociągiem z Zawiercia do Częstochowy dzieci ze wszystkich szk�ł tutejszych, kt�re pod kierunkiem ks. Zientary podążą na Jasną G�rę. Dziennik Częstochowski, 19.06.1907 r. Czerwc�wka. Na rzecz Uniwersytetu dla wszystkich w niedzielę d. 23 bm. w Ząbkowicach pod Basiulą obędzie się Czerwc�wka. Goniec Częstochowski, 22.06.1907 r. Rok 1908 Wystawa obraz�w. Grupa mieszkańc�w Zawiercia powzięła myśl urządzenia wystawy obraz�w, na rzecz miejscowego Koła wpis�w szkolnych. Inicjatorowie wystawy mają nadzieję, iż wszyscy posiadacze dzieł sztuki w Zagłębiu użycza ich na czas wystawy i przyczynia się w ten spos�b do jej powiększenia Goniec Częstochowski, 07.06.1908 r. Rok 1909 Pod kołami pociągu. Pomiędzy Myszkowem a Zawierciem na 155 wiorście, straż drogowa znalazła na plancie zwłoki, lat ok. 35, z obcięta głową. Pomimo usilnych dochodzeń osobistości nie zdołano ustalić. Goniec Częstochowski, 16.06.1909 r. Odzyskana strata. Jadący z Krakowa do Warszawy pośpiesznym pociągiem nr 6 redaktor andbdquo;Nowej Reformyandrdquo; pan Jan Grz. zameldował tamtejszemu stacyjnemu żandarmowi, iż nie dojeżdżając Zawiercia zgubił portfel, kt�ry mu wypadł przez otw�r z przedziału andbdquo;00andrdquo; na plant kolejowy. Żandarm udawszy się niezwłocznie na linię spostrzegł usiłującego ukryć się w lesie jednego z oficjalist�w kolejowych C., kt�ry po naleganiach zwr�cił znalezione: najpierw paszport, potem portfel, a wreszcie 140 koron got�wki. W ten spos�b pan J.G. zgubę swą w całości odzyskał. Goniec Częstochowski, 18.06.1909 r. Zajście. W tych dniach park miejscowy był widownią następującej sceny: W godzinach popołudniowych do p. S., fotografa, podeszła b. jego żona, z kt�ra S. był się rozwi�dł i znieważyła go czynnie, na co S. nie pozostał jej dłużnym. Wkr�tce potem nadbiegli p.p. B.Ł. i G. i pobili dotkliwie S., kt�ry zawiadomiło o zajściu policję. Tu B. Ł. i G. prosili S., aby im wybaczył, S. zgodził się pod warunkiem, iż winni pobicia złożą na cel dobroczynny pewną kwotę pieniężną. Gdy Ł. i G. złożyli na ubogich rb. 100, S. urazę puścił w niepamięć. Goniec Częstochowski, 23.06.1909 r. Wiecz�r Słowackiego. Ostatni wiecz�r ku czci nieśmiertelnego tw�rcy andbdquo;Beniowskiegoandrdquo; zgromadził liczną publiczność nie tylko miejscową, lecz i z okolic, gdyż zjechało wiele os�b umyślnie na ten wiecz�r z Myszkowa , Łaz i Poraja. Szkoda tylko, że większość z zapowiedzianych w programach atrakcji nie doszła do skutku bo nie dopisali wykonawcy. Tym niemniej chętnie słuchano i oklaskiwano dobitnie i dźwięcznie czytającego życiorys wieszcza, pana O., jak r�wnież wszystkich pozostałych. I piękny był żywy obraz-apoteoza nieśmiertelnego Juliusza. Goniec Częstochowski, 24.06.1909 r. Życie społeczne. Pełnomocnikiem dla zatwierdzenia ustawy związku stowarzyszeń spożywczych wybrany tu został p. Walerian Wołoszyński. Rok 1916 andbdquo;Iskraandrdquo; sosnowiecka donosi: Jak wiadomo, w r. ub. połowa miasta Zawiercia należała do okupacji niemieckiej, a druga połowa do okupacji austro-węgierskiej. Po upływie kilku miesięcy całe Zawiercie przeszło pod okupację niemiecką, a granice posunięto do tzw. Wydry, obok fabryki Huldczyńskiego. W tych dniach znowu przesunięto linię graniczną bliżej Zawiercia, kt�ra biegnie od fabryki Huldczyńskiego obok cmentarza, ulicą, na kt�rej mieści się teatr andbdquo;Lutniaandrdquo;, do dworca kolejowego. Pozostałe ulice należą do władz niemieckich. Przesunięcie linii napotkało na wiele trudności, przy tym mieszkańcy zajętych ulic byli chwilowo pozbawieni możności nabywania artykuł�w spożywczych w mieście. Po kilku tygodniach sprawę uregulowano. Świeżo zajęta część Zawiercia podlegać będzie odtąd zarządowi w�jta gm. Kromoł�w, kt�ry mieszka stale w Łośnicach. Gazeta Ł�dzka, 30.06.1916 r. Rok 1929 [Wystawa Krajowa, Poznań] Odznaczenie wystawc�w W.K z woj. kieleckiego. (andhellip;) Wielki medal złoty: Towarzystwo Akcyjne zakład�w Hutniczych - Huta Bankowa - Dąbrowa G�rnicza. Towarzystwo Akc. Fabryki Szkła, dawniej Reich - Zawiercie. Mały medal zloty. Chęciny - Zakłady Przemysłowe S.A. - Chęciny, andbdquo;Marywilandrdquo; (andhellip;), andbdquo;Zawiercieandrdquo; S.A. - Zawiercie. (andhellip;) Wielki medal srebrny. Gwarectwo andbdquo;hr. Renardandrdquo; Sosnowiec (andhellip;) fabryka Łącznik�w i Wyrob�w lano-kutych andbdquo;Ernest Erbeandrdquo; - Zawiercie (andhellip;), Odlewnia Żeliwa Krawczyk i S-ka - Zawiercie (andhellip;). Gazeta Kielecka, 10.06.1929 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/b Rok 1852 Są do sprzedania, w każdym czasie, z wolnej ręki dobra Ziemskie Blanowice i Piecki, w nader przyjemnej a pod względem przemysłowym korzystnej pozycji położone, w Parafii Kromoł�w, Powiecie Olkuskim, Guberni Radomskiej, o mil 3 od granic Śląska Pruskiego, między miastami: Pilica i Żarki, dwie wiorsty odległe od przystanku Kolei żelaznej w Zawierciu, składające się z dw�ch wsi: Blanowice i Piecki, i dw�ch łącznie zagospodarowanych folwark�w mające, włącznie z lasami wł�k 17 obejmującymi, og�lnej powierzchni wł�k 63 miary nowo-polskiej, w dobrej glebie ziemi; ludności przeszło dusz 400, zabudowania dobre, ogr�d warzywny i owocowy, dostateczną pańszczyznę, tak pieszą jak i ciągłą; wodę źr�dłową, idącą na rurnicę gorzelni; Kamień wapienny; Glinę do robienia cegły zdatną; węgle kamienne i rudę żelazną. Konkurent o nabycie zechce się zgłosić do właściciela we wsi Blanowice, stacja kolei żelaznej i zarazem pocztowa Zawiercie, mieszkającego. Kurier Warszawski, 16.07.1852 r. Rok 1906 Napad. We wtorek z jarmarku w Siewierzu powracali kupcy z Żarek. Około godz. 6 przed wieczorem znaleźli się pod wsią Będusz. Z zarośli, kt�re tam się znajdują wyskoczyło dw�ch drab�w, z kt�rych jeden był uzbrojony w dubelt�wkę, drugi zaś w rewolwer. Zatrzymali oni konie i zażądali od kupc�w pieniędzy. Jeden z nich, Brandes pozwolił się zrewidować i rabusie zabrali mu got�wką 470 rb.; miał on przy sobie jeszcze kilkaset rubli w markach pruskich, ale tych pieniędzy rabusie nie znaleźli. Drugi z kupc�w, Josek Liber, zaczął się bronić, ale nie pomogło to, rabusie, bowiem wyciągnęli mu z kieszeni rb. 100, a przy tym postrzelili. Kula uwięzła Liberowi w śledzionie: nieprzytomnego z b�lu przewieziono do Myszkowa, dokąd wezwany został doktor Lowenstein z Zawiercia. Kule wyjęto, ale życie ranionego znajduje się niebezpieczeństwie. Dziennik Częstochowski, 7.07.1906 r. Zawiercie. Koncert. Tow. śpiewacze andbdquo;Lutniaandrdquo; z Częstochowy urządza tu w niedzielę, d. 13 bm. (początek o godz. 5 i p�ł po p.) koncert z udziałem ch�r�w, orkiestry i miłośnik�w sceny, kt�rzy odegrają: andbdquo;Pod pantoflemandrdquo; Grygorowicza i andbdquo;Krew nie wodaandrdquo; Przybylskiego. Dziennik Częstochowski, 14.07.1906 r. Zawiercie. Śmiertelna walka. Do piwiarni Gumkowskiego przy ul. Kościelnej zakradł się złodziej, kt�ry gdy G. powracał z kolacji, wynosił już w worku skradziony towar. Złodziej zaczął uciekać i pobiegł w jedną z bocznych uliczek, gdzie go jednak poszkodowany dogonił. Pomiędzy G. a złodziejem wywiązała się walka, podczas kt�rej złodziej zranił butelką z miodem w czoło Gumkowskiego. Ten porwał go za gardło, w�wczas złodziej dobył spod pazuchy kawał żelaza zamierzył się, lecz G. żelazo wyrwał i zadał nim kilka raz�w w głowę złodziejowi. Padło on na ziemię i niebawem wyzionął ducha. Jak się okazało, złodziejem owym był niejaki Marian Nowak, kt�ry niedawno powr�cił z więzienia. Trup jego leży w rynsztoku uwalany w błocie. Dziennik Częstochowski, 15.07.1906 r. Rok 1907 Aresztowania. Pod zarzutem wykroczeń politycznych aresztowano w Zawierciu: 22-letniego Edwarda Kołodzieja, 28-letniego Stanisława Nowickiego i 18-letnią Peter�wnę; wszystkich troje odesłano do Będzina. Śmiertelne najechanie. We wtorek około godz. 3 i p�ł. najechany został przez pociąg towarowy, idący w kierunku Sosnowca, synek p. Kwapisza, majstra fabr. Akc. Zawiercie. Chłopiec chciał przejść przez plant około andbdquo;halt-sygnałuandrdquo;, gdy po obu liniach w przeciwnych kierunkach szły dwa pociągi. Uderzony został w bok buforem od parowozu i upadł pomiędzy szyny. Śmierć znalazł od razu. Okrwawione zwłoki przedstawiały widok straszny: czaszka popękała, m�zg wytrysnął, nos i twarz zmasakrowana, biodra zdruzgotane. Goniec Częstochowski, 4.07.1907 r. Zawiercie. Zwłoki w stawie. Żona jednego z izraelit�w, chora umysłowo, opuściła dom męża i zaginęła, wszelkie poszukiwania nie odniosły skutku. Przed kilku dniami chłopcy pilnujący bydła na pastwisku, spostrzegli w stawie pływające jakieś zwłoki. Dano znać do policji, kt�ra zarządziła wydobycie trupa. Poznano w utopionej zaginiona izraelitkę. Goniec Częstochowski, 5.07.1907 r. Zawiercie. Zabawa na Macierz. Dnia 5 sierpnia urządzona będzie w Zawierciu wielka zabawa, z kt�rej doch�d przeznaczony zostanie na Macierz Szkolną. Zabawa odbędzie się w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo;, a ma w niej tez wziąć udział lutnia częstochowska. Goniec Częstochowski, 13.07.1907 r. Festyn Mickiewiczowski, kt�ry ma się odbyć dniu 7 bm. w zawierckim parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; zapowiada się świetnie i interesująco. Rozpoczętym zostanie od uroczystego odsłonięcia naszego wiekopomnego poety Adama Mickiewicza, po czym nastąpi wykonanie kantaty na cześć Mickiewicza przez miejscowe ch�ry amatorskie, odczyt o Mickiewiczu i przedstawienie sztuki historycznej andbdquo;Obrona Częstochowyandrdquo;. Cały park ma być iluminowany i oświetlony ogniami sztucznymi. Zjazd na tę podniosłą uroczystość uczczenia wielkiego polskiego spodziewany jest liczny. Dziennik Częstochowski, 14.07.1907 r. Zażegnany strajk. Dnia 10 bm. w fabryce Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; nie przyszli do zajęcia robotnicy z oddziału andbdquo;przewlekaczyandrdquo;. Nastąpiło to po uprzedzeniu zarządu, od kt�rego zażądano podwyżki płacy zarobkowej o 15 proc. Pomimo strajku zarząd fabryki nie zgodził się na podwyżkę, gdy więc pertraktacje nie doprowadziły do niczego, strajk przewlekaczy m�gł narazić fabrykę na unieruchomienie z powodu braku nici, w dniu 13 bm. strajkujący postanowili przystąpić do pracy. Goniec Częstochowski,16.07.1907 r. Pierze. Handel pierza w Zawierciu znajduje się w rękach przekupni�w, z kt�rych niejeden jest bardzo niesumienny. Oto np. komunikują nam, że pewien handlarz nie cofa się przed kupnem pierza nawet po zmarłych na suchoty. Wobec tego należy zachować wielką ostrożność przy zakupie pierza, a w og�le unikać niesumiennych handlarzy. Goniec Częstochowski, 17.07.1907 r. Rabunek. Onegdaj około godz. 9 wieczorem, około fabryki Huldczyńskiego, w lesie, napadnięta została handlarka z Zawiercia przez 3 bandyt�w, kt�rzy odebrali jej 15 rb., a następnie pobili. Goniec Częstochowski, 19.07.1907 r. Śmiertelny wypadek. W dniu 23 bm. o godz. 5 rano w Zawierciu robotnik Mikołaj Kowalik, pracujący u Bronisława Cimera został uderzony kopytem przez konia tak nieszczęśliwie, że Kowalik o godz. 11 i p�ł tegoż dnia zmarł. Sekcja zwłok ofiary wypadku odbędzie się dzisiaj. Goniec Częstochowski, 25.07.1907 r. Zabawy odbywać się będą stale w każdą niedzielę w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo;, na kt�re złożą się poczta, confetti, rozmaitego rodzaju rozrywki oraz koncert orkiestry. Opr�cz tego odbywać się będą przedstawienia teatralne, o kt�rych jednak będą specjalne ogłoszenia. Goniec Częstochowski, 27.07.1907 r. Związek ogrodniczy. Onegdaj otworzyło się koło ogrodnik�w Zagłębia Dąbrowskiego, kt�re stanowić będzie oddział Związku ogrodniczego Kr�lestwa Polskiego w Warszawie. Posiedzenie organizacyjne odbyło się w Zawierciu pod przewodnictwem wiceprezesa Związku p. Karczewskiego. Na gospodarzy koła Zagłębia wybrani zostali: pp. Grudniewski i Borecki, na kasjer�w pp. Pieczyrak i Spieczka, a na delegat�w panowie Stefanik i Domagała. Pp. Borecki, Spieczka i Domagała działalnością swoją obejmują Zagłębie, zaś p. Grudniewski w Zawierciu. Ogrodnicy pragnący należeć do związku, winni się zgłaszać pod adresem p. Grudniewskiego w Zawierciu. Napad na sklep monopolowy. W dniu 28 bm. około godz. 10 wieczorem w osadzie Kromoł�w dwaj niewykryci ludzie rozbili okno w kuchni mieszkania zarządzającego sklepem monopolowym, po czym dostali się przez mieszkanie do sklepu i zabrali ze skrzynki około 50 rb. Na podw�rzu zauważono jeszcze dw�ch napastnik�w, lecz ilu ich było wszystkich, wobec panującej ciemności, ustalić się nie dało. Do przybycia policji napastnicy zbiegli. Zawiercie. Kara. Rozporządzeniem czasowego generał-gubernatora piotrkowskiego skazani zostali na zapłacenie kary w wysokości 5 rb. Za niedoświetlenie latarni przed domem następujący właściciele dom�w: Amalia Berman, Gila Szeichert, Lejbuś Freng, Jak�b Trzebiner, Genoch Gorman, Joachim Lewkowicz, Herszlik Szatnie, Jadwiga Glewicka i J�zef Sobierman Goniec Częstochowski, 30.07.1907 r. Rok 1908 Aresztowania. Dnia 13 i 14 bm. we wszystkich fabrykach Zawiercia odbyły się masowe rewizje. Aresztowanych odprowadzono do policmajstra, a stamtąd pociągiem o godz. 10 rano do Piotrkowa. Aresztowania trwają nadal, co wywiera tu duże wrażenie. Zabawa. Projektowana na dzień 19 bm. wielka zabawa w parku Huldczyńskiego, urządzana wsp�lnymi siłami Tow. wpis�w szkolnych i Stowarzyszenia andbdquo;Jednośćandrdquo; Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej została odłożona do dn. 2 sierpnia. Korzystając z dłuższego terminu, komitet zabawy energicznie krząta się nad uświetnieniem i utrzymaniem programu, kt�ry swoją oryginalnością i pomysłowością ma wszystkie niemal urządzane u nas zabawy. W dniu zabawy kursować będą specjalne pociągi z Sosnowca i Noworadomsk, zatrzymujące się w Błesznie i na Rakowie. Cena bilet�w wejścia wraz z przejazdem tam i z powrotem oznaczona na kop. 30 od dorosłych i kop. 10 od dzieci. Goniec Częstochowski, 16.07.1908 r. Węgiel brunatny odkryto na gruntach włościanina Wincentego Chadasia pod Zawierciem. Goniec Częstochowski, 25.07.1908 r. 18 i 23 koło wpis�w szkolnych, mianowicie Towarzystwa andbdquo;Jednośćandrdquo; samopomocy naukowej pracownik�w D.Ż.W.W, oraz Gimnazjum urządzają w Zawierciu w niedzielę dn. 2 sierpnia rb. w tutejszym parku Huldczyńskiego wielką zabawę pod nazwą andbdquo;Żniwoandrdquo;. Program jej pr�cz przedstawienia amatorskiego, kuplet�w, monolog�w i deklamacji, śpiew�w ch�ralnych poczty i walki kwiatowej zapowiada zupełnie i mniej więcej nowe atrakcje: ob�z cygański, korow�d chłopski, poch�d żniwiarzy, tańce, ognie sztuczne itd. Zawiercie. Wyzysk. Kilka dni temu otwarto tu pod pozorem strzelnicy, przedsiębiorstwo, w kt�rym nasi robotnicy, nie znając się na podstępnych kombinacjach, dają się wyzyskiwać z ciężko zapracowanego grosza. Wyzysk ten musi być uprawiany bez wiedzy władzy, dla kt�rej wymyślono sobie poz�r andbdquo;strzelnicyandrdquo; i tak przedsiębiorstwo się nazywa. Goniec Częstochowski, 28.07.1908 r. Rok 1909 andbdquo;Zawiercieandrdquo; stowarzyszenie spożywcze pod tą firmą tu istniejące zostało zapisane na listę stowarzyszeń związkowych. Goniec Częstochowski, 1.07.1909 r. Stowarzyszenie zawodowe andbdquo;Jednośćandrdquo; za czas od 1 kwietnia do 30 czerwca r.b. wykazuje przychodu rb. 240,94, w czym za marki miesięczne rb. 140,06, z dochodu z zabawy rb. 23,28 itd. Rozch�d wyni�sł r. 175,71, w tym zapom�g na brak pracy rb. 28,4, zapomogi na chorobę rb. 10, jedna - pośmiertna rb. 15, razem na zapomogi wydatkowano rb. 52. Czysty zysk wyni�sł zatem rb. 65,28 co razem ze złożonymi poprzednio w instytucji kredytowej rb. 1616 stanowi pozostającą w każdej chwili do dyspozycji sumę rb. 1581,22. Goniec Częstochowski, 24.07.1909 r. Napad bandycki. Agencja telegraficzna petersburska rozniosła nieprawdziwą wieść o napadzie na tutejszą fabrykę Ernesta Erbego, wskutek czego niekt�re z pism warszawskich podawały firmę andbdquo;Herweandrdquo; zamiast andbdquo;Ernest Erbeandrdquo; i miejscowość Strzemieszyce, zamiast Zawiercia. Właściwie rzecz się miała tak, że w sobotę między godziną 5 a 6 po południu, czyli przed samą wypłatą, 4 bandyt�w z twarzami owiniętymi chustkami zamiast masek napadło na kantor i pod groźba rewolwer�w zabrało 300 r. w got�wce. Gdy się oddalili, przedsięwzięto pogoń i jednego z nich zabito: przy trupie znaleziono 180 rb. W banknotach, kt�re, będąc już ranionym, podarł. Drugiego, podejrzanego o wsp�łudział, aresztowano. Śledztwo w biegu. Goniec Częstochowski, 28.07.1909 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/c Zlokalizowane tu krzyże i kapliczki znajdowały się lub znajdują na obszarze dawnych Blanowic, w tym na obszarze dzisiejszych Piecek. Piecki, jako folwark dawnego dworu Blanowice, przynależały andbdquo;administracyjneandrdquo; do Blanowic; w zapisie historycznym andbdquo;Piecki att[inencja] - przynależnośćandrdquo; Blanowice (andbdquo;Regestr diecezj�wandrdquo; Franciszka Czaykowskiego, czyli właściciele ziemscy w Koronie w 1783 r., wyd. II poprawione, Warszawa 2009). andbdquo;Krzyże stawiano z drzewa przy wioskach, drogach bardzo wysokie, a to, dlatego, żeby w miarę ugniwania w ziemi można je było wielokrotnie na nowo zakopywać, dop�ki zupełnie nie zmalały. To zakopywanie i podpieranie starych krzyż�w odbywało się zwykle po dniu zadusznym w jesieniandrdquo; (Zygmunt Gloger - andbdquo;Encyklopedia Staropolskaandrdquo;, Warszawa 1972, s. 108). Obecnie coraz trudniej w krajobrazie polskim spotkać drewniany krzyż przydrożny. W okolicach Zawiercia i Blanowic są tylko metalowe. Jeszcze w końcu lat 60. i w początku 70. można było ujrzeć pochylone, bądź już powalone drewniane krzyże, te zamieniano na metalowe, jak Krzyż Choleryczny na Gojach (zdjęcie 8), krzyż przy ul. Przyjaźni (zdjęcie 10) przed skrzyżowaniem z ul. Glinianą, także na ul. Wyspiańskiego w jego dawnym miejscu (zdjęcie 6a). Na og�ł krzyże obsadzano drzewami, zwykle rodzimymi gatunkami. Kapliczka na Kolonii obsadzona została kasztanowcami, r�wnież krzyż na ul. Wyspiańskiego - pozostały tylko kasztanowce, ponieważ krzyż, jako że był metalowy, skradziono. Kapliczkę przesunięto (zdjęcie 1), a właściwie wybudowano ją od nowa, kasztanowce zostały wycięte. Podobny los spotkał inne drzewa przy krzyżach. Te metalowe krzyże straciły indywidualizm, wydają się takie same, zunifikowane. Zapodziały gdzieś swoją andbdquo;urozmaitośćandrdquo;, mimo że tkwią w krajobrazie przydrożnym i polnym. Wprawdzie postawienie metalowego krzyża w miejsce powalonego, spr�chniałego, w latach sześćdziesiątych, wymagało nieco odwagi. Wieść gminna p�źniej niosła andbdquo;andhellip;że w nocy chłopy krzyż żelazny w Wierzbiu [zdjęcie 9], bądź na Gojach postawiliandrdquo;. Krzyże stawiano z r�żnych powod�w i w r�żnych czasach. J�zef Burszta (andbdquo;Kultura Ludowa Wielkopolskiandrdquo;, Poznań 1964) podaje, że andbdquo;genezą tych przedmiot�w kultu było życzenie wypowiedziane w roku 799 przez papieża Leona III, by chrześcijanie stawiali krzyże na rozstajach dr�gandrdquo;. Dalej wywodzi, że andbdquo;od krzyży drewnianych stopniowo zastępowanych kamiennymi, rozw�j form szedł w kierunku kapliczki z niszą zakończonej daszkiem, kt�ra przekształciła się w kapliczkę ozdobioną na szczycie krzyżykiemandrdquo;. Najwięcej krzyży przydrożnych i kapliczek postawiono w Polsce w XVII wieku, w czasach kontrreformacji. Kości�ł propagował stawianie krzyży i budowę kapliczek, jako świadectwa wiary. Inny pow�d stawiania krzyży to wojny, szczeg�lnie okres potopu szwedzkiego, wojen napoleońskich, Wiosny Lud�w oraz czas po uwłaszczeniu chłop�w. Nie ma krzyża, kt�ry powstałby przypadkowo - każdy do czegoś nawołuje, przypomina o jakimś zdarzeniu. Taką rolę pełni Krzyż Choleryczny na Gojach. Krzyże, figury, kapliczki stoją najczęściej w miejscach, kt�re wiążą się z pamiętnym wydarzeniem czy wiarą w błąkanie się istot nadprzyrodzonych na rozstajach dr�g, aby zło nie miało dostępu do wsi. Krzyże stawiano nie tylko z pobudek sakralnych, choć spełniały także funkcje kultowe. Wok�ł nich ogniskowało się życie religijne. Stawianie krzyży było też motywowane wierzeniami ludowymi - krzyż miał moc andbdquo;oddemonieniaandrdquo; miejsca, w tym przypadku rozstaju dr�g, a także miejsc granicznych, w kt�rych wedle wierzeń działały siły nieczyste. Takim miejscem była miedza, granica wsi, most, ścieżka, czy też sama droga lub skrzyżowanie dr�g. andbdquo;Drogi były niczyje, stąd łatwy dostęp demon�w do tych miejsc. Krzyż miał też wywierać presję na zjawiska przyrodnicze, chronić przed niespodziewanym gradobiciem czy ulewnym deszczem. Taki przydrożny krzyż czy kaplica spełniały także rolę punkt�w orientacyjnych w terenie, zwłaszcza zimą. Krzyże, kapliczki tworzyły oswojoną przestrzeń sakralną, kt�ra obejmowała przestrzeń wsi, zagrody, czy też parafiiandrdquo; (Arkadiusz Studniarek, andbdquo;Demonologiczne aspekty kultury ludowejandrdquo;). W Wielką Sobotę pod krzyżami i kapliczkami święcono pokarmy. W Blanowicach miało to miejsce od dawna, najpierw pod krzyżem w miejscu, w kt�rym wybudowano kaplicę, czyli wieżę, taką jak dzisiejszym kształcie, do niej dobudowano nawę w latach 1947-1948, w 1989 roku kaplica stała się kościołem parafialnym. Ta kapliczka powstała w 1864 roku, jako kaplica dziękczynna, dar za odzyskaną wolność i ziemię, kt�rą chłopi z Blanowic zostali obdarowani z mocy carskiego ukazu. Nie jedyny to przypadek w Polsce, gdzie stawiano takie dziękczynne krzyże i kapliczki po 1864 roku. Wcześniej w miejscu kapliczki stał duży drewniany krzyż, a przed nim ławki. Tu odprawiano nabożeństwa majowe oraz msze. W kaplicy znajduje się figura św. Jana Nepomucena - podarowana została ona przez Wincentego Makiełę w dow�d wdzięczności Bogu za szczęśliwy powr�t z carskiego wojska. Natomiast kapliczka wybudowana przez Okupnik�w na Kolonii ma r�wnież charakter dziękczynny. Powstała w latach osiemdziesiątych XIX wieku jako podziękowanie za szczęśliwe zagospodarowanie ziemi zakupionej po parcelacji Dworu Blanowskiego i szczęśliwe zamieszkanie w nowym miejscu. W niszach kapliczki znajduje się figura Matki Boskiej. Z przekazu ustnego wynika, że podczas kopania fundament�w pod kapliczkę natrafiono na kości ludzkie, kt�re prawdopodobnie należały do żołnierzy Wielkiej Armii cesarza Napoleona. Kaplice postawiono przy andbdquo;Trakcie Wielkim Zwyczajnymandrdquo;, takie oznaczenie ma ta droga na Karcie Topograficznej Kr�lestwa Polskiego. W okresie przed Wniebowstąpieniem Pańskim święcono pola, aby zapewnić urodzaj. Chodzono w�wczas z procesjami po granicach oznaczonych krzyżami. Krzyż pełnił bowiem także funkcję swoistego znaku granicznego wsi. Na św. Jerzego, gdy zwyczajowo wypędzano bydło na pastwiska, pędzono je pod krzyż i święcono. Poświęcenie miało zapewnić gospodarzom zdrowie i pożytek z bydła. Dzień 23 kwietnia to też dzień św. Wojciecha - dzień wypędzania bydła na pastwiska - stąd i przysłowie andbdquo;Na św. Wojciecha kobyla pociechaandrdquo;. Być może takim miejscem w Blanowicach były Ściegienki, a raczej miejsce, w kt�rym stał nieistniejący krzyż na ulicy Blanowskiej. 1. Kapliczka stojąca dzisiaj na Kolonii, do czasu poszerzenia drogi stała kilkanaście metr�w dalej na południe. Wybudowali ją okupnicy -mieszkańcy Koloni w latach 80. XIX wieku, jako podziękowanie za szczęśliwy pobyt i zamieszkanie oraz zagospodarowanie się w Blanowicach. Pierwotnie kapliczka wybudowana była z kamienia wapiennego, otynkowana, zwykle malowana była w kolorze ultramaryny, dach czterospadowy, wnęki na figurę Matki Boskiej. Obecnie kaplica ma zbliżony kształt. Na ścianach siding. Lokalizacja: 50 st. 30, 26 min. 12 sek. N i 19 st. 27, 41 min. 49 sek. E. Po prawej stronie, widok kapliczki przed przeniesieniem w obecne miejsce i przed pokryciem ścian sidingiem. 2.Prawdopodobnie (oznaczenie kapliczki na andbdquo;Karcie Topograficznejandrdquo; trudno czytelne) nieopodal miejsca, gdzie stoi obecnie kapliczka, w pierwszej połowie XIX wieku u zbiegu Traktu Wielkiego Zwyczajnego (ul. Wyspiańskiego) oraz Drogi Ubocznej (ul. Sportowa) stała drewniana kapliczka. Karta Topograficzna Kr�lestwa Polskiego wyd. 1843 K2S7+8 skala 1: 26000. Lokalizacja prawdopodobna: 50 st. 30, 24 min. 92 sek. N i 19 st. 27, 42 min. 03 sek. E. 3.Prawdopodobnie druga kapliczka drewniana stała po stronie p�łnocnej w narożniku skrzyżowania Traktu Pocztowego (ul. Pomrożycka) i Drogi Ubocznej (ul. Skarżycka). Znak topograficzny karczmy drewnianej i kapliczki drewnianej nakładają się na siebie. Pomiary do andbdquo;Karty Topograficznejandrdquo; wykonywane były do wybuchu Powstania Listopadowego, a mapę wykonano w odwzorowaniu pseudostożkowym r�wnopolowym Bonneandrsquo;a, stąd trudności w precyzyjnym odczycie. Lokalizacja: 50 st. 30, 36 min. 91 sek. N i 19 st. 28, 43 min. 77sek. E. 4. Na Karcie Topograficznej Kr�lestwa Polskiego wyd. 1843 r., K2S7+8 skala 1:126000, krzyż drewniany w Blanowicach u zbiegu Traktu Wielkiego Zwyczajnego (dzisiaj ul. Wyspiańskiego) i krańca kotlinki Lipie. Krzyż nie istnieje. W jego miejscu postawiono kapliczkę. To jeden z pięciu najstarszych krzyży, jakie istniały na terenie Blanowic. Zniknął z krajobrazu krzyż przy potoku Rak. 5. Krzyż po lewej stronie Traktu Wielkiego Zwyczajnego tuż przy potoku Rak, po lewej jego stronie, blisko miejsca oznaczonego na Karcie Topograficznej andbdquo;Młyn do Włodowicandrdquo;. Krzyż nie istnieje, stał jeszcze na początku lat trzydziestych XX wieku przy okazałej sośnie, prawdopodobnie ostatniej, jaka pozostała z dawnych las�w blanowskich. Z tej sosny wykonano krzyż drewniany w rozwidleniu ul. Przyjaźni i polnej drogi prowadzącej na Przydatki i na Stawki. Z przekaz�w ustnych wynika, że w okolicy krzyża wypalano w mielerzach węgiel drzewny. Można go lokalizować w przybliżeniu, 50 st. 31, 00 min. 68 st. i 19 st. 25, 53 min. 73 sek. E. Krzyż nie istnieje. 6. Krzyż przy ul. Wyspiańskiego po jej południowej stronie był drewniany. Odnotowany na mapie WIG. PAS 46-SŁUP29-G MYSZKandOacute;W - WSCHandOacute;D. Skala: 1:25000 z 1938 r., p�źniej metalowy, skradziony przez andbdquo;złomiarzyandrdquo;. Lokalizacja: 50 st. 30, 14 min. 84 sek. N i 19 st. 28, 01 min. 05sek. E. WIG. Pas 46- Słup29-G Myszk�w Wsch�d 1932-1941. Nowy metalowy krzyż postawiono po p�łnocnej stronie ul. Wyspiańskiego. Lokalizacja: 50 st. 30, 21 min. 41 sek. N i 19 st. 27, 51 min. 28sek. E. 6a. Poprzednie miejsce, skradzionego krzyża, południowa strona ul. Wyspiańskiego, WIG. Pas 46-Słup29-G Myszk�w Wsch�d 1932-1941. Lokalizacja: 50 st. 30, 14 min. 84 sek. N i 19 st. 28, 01 min. 05sek. E. 7. Krzyż drewniany (obecnie metalowy) znajdujący się u zbiegu ul. Przyjaźni i ul. Skarpa, nie oznaczony na Mapie Topograficznej Zawiercia ani mapach W.I.G. Lokalizacja: 50St.30, 38.min.32sek.N i 199st.28, 03.min.83sek.E 8. Krzyż drewniany, od lat siedemdziesiątych zastąpiony metalowym, stoi na wys. 405,5 m n.p.m., na Gojach. Widnieje na mapie WIG. Pas 46-Słup29-G Myszk�w Wsch�d 1932-1941., postawiony w XIX w. (1848 - wielki gł�d lub 1852 - epidemia cholery, krzyż choleryczny). Ustawiany na miejscu pochowku mieszkańc�w Blanowic. Lokalizacja: 50st. 30, 48 min. 22sek. N i 19 st. 27, 36 min. 05 sek. 9. Metalowy krzyż w Wierzbiu, nieoznaczony na mapie WIG z lat 1932-41 r., oznaczony na Mapie Topograficznej Zawiercia, istniał prawdopodobnie w latach dwudziestych XX wieku. Lokalizacja: 50 st.30, 35 min. 99 sek. i 19 st. 27, 11 min. 03sek. E 10. Nieistniejący krzyż drewniany był dosyć wysoki ok. 3,5 do 4 m, na dole widniał wycięty napis andbdquo;P. Pacanandrdquo;. Obecnie prawie w tym samym miejscu stoi metalowy krzyż w rozwidleniu ul. Przyjaźni i polnej drogi prowadzącej na Przydatki i na Stawki. Pierwotnie ramiona krzyża wskazywały kierunki PN.- Pd, obecnie W-Z. Widoczny na mapie WIG. Pas 46-Słup29-G Myszk�w Wsch�d 1932-1941. Lokalizacja: 50 st. 30, 42 min. 92sek. N i 19 st. 27, 05 min. 12 E. 11. Nieistniejący i nieodnotowany na żadnej z map krzyż drewniany stojący na ul. Chmielnej. Z przekazu ustnego wynika, że miejsce wok�ł krzyża było często rozkopywane. Pod krzyżem miała być zakopana powstańcza kasa z 1863 roku. Lokalizacja: 50st. 30, 33 min. 04 sek. N i 19st.27, 31 min. 04sek. E. 12. Krzyż na rondzie w Blanowicach przy ulicy Przyjaźni nie jest zaznaczony na mapie. WIG. Pas 46-Słup29-G Myszk�w Wsch�d 1932-1941. Skala 1:25000, ani na cytowanej wyżej andbdquo;Karcieandrdquo;. Lokalizacja: 50st. 30, 42 min. 98sek. N i 10 st. min. 27,05, min. 30 sek. E. 13. Krzyż pod Pieckami, odnotowany na mapie WIG. PAS 46-SŁUP29-G Myszk�w - Wsch�d. Skala 1:25000 z 1938-1941 r., drugi krzyż za Pieckami na drodze polnej do Kromołowa, ten odnotowany na Mapie Topograficznej Zawiercia. 14.Na Karcie Topograficznej Kr�lestwa Polskiego wyd. 1843 r., K2S7+8 skala 1:126000, widnieje krzyż drewniany na drodze łączącej Blanowice z Kromołowem, jest on także odnotowany na mapie WIG. PAS 46-SŁUP29-G MYSZKandOacute;W - WSCHandOacute;D. Skala: 1:25000 w miejscu przecięcia się drogi polnej, dzisiaj ul. Zwarta. Lokalizacja: 50 st. 30, 02 min. 74sek. N i 19 st. 28, 26 min. 84 sek. E Krzyż stoi nadal, ale już metalowy. 15. Krzyż na andbdquo;Szubienicyandrdquo; po lewej stronie andbdquo;Drogi Pocztowejandrdquo;, ul. Zagrodowa na szczycie wzniesienia. WIG. Pas 46-Słup29-G Myszk�w Wsch�d 1932-1941.Lokalizacja: 50 st.3 0, 16 min. 78sek. N i 19 st. 28, 58 min. 27sek E. Krzyż istniejący. Pewnie istniał już wcześniej, kiedy wykonywano pomiary do karty andbdquo;Topograficznej Kr�lestwaandrdquo;. Tu prawdopodobnie wykonywano wyroki, być może stała tu szubienica, stąd nazwa wzniesienia (427m.n.p.m.). 16. Na andbdquo;Karcie Topograficznej Kr�lestwa Polskiegoandrdquo; wyd. 1843 K2S7+8 skala 1:126000. Krzyż u zbiegu Drogi Pocztowej, dzisiaj ul. Pomrożycka i Drogi Ubocznej, dzisiaj ul. Przyjaźni, krzyż drewniany, obecnie metalowy. Lokalizacja: 50 st. 30, 49 min. 00 sek. N i 19 st. 28, 32 min 09 sek. E. 17. Kolejny krzyż drewniany na andbdquo;Karcie Topograficznejandrdquo;, zaznaczony tuż przed wzniesieniem na tej drodze, ul. Pomrożycka, przed Pomrożycami. Istnieje do dnia dzisiejszego. Lokalizacja. 50st. 30, 35 min.76 N i 19 st. 28, 41 min. 53 sek. E. Był i jest to krzyż graniczny na tej drodze, w tym miejscu kończył się obszar Blanowic. 18.Kaplica murowana, powszechnie zwana andbdquo;kapliczkąandrdquo;, wcześniej na miejscu kapliczki stał drewniany krzyż. Najpierw wybudowano samą wieżę 1864 roku. W latach 1947-1948 dobudowano nawę. Pierwotnie przed kapliczką odbywały się nabożeństwa majowe i czerwcowe, po dobudowaniu nawy msze niedzielne. Była kapliczką, aż stała się Kościołem parafialnym w 1989 roku. Kaplica znajduje się po p�łnocnej stronie ulicy Przyjaźni, przylega p�łnocną stroną do ulicy Wygon. Lokalizacja: 50 st. 30, 42 min. 60 sek. N., i 19 st. 27, 29 min. 95 sek. E. 19. Nieistniejący drewniany krzyż stojący w rozwidleniu ul. Blanowskiej i polnej drogi prowadzącej na łąki na Zakrzewiu (na Ściegienkach, zakręt przed kościołem), usunięty w czasie II wojny światowej przez Niemc�w. Przeszkadzał szybowcom startującym ze wzniesienia. W szkole w Blanowicach mieściła się w czasie wojny szkoła szybowcowa, lądowisko znajdowało się na Małych Przydatkach w okolicach p�źniejszych magazyn�w warzyw i owoc�w nieistniejącego już dziś PGR. Lokalizacja przybliżona: 50 st. 30, 31 min. 11 sek. N., i 19 st. 26, 58 min. 80 sek. E. Jerzy A. Maciążek http://www.dawne-zawiercie.pl/1123 Rok 1890 Starszy prezes izby sądowej warszawskiej podaje do wiadomości, że z powodu zaliczenia gminy Kromoł�w w powiecie olkuskim, guberni kieleckiej, do powiatu będzińskiego, guberni piotrkowskiej, przeniesione zostają z archiwum hipotecznego sadu okręgowego w Kielcach do archiwum hipotecznego sadu okręgowego w Piotrkowie księgi hipoteczne siedemnastu posiadłości, położonych w gminie Kromoł�w, a mianowicie: Bz�w, Dąbr�wka i Żarki, Wojciech�wka, Blanowice i Piecki, Kromoł�w, Zawiercie Kromołowskie, przędzalnia w Zawierciu, dom Goldberga w Zawierciu, tartak w Zawierciu, Natan�w, huta szklana w Zawierciu, nieruchomość Hertzberga w Zawierciu, nieruchomość Tarnera w Zawierciu, dom Katza tamże, dom Sawickiego tamże, osada Borkowskiego w Zawierciu, Skarżyce i Morsko. Księgi te przeniesione zostaną między 13 a 18 października. Dziennik Ł�dzki, 21.08.1890 r. Rok 1906 Zawiercie. Z braku opieki. Wczoraj o g. 8 wieczorem z domu p. Szustra, przy ul. Stawowej, na oknie I piętra bawiło się 3-letnie dziecko, kt�re spadło na bruk. Skutkiem upadku nastąpiło uszkodzenie ciała. Goniec Częstochowski, 4.08.1906 r. Zawiercie. Wybuch. Onegdaj, około godz. 10 wieczorem całe Zawiercie zostało poruszone hukiem, spowodowanym jakby wybuchem bomby. Przerażeni mieszkańcy biegali w ciemnościach, dopytując się, gdzie nastąpiła eksplozja. Po niejakim dopiero czasie okazało się, że wybuch nastąpił w pobliżu dworca kolejowego, na bocznicy prowadzącej do huty szklanej Braci Reich i sp�łka. Szklarnia ta od kilku tygodni jest nieczynna z powodu strajku robotnik�w, wszelako fabryka, mając zapas wyrob�w, ekspediowała je według obstalunk�w. Drażniło to robotnik�w, więc kiedy wczoraj naładowano szkłem wagon i wyprowadzono go ze składu na bocznicę kolejową, znaleźli się jacyś ludzie, kt�rzy postanowili udaremnić wysyłkę towaru. W otworze przy drzwiach wagonu umieszczono jakieś naczynie z dynamitem, kt�ry właśnie o godz. 10 wybuchnął, tłukąc wyroby szklane w drobne kawałki i uszkadzając znacznie wagon. Z powodu tego, wagon cofnięto do fabryki i zaprzestano ładowania innych. Wczoraj kilku ludzi zachodziło do sklep�w, kt�re sprzedają wyroby pomienianej huty i w imieniu jednej z partii skrajnej nakazywało sklepy owe pozamykać, grożąc w przeciwnym razie ich rozbiciem. Zastrajkowali tutaj subiekci golarscy fryzjerscy, żądając poprawy warunk�w ekonomicznych. Goniec Częstochowski, 11.08.1906 r. Szkoła w Zawierciu. W tych dniach odbyło się zebranie w resursie tamtejszej, na kt�rym omawiano sprawę założenia w Zawierciu 4-klasowej szkoły og�lnej. Powzięto uchwałę, aby pomienioną szkołę założyć przy udziale społeczeństwa. W tym celu do komisji przygotowawczej wybrano p.p. Wolskiego, Rzepkiewicza, Buchowskiego, Sojkę, Dudę i Zrobkiewicza do komitetu organizacyjnego, na członk�w pp. M. Gerharda, Krawczyka, Sambora, Rapaporta, M. Ginsberga, K. Majewskiego, a na zastępc�w pp. inż. Walickiego, aptekarza Wilczyńskiego i dra Lewensztajna. Na dyrektora szkoły jednomyślnie powołano p. J�zefa Mejera z Częstochowy. Szkoła mieścić się będzie w domu Huldczyńskiego i otwarta zostanie z początkiem roku szkolnego. Goniec Częstochowski, 12.08.1906 r. Zawiercie. Do pociągu towarowego idącego w kierunku Sosnowca chciała wsiąść żona monopolisty z Kromołowa, Wuczyńska. Pociąg był już w biegu, gdy W. wskoczyła do budki brekowego, ale zawadziła suknią o stopień, straciła r�wnowagę i wpadła pod wagon. Koła obcięły jej obie nogi. W stanie beznadziejnym odwieziono ją do szpitala. Czysty doch�d zabawy na Macierz Szkolną w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; wyni�sł 1370 rb. Spodziewano się znacznie więcej. Dziennik Częstochowski, 21.08.1906 r. Rok 1907 Zawiercie. Brak mięsa. Z powodu aresztowania prawie wszystkich rzeźnik�w daje się w Zawierciu odczuwać zupełny brak mięsa. Aresztowanych odesłano wczoraj do więzienia w Będzinie. Goniec Częstochowski, 03.08.1907 r. Zawiercie. Rabunek. Do Michała Michalczyka, trudniącego się przenośną sprzedażą broszek, pierścionk�w i kolczyk�w, w ul. Blanowskiej, przed piwiarnią Dobermana, podszedł niejaki Antoni Etryk i pod pozorem zakupu pierścionka, poprosił M., aby pokazał mu towar. Gdy Michalczyk wyjął skrzyneczkę z 8 pierścionkami, Etryk wyrwał z rąk M. skrzyneczkę i z kieszeni 9 rubli got�wką, poczym uciekł. Etryka wkr�tce potem policja ujęła. Goniec Częstochowski,08.08.1907 r. Zawiercie. andbdquo;Zabawa ludowaandrdquo;. W niedzielę 18 bm. w zawierckim parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; odbędzie się wielka zabawa ludowa dla członk�w Towarzystwa andbdquo;Jednośćandrdquo;. Na program opr�cz nieodzownych gier w confetti, pocztę i flirt złożą się: zabawa dziecięca, bioskop, tańce oraz przedstawienia teatralne, na kt�rym odegrany zostanie obrazek wiejski z tańcami i śpiewami pt. andbdquo;Okrężneandrdquo;. Podczas zabawy przygrywać będą dwie orkiestry. Bandytyzm. W d. 13 bm. w miejscowości Wydra, w pobliżu osady Kromoł�w, 6 uzbrojonych ludzi dokonało napadu na jadących na furmance z Zawiercia mieszkańc�w osady Ogrodzieniec Abrahama Pencaka i Joachima Cholanda i zrabowali 120 rubli, po czym zbiegli bez śladu. Goniec Częstochowski, 17.08.1907 r. Zawiercie. Strzelanina. Onegdaj w nocy dały się słyszeć strzały. Zwabiło to posterunek wojskowy, kt�ry okrążył miejsce strzelania. Aresztowano dw�ch ludzi, na kt�rych też pada podejrzenie, że to oni strzelali. Aresztowany też został w mieszkaniu trzeci człowiek, kt�ry r�wnież jest podejrzany, iż strzelał. Zabawy odbywały się w niedzielę dwie. Pierwsza urządzona staraniem fabryki szkła zgromadziła w lesie około fabryki Huldczyńskiego licznych uczestnik�w, przeważnie pracownik�w tejże fabryki. Bawiono się doskonale. Druga zabawa w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; nie dopisała z powodu zawodu, jaki wyrządziła zam�wiona orkiestra. Organizator zabawy p. Miciński chcąc wynagrodzić publiczności doznany zaw�d, pomimo że publiczność i tak bawiła się ochoczo, odłożył zabawę na czwartek, pozostawiając bilety niedzielne ważnymi na przyszłą zabawę. Goniec Częstochowski, 18.08.1907 r. Zabawa niedzielna w zawierckim parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; zgromadziła blisko dwa tysiące os�b, kt�re bawiły się ochoczo do godziny 1 w nocy. Ogromnym powodzeniem cieszyła się poczta, bioskop oraz przedstawienie teatralne, na kt�rym odegrano sztukę w 3 aktach andbdquo;Bursztyn Kasiandrdquo;, doskonale wyreżyserowaną przez p. Micińskiego. Na przyszłą niedzielę zapowiada się znowu zabawa. Goniec Częstochowski, 20.08.1907 r. Zabawa. Koło XXII Towarzystwa andbdquo;Jednośćandrdquo; pomocy szkolnej pracownik�w Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w Zawierciu oraz koło XVIII Towarzystwa Wpis�w Szkolnych przy gimnazjum polskim w Zawierciu urządzają jutro w parku przy fabryce Huldczyńskiego zabawę andbdquo;Sierpni�wkęandrdquo; o nadzwyczaj interesującym i bogatym programie. Początek o godz. 2 po południu. Ekstra pociąg z Częstochowy wyjedzie o godz. 1 po południu, z Sosnowca - o 12 i p�ł. Cena bilet�w na zabawę 50 kop., dla dzieci i uczni�w 15 kop. Goniec Częstochowski, 24.08.1907 r. Aresztowanie bandyt�w. W dniu 21 bm. zatrzymano w Zawierciu zab�jcę Abrahama Brzezinera, kt�ry zadał r�wnież jednocześnie rany Dawidowi Tresnerowi, o czym komunikowaliśmy w nr. 238 naszego pisma. Zaaresztowany bandyta jest stałym mieszkańcem gminy Rokitno Szlacheckie, nazywa się Franciszek Mr�z i oskarżony jest opr�cz tego o napad na Mordkę Kicfelda w dniu 16 bm. na szosie porębskiej oraz zrabowanie 200 rb. Mieszkańcowi gminy Rokitno Szlacheckie, Walentemu Serwickiemu w dniu 29 lipca r.b. Poszkodowani stwierdzili tożsamość napadającego ich bandyty z osobą Mroza. Goniec Częstochowski,25.08.1907 r. Drożyzna lokal�w. Pomimo że Zawiercie stanowi jeszcze wieś, pomimo że lokale są brudne, niskie i pod żadnym względem nie odpowiadają warunkom higienicznym, właściciele dom�w podnoszą co kwartał komorne. Dowodzi to, że potrzeba mieszkań zwiększa się i posiadanie domu w Zawierciu świetnie się opłaca. Z tego względu byłoby pożądane, aby wzniesiono u nas szeregowych dom�w. Tymczasem powinien się utworzyć w Zawierciu związek lokator�w, kt�ry by zaradził temu zyskowi, jaki panuje obecnie. Ze strachu. Onegdaj pomiędzy dwoma chłopcami od zabawy przyszło do b�jki, przy czym jeden z nich, 18-letni Męcik, uderzył przeciwnika kamieniem tak silnie, że go zamroczył. Kiedy zemdlony upadł, świadkowie tego zdarzenia zaczęli krzyczeć, że chłopiec został zabity. Sprawca przeraził się tak swego czynu, iż uciekł do Porębskiego lasu i tam się ukrył. Pomimo poszukiwań, rodzice nie mogą chłopca odszukać. Goniec Częstochowski, 30.08.1907 r. Rok 1908 Zabawa. Niedziela w Zawierciu pod względem urozmaicenia wypadła świetnie. Na program złożyły się bardzo udane i efektowne dożynki, andbdquo;Schadzkaandrdquo; Przybylskiego, monologi wypowiedziane przez członka ch�ru rzemieślniczego, ch�r dziecięcy dobrze zespolony i ch�r os�b pod batutą p. Wieszczaka, kt�re wywiązały się z zadania wybornie, po czym nastąpiła owacja zgotowana przez komitet na cześć dziecięcej zabawy. Szkoda tylko, że pociąg przywi�zł Częstochowian o 1-ej, a Noworadomszczan o 2-ej z minutami w nocy; jak na wieczory po Świętej Annie - trochę za p�źno. Goniec Częstochowski, 5.08.1908 r. Nagły zgon. W tych dniach w osadzie Kromoł�w zmarł nagle na paraliż serca mieszkaniec tejże osady Jan Igiel lat 75. Zawiercie. Zwraca się z prośbą andbdquo;Goniec Częstochowskiandrdquo; do tutejszych braci robotnik�w, między kt�rymi tak wielu dzielnych i rozsądnych ludzi, aby zechcieli wziąć udział w ankiecie andbdquo;Gońcaandrdquo; w sprawie domu robotniczego na wystawie przemysłowo-rolniczej Częstochowie. Urządzenie wzorowego domu robotniczego jest kwestią og�lnie społeczną, wobec kt�rej tutejsi robotnicy nie mogą być obojętni, wsp�lna zaś wymiana myśli zaś na dobre wyjść może sprawie. Prosimy zatem o artykuły w sprawie domu robotniczego na wystawie i w kwestiach życia i potrzeb tutejszych robotnik�w: drukować je będziemy najchętniej. Podejrzany dom. W okolicy ul. Kościelnej znajduje się dom, w kt�rym dzieją się rzeczy, o kt�rych nie śniło się naszym filozofom. Śmiech i wesołości panują tu niepodzielnie, zaraza demoralizacji zapuściła głęboko korzenie. Opowiadają, że w domu tym znajdują przytułek szumowiny miejskie i bawią się świetnie. Oburza to tutejszych mieszkańc�w, kt�rzy pragną gorąco, aby w Zawierciu wcale takich dom�w nie było. Szynki potajemne. Plagą Zawiercia są szynki potajemne, gnieżdżące się po domach prywatnych. W szynkach tych rozpijają się ludziska, tracąc pieniądze i zdrowie. Miejsc tych zgnilizny moralnej i fizycznej powinna unikać nasza młodzież, starsi zaś tępić bezwzględnie. Kinematograf. Zawiercie posiada jedyne godziwe miejsce rozrywki, kt�rym jest kinematograf. Przyznać trzeba, że właściciele kinematografu starają się, aby urozmaiceniem programu i doborem obraz�w zasłużyć na poparcie publiczności licznie odwiedzającej kinematograf. Goniec Częstochowski, 14.08.1908 r. Zabawa. Dziś w parku Bronisław�wandrdquo; odbędzie się zabawa i ostatnie przedstawienie walk francuskich, w kt�rym przyjmą udział pp. T. Piekarski, J. Swierc i M. Chęciński. W zabawie r�wnież przyjmie udział znany dowcipniś Wacław, kt�ry wykona własny taniec i wiele innych nowości. Goniec Częstochowski, 23.08.1908 r. Ze szk�ł. Dowiadujemy się, z kompletnie wiarygodnego źr�dła, że na ostatniej sesji kuratorskiej z dnia 26 sierpnia zdecydowano otworzyć 8-klasowy zakład naukowy p. J�zefa Mayera w Zawierciu. Zapis uczni�w już się rozpoczął. Goniec Częstochowski, 29.08.1908 r. Rok 1909 Onegdaj około godz. 3 po południu na dworcu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w Zawierciu, weterynarz miejscowy p. A. Jentys, w obecności urzędnika Kolei W.-W. Musiała, wachmistrza stacyjnego oraz starszego strażnika, dokonał ścisłej rewizji transportu mleka, przybyłego pociągiem nr 9 ze stacji Gorzkowice, Noworadomsk, Kłomnice i Częstochowa. Po skonstatowaniu specjalnym przyrządem przekonano się, że jest andfrac14; mleka, andfrac34; zaś domieszano wody. Cały więc transport zawierający 8 beczek, z 64 garncy, og�lnej wagi 47 pud. 37 funt�w, zniszczono w obecności zebranych zaraz na dworcu. Często dawały się słyszeć niesłuszne posądzenia mleczarni lub sklepik�w, że one dopuszczają się niesumiennych malwersacji, a jednak, dzięki sanitariuszowi, weterynarzowi p. A Jentysowi, zapewne wkr�tce uda się wyśledzić pomysłowych winowajc�w, kt�rzy będą pociągnięci do odpowiedzialności. Gazeta Częstochowska, 5.08.1909 r. Zebranie andbdquo;Jednościandrdquo;. Odbyło tu się p�łroczne walne zebranie miejscowego oddziału Stow. Zawodowego robotnik�w przemysłu wł�kienniczego andbdquo;Jednośćandrdquo;. Oddział w dniu 1 stycznia miał 684 członk�w, od tego czasu przybyło nowych członk�w 14. Biuro pośrednictwa pracy na og�lną liczbę 14 poszukujących zajęcia udzieliło pomocy 12 członkom. Przych�d got�wki za czas sprawozdawczy wynosił og�łem 722 rb. 4 kop., rozch�d - 482 r. 64 kop. Na zapomogi pozbawionych pracy wydatkowano 59 rb., chorym 30 rb., pośmiertne 15 rb. Obecny stan funduszu wykazuje, że oddział do własnej dyspozycji posiada 1681 rb. 23 kop. złożonych w Tow. pożyczkowo-oszczędnościowym, nadto 268 rb. 86 kop. znajduje się w gł�wnym zarządzie w Łodzi. Gazeta Częstochowska, 06.08.1909 r. Rok 1915 Zmiana granic obwodu lub gmin. W nr. 12 andbdquo;Dziennika Urzędowego Obwodu Dąbr�wandrdquo; czytamy: na postawie zatwierdzonej ugody Katowickiej, co do granic obwodu wzgl. Gmin, wchodzą następujące zmiany w życie. 1. Miasto Zawiercie wraz z fabryką Huldczyńskiego zostało wydzielone z obwodu Dąbrowskiego, a zatem i z gminy Kromoł�w. [...] 6. Siedziba gminy Kromoł�w przeniesiona została z Zawiercia do Kromołowa. Dziennik Polska, dziennik polityczno-społeczny, 15.08.1915 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/efa Rok 1860 Blanowice. Wyjechali: Dawid�w Leon Radca Hon: do Moskwy; Kiślański Mikołaj: Sędzia Pokoju: do Blanowic; Radecki-Mikulicz Konst.: Radca Stanu do Żytomierza; Woroniecki Jeremjasz Xiążę do Huszlewa. Kurier Warszawski, 16.09.1860 r. Rok 1906 Bandytyzm. Piszą do nas: Nie ma dnia, aby na drogach w okolicy Zawiercia, Siewierza i Kromołowa nie dokonano jakiegoś rabunku. Dopuszcza się tego banda złożona z 7 drab�w, uzbrojonych w rewolwery i strzelby. Dnia 25 zeszłego miesiąca od mieszczan z Pilicy, powracających z Zawiercia, wymuszono 300 r. i silnie ich pobito. Dnia 27 z.m. pod osadą Kromoł�w zrabowano pewnemu handlarzowi 31 rb. Dziennik Częstochowski, 4.09.1906 r. Obraza czci. Krak�w, 17 września. Dziś przed sadem przysięgłych w Krakowie toczyła się sprawa przeciw Kazimierzowi Kaczanowskiemu, b. odpowiedzialnemu redaktorowi czasopisma andbdquo;Naprz�dandrdquo;, oskarżonemu o występek obrazy czci. Obrazy tej miał się dopuścić obwiniony przez zamieszczenie w nr. 180 andbdquo;Naprzoduandrdquo;, z d. 14 lipca 1905 r. artykułu p.t. andbdquo;Strajk powszechny w Zawierciuandrdquo;, w kt�rym to artykule adwokata przysięgłego, J�zefa Mikulińskiego, sędziego gminnego Piotra Borkowskiego i geometrę Hipolita Olszewskiego, zamieszkałych w Zawierciu, obwinił fałszywie andbdquo;o podburzanie robotnik�w do bicia żyd�wandrdquo;, czym zarzucił im popełnienie czynu karalnego i to zbrodni, oraz czyn�w nieuczciwych i niemoralnych, kt�re ich w pogardę opinii publicznej podały. W artykule tym nazwano tez wymienionych obywateli andbdquo;czarna sotniaandrdquo; podając, że w czasie procesji Bożego Ciała uformowali wraz z innymi stronnikami narodowo-demokratycznymi andbdquo;straż honorowąandrdquo;, kt�ra wraz z kozakami nie chciała dopuścić, by robotnicy urządzili demonstrację za ostatnią rzeź w Łodzi. Na r�żnych zaś zgromadzeniach mieli wymienieni obywatele agitować wśr�d robotnik�w za ekscesami przeciwko żydom. Zarzutami tymi uczuli się pokrzywdzeni na honorze obywatele pp. Mikuliński, Borkowski i Olszewski i wystąpili ze skargą karną przeciw p. Kaczanowskiemu. Rozprawie dzisiejszej przewodniczył radca sądu p. Ferens, oskarżony p. Kaczanowski do rozprawy się nie stawił, zastępował go adwokat: dr. Heski, oskarżycieli, z kt�rych stawiła się tylko adwokat p. Mikuliński, zastępował adwokat dr Szalay. Po odczytaniu aktu oskarżenia, na zapytanie przewodniczącego, czy by się strony nie pogodziły p. Mikuliński zaznaczył, że chętnie przebaczy oskarżonemu, jeśli ten złoży odpowiednie odwołanie, obrońca adw. Dr Heski odczytał na to w imieniu oskarżonego obszerniejsza deklarację, w kt�rej oświadcza, że p. Karczewski, inkryminowanego artykułu do druku nie podawał, lecz umieścił go w podczas jego nieobecności p. Haecker, odwołania nie zamieści, gdyż zarzuty podniesione są prawdziwe, że jednakże wobec panujących obecnie stosunk�w w Kr�lestwie Polskim dowodu prawdy przeprowadzić nie można, gdyż naraziłoby to powołanych świadk�w na ciężkie przykrości. Ze względ�w jednak ustawowych, a to powodu zbyt p�źnego dostarczenia wezwania i przedawnienia wnosi na umorzenie sprawy. Trybunał odm�wił wnioskom obrony, po czym przystąpiono do rozprawy przesłuchania świadk�w. Świadkowie adwokat prywatny z Zawiercia Bronisław Zakrzewski, Wolski pisarz sądowy, nauczyciel ludowy J�zef Zielenkiewicz, zgodnie zeznają, że oskarżyciele prywatni, należący do stronnictwa narodowo-demokratycznego, nigdy na żadnym zebraniu za biciem żyd�w nie przemawiali, straż honorową w dniu procesji utworzyli tylko dla porządku, że nigdy wsp�lnie z wojskiem przeciwko robotnikom nie występowali, a nazwanie tych obywateli cieszących się nieskazitelną opinią andbdquo;czarną sotniąandrdquo;, uważa za obelgę i potwarz. Świadek Weisberg wsp�łpracownik andbdquo;Naprzoduandrdquo; zeznał, że oskarżony p. Kaczanowski w dniach, gdy inkryminowany artykuł ukazał się drukiem, był istotnie w Zakopanem, świadek redaktor andbdquo;Naprzoduandrdquo; p. Haecker, przyznał, że artykuł ten dawał do druku, mając uzasadnione przekonanie o prawdziwości zawartych w nim zarzut�w. Po przeprowadzonej rozprawie trybunał na podstawie werdyktu przysięgłych, kt�rzy 11 głosami zatwierdzili pytanie w kierunku występku obrazy czci - skazał obwinionego Kazimierza Kaczanowskiego na 5 miesięcy aresztu i zapłacenie 360 koron koszt�w sadowych. Dziennik Częstochowski. 9.09.1906r. Rok 1907 Bandytyzm. W dniu 2 bm. około godz. 8 wiecz. na powracającego do domu z Zawiercia mieszkańca osady Kromoł�w Ch. Goldszmidta, lat 37, napadli 2 bandyci, ukryci w krzakach na drodze w pobliżu Kromołowa i zrabowali mu pod groźbą rewolwer�w 65 rb. 45 kop. oraz zegarek metalowy, wartości 5 rb. Goniec Częstochowski, 7.09.1907 r. Pożar. W nocy z piątku na sobotę spłonęły w Zawierciu 4 domy. Przyczyna pożaru niewiadoma. Pewna kobieta, ratując się przed ogniem, wyskoczyła z pierwszego piętra i złamała nogę. Goniec Częstochowski, 9.09.1907 r. Echa rabunku. Zrabowaną szkatułkę siostrom Krzak w Zawierciu z 15 rublami znaleziono na dachu ustępu jednego z dom�w familijnych Towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo; bez pieniędzy. Goniec Częstochowski, 8.10.1907 r. Zawiercie. Wypadek z ogniem. W dniu 18 bm. około godz. 10 wieczorem w domu Worcmana przy ulicy Marszałkowskiej Dawid Rozenthal siedział w kuchni i czytając książkę zasnął, przy czym głową przewr�cił palącą się na stole świeczkę, wskutek czego zapaliło się na nim ubranie oraz ogień ogarnął firanki i inne rzeczy. Rozenthal obudziwszy się, począł wyrzucając palące się przedmioty do kom�rki drewnianej, rozszerzając tym jeszcze więcej pożar, przy czym uległ silnemu poparzeniu rąk, szyi, twarzy i n�g. Ogień ugasili nadbiegli ludzie, życiu R. grozi niebezpieczeństwo Goniec Częstochowski, 23.09.1907 r. Rok 1908 Zawiercie. Dziś w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; odbędą się wyścigi cyklist�w, program dopełni zabawa. Goniec Częstochowski, 9.09.1908 r. Kradzież. We wsi Poręba z mieszkania Wyskinga Rozenthala, niewiadomi złodzieje, zakradłszy się za pomocą otworu w podłodze, skradli r�żnych rzeczy na sumę rubli 15 i zbiegli. Goniec Częstochowski, 18.09.1908 r. Zawiercie. Korespondent nasz p. S donosi: Niedzielne wyścigi cyklist�w na torze parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo;, pomimo dość chłodnego dnia ściągnęły do tysiąca os�b z r�żnych okolic Zagłębia. Do I biegu dla cyklist�w andbdquo;miejscowychandrdquo; na dystans 1500 metr�w startowało 9, pierwszy stanął u mety p. Mega (żeton srebrny duży), drugi zaś p. andbdquo;Nemandrdquo; (żeton srebrny mały). Drugi bieg andbdquo;gł�wnyandrdquo; na dystans 6000 metr�w posiadał zapisanych 24 startowało zaś do trzech przedbieg�w 17 cyklist�w. Zwycięzcą był w rozgrywce tego biegu p. E. Grzywiński z Krakowa, zdobywając żeton złoty, drugim bardzo dobrym jeźdźcem był p. E. Pladek z Sosnowca otrzymał żeton srebrny duży, III miejsce p. J. Weiss z Krakowa - żeton srebrny średni i wreszcie IV miejsce p. M Stanek z Warszawy -żeton srebrny mały. W trzecim biegu andbdquo;og�lnymandrdquo; startowało 11 jeźdźc�w na dystansie 3000 metr�w do pierwszych przedbieg�w. Pierwszym był pan E. Pladek z Sosnowca zdobywając żeton srebrny duży emaliowany, II miejsce p. E. Grzywiński z Krakowa - żeton duży srebrny i III miejsce p. J. Weiss z Krakowa - żeton mały srebrny. Ostatni bieg andbdquo;pocieszeniaandrdquo; 1500 metr�w miał zwycięzc�w I p. S. Dobrowolskiego (żeton srebrny średni) i II p. J. Wieczorka (żeton srebrny mały), obaj z Sosnowca. Na zakończenie gonitw urządzono wyścigi piechur�w, w kt�rych zwycięzcami byli p. W. z Krakowa i p. P. z Sosnowca, otrzymując przedmioty pamiątkowe. Po zakończeniu wyścig�w tańczono ochoczo, a bufety i cukiernia były w oblężeniu. Goniec Częstochowski, 24.09.1908 r. Rok 1909 Zawiercie. Wyścigi cyklist�w. Dziś w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; odbędą się wielkie wyścigi cyklist�w z udziałem jeźdźc�w z Krakowa, Warszawy, Kijowa i innych. Program dopełni zabawa, na kt�rą złożą się: wielkie corso cyklist�w, walka kwiatowa, confetti i kosze szczęścia. Początek o godz. 2 po południu. Goniec Częstochowski, 13.09.1909 r. Uroczystość poświęcenia organ�w. W niedzielę o g. 5 i p�ł w kościele parafialnym w Zawierciu odbyła się uroczystości poświęcenia organ�w w połączeniu z koncertem religijnym. Na program tego wspaniałego koncertu złożyli się tacy wykonawcy, jak p. M. Sarzyński, kt�rego śmiało możemy nazwać polskim Bachem, pp. M. i S. Jorońscy - skrzypek i wiolonczelista, panna Wołczyńska o głosie pięknym, głębokim i dobrze w Mediolanie wyszkolonym, gra na organach p. W. Ratuszyńskiego, muzyka i organisty z Warszawy, kwartetu opery w osobach p. Lewandowskiego, Zarembskiego, Łomankiewicza i Szepietowskiego, oraz ch�ru miejscowego pod dyrekcją p. Lewandowskiego, oraz kwartet smyczkowy wykonawcami, kt�rego byli panowie Jorońscy, Romiel i Skrobański. Wszyscy wykonawcy stali na wysokości zadania. Między innymi ks. Smoliński nader muzykalnie odśpiewał i wycieniował artystycznie modlitwę andbdquo;O święta niebios Paniandrdquo; Beltieusa. Prof. M. Surzyński odegrał własną fantazję na organy A-dur p. 30 złożoną z trzech części. Pierwszą część poprzedza Andante 12 taktowe, po czym następuje allegro, część druga pod tytułem andbdquo;Elegiaandrdquo; i część III finał, następnie odtworzył toccatę Bacha - wykazując bajeczną technikę i wirtuozostwo, na zakończenie improwizował. W utworach tych można było podziwiać siłę wspaniałych organ�w braci Rieger z Karniowa, ich barwne odcienia głos�w i rejestry, organy te zyskały sobie nader pochlebną opinię wszystkich wykonawc�w owego wspaniałego koncertu, oraz wszystkich słuchaczy. Za granicą koncerty takie odbywają się często, ku podniesieniu poziomu muzyki poważnej. Toteż wielką położył zasługę ks. proboszcz Zientara urządzając koncert tak poważny i zachęcając do kultury muzycznej u nas na spos�b, jaki to się dzieje w Czechach i w og�le zagranicą. Gazeta Częstochowska, 14.09.1909 r. Echa uroczystości poświęcenia organ�w. W uzupełnieniu sprawozdania naszego z przebiegu uroczystości, wyjaśniamy, iż organista i dyrygent ch�ru zawierckiego, kt�ry brał udział w uroczystości poświęcenia organ�w w swoim kościele parafialnym nazywa się Kazimierz Czapla, zaś p. Lewandowski jest organistą w Sosnowcu i ani on, ani ch�r jego w uroczystości udziału nie brali. Gazeta Częstochowska, 16.09.1909 r. Zatrzymanie pociągu. Onegdaj pociąg wychodzący z Częstochowy o g. 5 m. 53 wieczorem, został nagle zatrzymany między stacjami Myszk�w a Zawiercie, koło posterunku andbdquo;Nieradaandrdquo;. Przerażeni pasażerowie cisnęli się do okien i drzwi wagon�w, chcąc dowiedzieć się o przyczyny gwałtownego zahamowania pociągu. Jak się okazało, przyczyną były figle pasących bydło, kt�rzy andbdquo;żartującandrdquo; sobie światłem zatrzymali pociąg Gazeta Częstochowska, 23.09.1909 r. Rok 1917 Zawiercie. Kronika prowincjonalna. W mieście naszym odbył się dnia 27 sierpnia zlot andbdquo;Haszomerandrdquo; mający charakter przygotowawczy do og�lnej konferencji skautowej, jaka ma się odbyć w najbliższej przyszłości [Haszomer to żydowska organizacja młodzieżowa, wzorująca się na skautingu i harcerstwie - przyp. redakcji Zawiercianin.pl]. Gł�wnym tematem i celem obrad była kwestja organizacji polegająca na tym, aby poszczeg�lne organizacje i grupy połączyć w jedną całość i stworzyć w tym celu Radę Naczelną. Posiedzenie zagaili p. L Rechtman okręgowy Okręgu Zagłębia Dąbrowskiego reprezentujący tamtejsze organizacje w Sosnowcu i Będzinie. Na konferencji tej byli obecni delegaci z Sosnowca, Będzina, Zawiercia, Częstochowy, Kielc i Nowego Radomska i innych miejscowości. Z odczytanych sprawozdań z działalności grup poszczeg�lnych, okazuje się najwięcej dzielną i ruchliwą i na uznanie zasługującą organizacja sosnowiecko-będzińska. Sprawozdanie grup innych świadczyło też o działalności pewnej, lecz są to grupy od niedawna istniejące. Pod koniec posiedzenia uchwalono, aby do czasu zwołania og�lnej konferencji, wybrać radę, w skład, kt�rej ma wejść 9 os�b. Za siedzibę tymczasowej obrano Sosnowiec. Rezolucje też przyjęto, aby w każdym mieście, gdzie istnieją organizacje andbdquo;Haszomeruandrdquo; utworzyć andbdquo;patronatyandrdquo; z ludzi starszych, a to w tym celu, by sobie zaskarbić zaufanie og�lne. W końcu nadmienię jeszcze o treściwych mowach, jakie wygłosili na zakończenie na temat nauk judaistycznych drużynowi Lubelski z Sosnowca, Brauser z Będzina i Binder z Zawiercia G. Borstein. Głos Żydowski, 20.09.1917 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/pazdziernik_w_zawierciu_i_okolicach_18651909 Rok 1865 Na skutek podania przez Namiestnika w Kr�lestwie, za pośrednictwem Ministra Komisja Likwidacyjna w Kr�lestwie Polskim, podaje do powszechnej wiadomości, iż wynagrodzenia likwidacyjne: (andhellip;) Edmundowi Sygietyńskiemu, właścicielowi d�br Blanowice, położonych w Guberni Radomskiej Powiecie Olkuskim, Gminie Kromoł�w, wysłane zostało do Kasy Powiatowej w Kielcach celem wypłaty, komu należy; w ilości rs. 10,584 przypadające na mocy rozporządzenia Komisji z dnia 11 (23) Października. Kurier Warszawski, 26.10 1865 r. Rok 1906 Zawiercie. Rabunek. Wczoraj na roznosiciela andbdquo;Dziennikaandrdquo; Jozefa Dobczaka napadło kilku napastnik�w. Odebrało mu 2 rb. 50 kop. got�wką i w końcu pobiło, jednego napastnik�w poznano, jest nim Izydor B. Dziennik Częstochowski, 4.10.1906 r. Nowa uczelnia. Wczoraj po nabożeństwie odprawionym przez proboszcza miejscowego ks. Franciszka Ziętarę, odbyło się poświęcenie uczelni Polskiej Macierzy Szkolnej w Zawierciu. Szkoła mieści się w nowoczesnym budynku p. Chałasińskiego, ceremoniał zaś poświęcenia dopełnił ks. Prałat Barszcz z Kromołowa. Na uroczysty ten akt zgromadzili się założyciele, rodzice, uczniowie, nauczyciele oraz zaproszeni goście, między innymi przedstawiciele prasy. W bardzo ciepłych słowach podni�sł znaczenie własnej szkoły polskiej dla Zawiercian ks. Barszcz, po czym regent p. Stanisław Gawecki zdał sprawę z działalności założycieli nowej uczelni, po czym wygłosili okolicznościowe przemowy p.p. inż. Terach i inż. Maksymilian Walicki. Przytaczamy tu ze sprawozdania następujące dane, dotyczące utworzenia szkoły: W dn. 10 września na mocy aktu urzędowego zawiązane zostało Stowarzyszenie udziałowe 8-klasowej szkoły męskiej, og�lnokształcącej, z uczni�w dla nowo utworzonej szkoły przeszło 500, z wykładowym językiem polskim i programem Macierzy Szkolnej Kr�lestwa Polskiego. Do aktu stanęły 32 osoby, kt�re rozebrały pomiędzy siebie 70 udział�w dziesięciorublowych, a następnie zrzeszeni, zebrawszy się w dniu 16 września i zaakceptowawszy listę 46 nowych udziałowc�w, powołali do Zarządu stowarzyszenia szkolnego, kt�ry stanowi radę opiekuńczą szkoły, p.p. Maksymiliana Walickiego, Gustawa Gerharda, Leona Rappaporta, Jana Sambora Feliksa Wolskiego, Gustawa Gerhardta, Piotra Starzewskiego, Władysława Rzepkiewicza, ks. Franciszka Zientarę, J�zefa Brzezińskiego, Salomona Sojkę i Jana Gwoździa oraz na zastępc�w p.p. rabina Landa, Bronisława Zakrzewskiego i Gosiewskiego. Pomimo tak sp�źnionej pory, zarząd zajął się sprawą energicznie i już 1 października przygotował uczelnię o tyle, że w klasie wstępnej i trzech pierwszych mogły rozpocząć się zajęcia. Taka działalność powinna istotnie służyć przykładem i godna jest uznania. Tymczasem budżet szkoły obliczono na 11000 rb., czyli Stowarzyszenie szkolne w pierwszym roku istnienia będzie miało deficytu około 2500 rb. gdyż wpływ z wpis�w nie przyniesie 3000 rb. Deficyt �w Rada ma nadzieje będzie pokryty z nadwyżką. Można się tego z pewnością spodziewać, gdyż Zawiercie pod względem uspołecznienia nie tylko nie pozostaje w tyle, ale nie daje się nawet prześcignąć większym i zamożniejszym środowiskom, a zatem potrafi swą polska szkolę utrzymać i rozwinąć. Trzeba tylko, jak słusznie wyraził się referent, abyśmy dla og�lnego dobra wszyscy się zjednoczyli i wytrwali we wsp�lnej pracy na niwie ojczystego szkolnictwa. Personel nauczycielski składa się tymczasem z 9 nauczycieli, pod dyrekcją doświadczonego pedagoga p. J�zefa Majera. Przyjętych dotychczas około 80 uczni�w, kt�rzy rozmieszczeni zostali, jak następują w klasie wstępnej 18, w klasie I - 18, w klasie II - 28 i w klasie III - 16. Liczba ta z każdym kwartałem powiększać się będzie, gdyż rodzice, nie chcąc, aby dzieci czas traciły, poumieszczali je w szkołach po miastach sąsiednich. Według ankiety sporządzonej, zarządzonej uprzednio, Zawiercie, nie licząc okolicy, może dostarczyć uczni�w dla nowozałożonej szkoły przeszło 500. Opłatę ustanowiono dosyć niską, bo 40 r. rocznie w klasie wstępnej i 60 rb. w klasach następnych. Uroczystość szkolna w Zawierciu bardzo podniosłe sprawiła wrażenie i wlała w serca gorącą otuchę, że tak postępując możemy być pewni, iż nie zaginiemy, bo odrodzenie narodu od rodzimego szkolnictwa zaczynamy. Po uroczystości dyrektor zakład�w Tow. Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, inż. Starzewski, zaprosił liczne grono uczestnik�w poświęcenia i podejmował je serdeczną gościnnością. Dziennik Częstochowski, 10.10.1906 r. Wybuch bomby. Około godz. 3 po południu na progu mieszkania Franciszka Burzyńskiego w osadzie Kromoł�w niewiadomy sprawca podłożył bombę dynamitową, kt�ra wybuchła. Pomimo, iż w domu B. spało w�wczas 16 os�b, ofiar w ludziach nie ma. Wskutek wybuchu rozbito szyby w 4 oknach. Podejrzewają, iż sprawcą wybuchu jest sąsiad B., kt�ry działał pod wpływem zemsty osobistej. Goniec Częstochowski, 11.10.1906 r. Ujęcie bandyty. Onegdaj ujęto w Zawierciu niejakiego Kapuścińskiego, kt�ry już od kilku miesięcy, stojąc na czele bandy, siał postrach w olkuskiem, grasując po dworach i osadach. Herszt ten ukrywał się w gminie Kroczyce, gdzie miał licznych przyjaci�ł. W tych dniach generał-gubernator wojenny z Kielc zagroził gminie 3000 r. kary, jeżeli nie wyda opryszka. Kapuśniak wywędrował z gminy, ale włościanie, obawiając się, by kary z nich nie ściągnięto, udali się w trop za nim i przydybawszy w Zawierciu, wskazali go policji. Jest on podejrzany, że zabił i zrabował kupca w Pradłach i okradł pisarza z Koziegł�w p. Dąbrowskiego. Wczoraj Kapuśniaka odwieziono do Będzina. Dziennik Częstochowski, 13.10.1906 r. Pożar. Wczoraj rano wybuchł pożar w zabudowaniach Tow. Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Ogień ukazał się w składzie towar�w. Pomimo energicznego ratunku skład spłonął. Straty wielkie. Dziennik Częstochowski, 17.10.1906 r. Bandytyzm. Onegdaj wieczorem z Zawiercia do Żarek dążyło dw�ch mieszkańc�w. W drodze zaskoczeni oni zostali przez kilku bandyt�w, kt�rzy odebrali im 9 rb. Dziennik Częstochowski, 18.10.1906 r. Rok 1907 Echa rabunku. Zrabowaną szkatułkę siostrom Krzak w Zawierciu z 15 rublami, znaleziono na dachu ustępu jednego z dom�w familijnych Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo; bez pieniędzy. Goniec Częstochowski, 8.10.1907 r. Pożary. Wczoraj w osadzie Kromoł�w pożar zniszczył 18 dom�w zamieszkanych. Przyczyna pożaru niewiadoma. Straty znaczne. Goniec Częstochowski, 17.10.1907 r. Piękny dar. Fabryka Huldczyńskiego w Zawierciu prowadzona zawsze wzorowo, niedawno rozszerzyła swe działy: oto postawiono nową walcownię i trzeci piec martenowski. Pięknie uczcił rozszerzenie fabryki dyrektor p. Gerhard, kt�ry z tej okazji przeznaczył fundusz na założenie biblioteki: korzystać z niej będą wszyscy pracownicy. Biblioteka posiada już wiele cennych dzieł treści naukowej i beletrystycznej, a przypuszczać należy, że rozwijać się będzie pięknie. Biblioteka otwarta jest przy szkole fabrycznej i zarządza nią starszy nauczyciel p. Przepi�rka. Samob�jstwa. We wsi Łośnice gm. Kromoł�w u Stefana Makieły znaleziono zwłoki Marianny Orman lat 49, kt�ra odebrała sobie życie przez powieszenie. Przyczyna tego kroku nie jest wiadoma Napad. Przed paroma dniami o godz. 6 wieczorem w Zawierciu do robotnika fabryki Maciejewskiego, Szymona Chrakomicza, kt�ry powracał z fabryki, były robotnik fabryki Jan W�jcik dał strzał rewolwerowy, lecz chybił. W�jcika ujęto i oddano władzom sadowym. Napadu dokonano na tle partyjnym. Goniec Częstochowski, 29.10.1907 r. Napad. Przed paru dniami, o godz. 8 wieczorem w Zawierciu przy ul. Porębskiej zraniono kulą rewolwerową mieszkańca Zawiercia, Antoniego Biedronia. Jak sprawdzono, w napadzie brało udział dw�ch ludzi, kt�rzy zbiegli. Rok 1909 Od pewnego czasu, na dystansie Częstochowa - Zawiercie, niepokoi pasażer�w młodziutka, 17-letnia izraelitka, chora umysłowo. Zachowanie się jej, co prawda nie obrażające moralności publicznej, ale czasami zbyt drastyczne, sprawia przykre wrażenie. Wypadałoby zwr�cić uwagę na nieszczęśliwą, chociażby z tego powodu, że śliczna twarzyczka dziewczęca może być powodem nikczemnych zaczepek ze strony rozbawionych pan�w, a wałęsająca się bez żadnej opieki i w dodatku dziewczyna niepoczytalna, może stanowić ponętną zdobycz. Gazeta Częstochowska, 1.10.1909 r. Zabawa Tow. gimnastycznego. W niedzielę d. 2 bm. w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; w Zawierciu Towarzystwo gimnastyczne urządza wielką zabawę, urozmaiconą licznymi niespodziankami. Na specjalnie urządzonym boisku odbędą się ćwiczenia gimnastyczne: 1. Ćwiczenia wolne. 2. Ćwiczenia wywijałem (wykonają panie) 3. Ćwiczenia na przyrządach. 4. Ćwiczenia długimi proporcami. 5. Ćwiczenia maczugami (panie i panowie). 6. Piramidy przy oświetleniu bengalskim. Początek popis�w o godz. 3. Na miejscu zabawy urządzone będą bufet, cukiernia i kwiaciarnia. W razie niepogody zabawa odbędzie się w Domu Ludowym Tow. Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Początek zabawy o godz. 2 po południu. Goniec Częstochowski, 1.10.1909 r. Polskie Towarzystwo Esperantyst�w. W sobotę dnia 29 bm. o godz. 7 wieczorem, w domu przeznaczonym dla odpoczynku robotnik�w Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, p. Roman Vogel sekretarz Polskiego. Towarzystwa andbdquo;Esperantyst�wandrdquo; w Piotrkowie, wygłosi odczyt o międzynarodowym języku andbdquo;Esperantoandrdquo; (odczyt wygłoszony będzie w języku polskim.) Goniec Częstochowski, 29.10.1909 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/qwerty Rok 1845 Dziennik Urzędowy Guberni Radomskiej z dn. 11 (23) listopada nr 47 rok 1845 s. 708 podany jest wykaz karczem i szynk�w w andbdquo;Powiecie Olkuskim za istniejące w myśl postanowienia Rady Administracyjnej z d. 11 (23) lipca 1844 r. uznawanych, do kt�rych patenty szynkarskie od dnia 19 czerwca (1 lipca) wydawane będą. A. Szynki i karczmy we wsiach z kościołami i przy traktach bitych i we wsiach więcej jak 20 dym�w liczących - Blanowice 2. Biała Błotna, Biała Wielka /.../andrdquo;. Rok 1871 W sobotę nagle zakończył życie Leon Wilkanowski, sekretarz powiatu Andrejewskiego zostawiając w wielkim żalu dość liczną rodzinę i wielu przyjaci�ł. Zmarły długi czas urzędował na posadzie Burmistrza miasta Szczekociny. Gazeta Kielecka 28.10.1871 r. Z decyzji JW Hrabiego Namiestnika w Kr�lestwie Polskim, administrator parafii Skarżyce w powiecie olkuskim Ks. Paweł Włodek, zatwierdzony w obowiązkach Administratora parafii Niegowonice w Diecezji Kieleckiej, Guberni Piotrkowskiej w będzińskim powiecie. Gazeta Kielecka 31.10.1871 r. Mzur�w dnia 26 listopada 1871 r. Zadziwiłem się bardzo, że nikt dotąd z okolic powiatu olkuskiego, nie doni�sł Redakcji Gazety Kieleckiej o księgosuszu, jaki przed paru tygodniami objawił się w dobrach Lgota Murowana, gmina Kroczyce, we wsi Żerkowice. Zastępując tych, do kt�rych by to należało, donoszę, że po energicznym wzięciu się do powstrzymania tej strasznej zarazy władz powiatowych i miejscowych, straży ziemskiej, postawieniu kordonu od strony guberni piotrkowskiej i innych energicznych środkach epidemia ucichła i dotąd nie słychać nic o objawieniu się jej powt�rnym - skończyło się na wybiciu przeszło stu sztuk bydła we wsi Żerkowice i dotąd jest spokojnie. Wyręczając wstrętnych do pi�ra korespondent�w Gazety Kieleckiej, kt�rzy o ważniejszych wypadkach z obowiązku zawiadomić ją powinni- ex re księgosuszu wtrącić muszę m�j nos Bociani i nagryzmolić Czytelnikom, parę w tym względzie uwag. /.../ Księgosusz lub pom�r bydła - bardzo zaraźliwa, ostro przebiegająca choroba wirusowa bydła i dziko żyjących przeżuwaczy. Gazeta Kielecka 21.11 (3.XII.) 1871 r. Rok 1885 Sąd gminny czwartego okręgu powiatu olkuskiego, mieszczący się dotąd w Kromołowie, przeniesiony ma być do Ogrodzieńca. Kurier Warszawski 22.11.1885 r. Rok 1901 Kompania z Zawiercia. W dniu Wszystkich Świętych Jasna G�ra witała dość liczną, bo około cztery tysiące gł�w liczącą kompanię z Zawiercia, przybywającą złożyć hołd Marii. Po wygłoszeniu mowy powitalnej przez O. Augustyna Jędrzejczyka, pątnicy wstąpili w progi świątyni Jasnog�rskiej, a pokrzepiwszy ducha modlitwą i spowiedzią oraz widokiem obrazu cudownego, dnia trzeciego wr�cili do dom�w. Kompani przewodził czcigodny kapłan kościoła w Zawierciu, ks. Ziętara. Zakres pracy podjętej przez ks. Ziętarę wzbudza podziw i uwielbienie tych, kt�rzy go znają. Wyrazy czci miłości dla niego słyszeliśmy z ust samych pątnik�w. Nie brak też między nimi ludzi zacnych, kt�rzy wytrwale dopomagają mu w jego staraniach około zbawienia bliźnich. Toteż Najświętsza Opiekunka wspiera pobożne Zawiercian prace, skoro bez odpowiednich fundusz�w, z niczego prawie, powstaje tak świątynia, kt�rej budowa paręset tysięcy rubli ma kosztować. Podnieść tu musimy czyn godny naśladowania. Oto kompani osobiście wraz z siostrą towarzyszył dyrektor fabryki p. Piotr Skrzeszewski, dając tym piękniej przykład jednoczenia się wszystkich przed Bogiem w pracy i modlitwie. Dzwonek Częstochowski, pismo miesięczne ilustrowane, listopad 1901 r. Rok 1906 Zamach na dyrektora fabryki. Onegdaj w południe powracał z Zawiercia do fabryki Huldczyńskiego dyrektor p. Gerhardt. Kiedy pojazd z p. G. znalazł się w pobliżu fabryki, dano kilka strzał�w. Padł koń zabity od razu i furmanowi przestrzelono czapkę, a p. G. wyszedł z zamachu bez szwanku. Sprawcą strzał�w był pewien człowiek, kt�ry zdołał zbiec. Jest to na dyrektora G. drugi nieudany zamach: a pierwszy raz, było to przed paru miesiącami, do p. G. strzelano w obrębie fabryki, gdzie r�wnież strzały go ominęły. Dziennik Częstochowski 1.11.1906 r. Aresztowanie. 9 października na szosie z Zawiercia, o 4 wiorsty od Pilicy, czterej ludzie zbrojni (trzej z uczernionymi twarzami, a jeden owiązany chustą) zrabowali furmankę, na kt�rej 14 os�b (11 mężczyzn i 3 kobiety) dążyło do Pilicy. Na łup bandyt�w złożyło się 68 rb. 65 kop. w got�wce i dwa zegarki. Po dokonaniu rabunku, bandyci zbiegli w stronę Ogrodzieńca. Lecz w ich liczbie ofiary rabunku poznały dw�ch mieszkańc�w Pilicy. Przeto strażnicy ziemscy wraz z niekt�rymi gospodarzami urządzili obławę w pobliskich lasach, kt�ra jednak do żadnego wyniku nie doprowadziła. Następnie wskutek wiadomości, że do napadu należał niejaki Antoni Jurczyk z Podzamcza, w g. Ogrodzieniec - policja udała się za śladem do Zawiercia, gdzie niebawem tego słynnego złodzieja ujęto i odstawiono do Olkusza. Na śledztwie do winy Jurczyk się nie przyznał, twierdząc, że 9 października nigdzie nie wyruszał. Zeznania świadk�w m�wiły jednak co innego. Ostatecznie Jurczyka przewieziono do Kielc i osadzono w więzieniu. Dziennik Częstochowski 10.11.1906 r. Przedstawienie teatralne. W niedzielę d. 1 grudnia w resursie miejscowej pp. Artur i Maria Zawadzcy dają przedstawienie, na kt�re złożą się komedia w jednym akcie, burleski, przedstawienia transformiczne, typy charakterystyczne oraz tańce a la Izadora Duncan. Wobec braku rozrywek publiczność nasza prawdopodobnie przyjdzie chętnie na przedstawienie. Bilety wcześniej można nabywać w resursie. Goniec Częstochowski 30.11.1906 r. Huta szklana, kt�ra jest nieczynna od trzech miesięcy wskutek strajku, ma być puszczona w ruch za tydzień. Z początku funkcjonować będzie tylko jeden piec, gdyż reszta piec�w wymaga gruntownej przer�bki. Robotnik�w zaczęto już przyjmować. Właściciele huty mają wybudować łaźnię dla robotnik�w. Dziennik Częstochowski 16.11.1906 r. Rok 1907 W sprawie szk�ł. Otrzymujemy z prośbą o umieszczenie list następujący: Przed rokiem, gdy otwierano w Zawierciu siedmioklasowe gimnazjum męskie pod egidą Polskiej Macierzy Szkolnej obiecywano naszemu og�łowi wiele dobrego w sprawie wykształcenia młodzieży. Og�l się silił wszystkimi materialnymi sposobami podtrzymać byt nowej szkoły. Zarząd po p�łtorarocznej usilnej egzystencji przy wpisach po 80 rubli za ucznia rocznie tak mało dbał o wyb�r personelu nauczycielskiego, że w tych dniach przy wizytacji przez dyrekcję naukową trzy osoby (połowa personelu gimnazjalnego) okazały się bez należytej kwalifikacji do wykładu nauk. Należałoby, aby Zarząd szkoły wobec ważności kwestji wykształcenia naszej młodzieży, kt�rej liczba wynosi 180, postarał się już dawno o odpowiedni personel nauczycielski, mający stosowną kwalifikację, bez względu na prywatne protekcje, bo dobro og�łu przy kształceniu młodzieży powinno być ważniejsze od prywaty. Jeszcze gorzej stoi kwestia kształcenia dziewczynek w Zawierciu, bo za fabrycznymi mieszanymi szkołami jest jedna czteroklasowa z wstępnym i podstępnym oddziałem mająca ok. 150 uczennic płacących od 50 rubli do 150 rubli rocznie wpisowe. Szkoła ta ma lokal ciasny, brudny, wilgotny, kilka lat nieodnawiany; jak zewnątrz taki wewnątrz bez wentylacji, zimą dla oszczędności nieopalony, zimny, utrzymywany niedbale, przy ulicy gdzie panuje największy zgiełk i ruch przeszkadzający nauce dzieci. Przy wizytacji dyrekcji naukowej okazało się, że personel nauczycielski z małym wyjątkiem nieodpowiedni, bo nieposiadający należytych kwalifikacji; mało pracujący i dbający o pracę nad kształceniem młodych umysł�w; w og�le mało dopowiadający swojemu przeznaczeniu nauczania. Nauka bez systemu traktuje się po macoszemu, aby uczyć, jako rzemiosło. A naukę tę og�ł drogo płacić musi. Wiele os�b zamożnych wysyła swoje c�rki dla kształcenia do innych miejscowości. A szkoła, bo zdaje się, iż tyleż osobnik�w, ilu liczy obecnie szkoła, znalazłoby się, gdyby ta szkoła była prowadzona racjonalniej i sumienniej i miała odpowiedni personel nauczycielski. Może by kto z ludzi dobrej woli znalazł się do założenia drugiej szkoły dobrze i sumiennie urządził i prowadził umiejętnie, a skorzystałby sam i niemałą korzyść przyni�słby młodzieży żeńskiej, szukającej nauki w innych miejscowościach poza Zawierciem, liczącym do 30 tysięcy ludności i gwałtownie potrzebującym szkoły. Goniec Częstochowski 12.11.1907 r. Pożar. O godz. 12 w nocy z 3 na 4 bm. w osadzie Kromoł�w wybuchł pożar. Ogień wszczął się w oborze należącej do Wigdera Bankiera i niebawem ogarnął 4 domy i 15 spichlerzy, kt�re zgorzały do szczętu. Budynki spalone były zaasekurowanie na sumę 1430 rb., niezaasekurowanego dobytku, jako to zboża w ziarnie, siana słomy, woz�w i narzędzi na sumę 14700 rb., budynk�w zaś 1100 rb. Pożar powstał prawdopodobnie wskutek nieostrożnego obchodzenia się ze światłem przez Wigdera i Isera Bankier�w podczas wydobywania paszy. Goniec Częstochowski 13.11.1907 r. Wolne głosy. Szanowny Panie Redaktorze! W numerze 309 andbdquo;Gońca Częstochowskiegoandrdquo; p. andbdquo;Argusandrdquo; umieścił artykuł o sprawie szk�ł w Zawierciu. Każde słowo Sz. Autora brzmi głębokim, lecz niestety udanym wsp�łczuciem dla dzieci, szkoda tylko, że przytoczone argumenty co do szk�ł są niezgodne z prawdą. Nie ma zamiaru m�wić dużo o kompetencji Sz. Autora w sprawie szkolnej, ani o jego wzniosłych poglądach, co do kwalifikacji nauczycielskichandhellip;, lecz, jako nauczycielka jednej z wymienionych przez autora szk�ł czuję się w obowiązku wykazać mu punkty niezgadzające się z prawdą. Nie wiem skąd autor czerpał wiadomość co do wizytacj dyrekcji naukowej, lecz będąc naocznym świadkiem takowej, mogę powiedzieć, że znaleziono sprawę szkolną nie tylko w stanie dobrym, lecz otrzymaliśmy dużo pochwał tak co do umiejętności prowadzenia lekcji, jak co do systemu, na kt�ry tak narzeka autor. Co zaś do kwalifikacji odpowiednich, to mogę pocieszyć autora, że posiadamy takowe, co uznała nawet dyrekcja naukowa. Jedna nauczycielka posiada patent zagraniczny, nie jest ona jednak stałą nauczycielką, a zastępczynią chorej, o czym było powiadomiony przy wizytacji inspektor i nie potępił tak tego jak Szan. P. andbdquo;Argusandrdquo;. Jedno tylko było niezadowolenie ze strony inspektora, mianowicie, że za mało jest godzin historii Rosji i nie ma doń nauczycielki-Rosjanki, lecz czy to jest karygodne, niech osądzi og�łandhellip; *** Z istotną przyjemnością zamieszczamy list powyższy, bowiem przed paru dniami głos p. andbdquo;Argusowiandrdquo; mieliśmy jedynie na względzie wywołanie polemiki celem oświetlenia doniosłej kwestii szk�ł w Zawierciu (Przyp. Red.). Goniec Częstochowski 14.11.1907 r. Lekarz Dentysta Zofia Srebrna po wydoskonaleniu się za granicą przyjmuje w Zawierciu. Pożar. W d. 11 bm. o godz. 4 i p�ł po południu powstał pożar we wsi Zawiercie w posesji należącej do Jana Stoleckiego. Przyczyną pożaru było to, iż jeden z bawiących się chłopc�w zapalił wystającą spod dachu spichlerza słomę. Goniec Częstochowski14.11.1907 r. Drożyna chleba. W Zawierciu od pewnego czasu panuje niezwykła drożyzna chleba. Użala się na nią przede wszystkim uboga ludność. Żałować należy, że w swoim czasie nie zrobiono większych zapas�w mąki, aby można było w domu wypiekać chleb. Pożądane jest utworzenie komitetu, kt�ry wzięły pod swoją opiekę palącą tę dziś dla Zawiercia sprawę. Goniec Częstochowski 17.11.1907 r. W sprawie szkolnej w Zawierciu Szanowny Panie Redaktorze! W odpowiedzi na korespondencję niejakiego p. andbdquo;Arugsaandrdquo; w sprawie szk�ł zawierckich, a między innymi i gimnazjum polskiego, proszę uprzejmie o umieszczenie sł�w następujących: Istnieje zawsze kategoria ludzi, kt�rzy z pobudek czysto prywatnych, kierowanie osobista niechęcią i urazą, dążą do poderwania autorytetu i powagi pożytecznych instytucji i os�b ściśle z niemi związanych. Usiłują oni w takich razach napaści swe, skierowane faktycznie andbdquo;ad personamandrdquo;, przykryć starannie płaszczykiem dbałości o dobro og�łu. Do tej kategorji bez kwestji zaliczyć należy p Argusaandrdquo;, kt�ry wystąpił z krytyką gimnazjum zawierckiego. Zarzuty p. andbdquo;Argusaandrdquo; sprowadzają się do punkt�w następujących: 1. Zarząd gimnazjum zdaniem p. andbdquo;Argusaandrdquo; nadużył zaufania mało zdziaławszy w sprawie wykształcenia młodzieży, pomimo iż wiele obiecywał zrobić w tym kierunku. 2. Personel nauczycielski, wykazuje nadal p. andbdquo;Argusandrdquo;, nie posiada należytych kwalifikacji i dobrany jest droga protekcji. Zarzuty powyższe nie posiadają ani odrobiny prawdy. Zarząd Gimnazjum składa się z ludzi og�lnie szanowanych i znanych, posiada najzupełniejsze zaufanie tutejszych obywateli, w ciągu całego roku zeszłego i obecnie dokłada skutecznie wszelkich starań, aby gimnazjum postawić na dobrej stopie i zapewnić mu materialna egzystencję. Co się tyczy kwalifikacji nauczycieli, to do wiadomości p. andbdquo;Argusaandrdquo; podać możemy, że większość nauczycieli posiada wykształcenie uniwersyteckie, powołani zostali nie drogą protekcji, lecz na zasadzie rekomendacji przełożonych szk�ł w Warszawie i wszyscy bez wyjątku są wobec władz naukowych w porządku, gdyż zostali przez nie zatwierdzeni. Poza tym nie od rzeczy będzie poinformować p. andbdquo;Argusaandrdquo;, świetnie widocznie obznajmionego ze stosunkami miejscowymi, że nauczanie 8-klasowe (a nie 7-klasowe jak mylnie informuje czytelnik�w korespondent z Zawiercia) jest własnością moją a nie Polskiej Macierzy Szkolnej, posiada moją firmę i pozostaje pod moim bezpośrednim kierunkiem; ja też, a nie Zarząd, powołuję nauczycieli. Na zakończenie nadmienić muszę, że powyższe sprostowanie umieszczam li tylko w celu wyjaśnieniu rzeczy osobom nieznającym stosunk�w miejscowych; z p. andbdquo;Argusemandrdquo; zaś, jako człowiekiem, kt�ry ma śmiałość bezczelnie rzucać kłamliwe oszczerstwa i ukrywać się pod przyłbicą pseudonimu polemiki prowadzić nie zamierzam. Przełożony szkoły J. Majer, Zawiercie, d. 18.XI.1907 r. Zgon z pijaństwa. Mieszkaniec wsi G�ra Włodowska, gm. Włodowice, Karol Drobisz spotkał się na jarmarku w os. Żarkach ze swoim znajomym Turlejem i obydwaj udali się do traktierni, w kt�rej upili się do utraty przytomności. Żona Turleja zawiozła obydw�ch do domu i męża przy pomocy sąsiada wniosła do mieszkania. Drobisz pozostał na wozie. Na drugi dzień znaleziono go nieżywym. Aresztowanie. We wsi Zawiercie dragoni aresztowali dw�ch ludzi, kt�rzy strzelali z rewolwer�w. Przy jednym z nich znaleziono brauning i 5 ładunk�w. Goniec Częstochowski 19.11.1907 r. Zab�jstwo strażnika. Wczoraj o godz. 10 i p�l rano, w chwili, gdy młodszy strażnik Dawid Kozłow szedł ul. Marszałkowską do sędziego śledczego, dokąd był wezwany w charakterze świadka, podeszło do niego na starym Rynku trzech nieznajomych ludzi, kt�rzy poczęli do K. strzelać z rewolwer�w. Jedna z kul trafiła go głowę, powodując wypadnięcie m�zgu. K. zmarł momentalnie. Sprawcy zbiegli. Goniec Częstochowski 22.11.1907 r. Zawiercie. Dziś odbędzie się tutaj koncert, kt�ry wypełni andbdquo;Lutniaandrdquo; częstochowska. Brak węgla. Od pewnego czasu w Zawierciu odczuwać się daje brak węgla, pomimo inicjatywy w tym względzie miejscowego Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowego, kt�re dba o swych członk�w, sprowadza miesięcznie po kilka wagon�w węgla i ten sprzedaje tanio, bo po 75 kop. za korzec, z odw�zką. Ze względu na zbliżająca się pospiesznie zimę należałoby zabezpieczyć zawiercianin w węgiel przez ułatwienie Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowego sprowadzania dziennie po kilka wagon�w. Goniec Częstochowski 24.11.1907 r. Zawiercie. Też zguba. Czego to ludziska nie gubią! Dotąd słyszeliśmy o zagubionych zegarkach, woreczkach, nawet perukach, nawet garderobie - wszystko to jednak bagatelka w por�wnaniu zeandhellip; zgubionym samowarem na 4-5 garnc�w wody. Zgubę taka znalazł na Starym Rynku prenumerator nasz p. Aleksander Petrow, zamieszkały przy ulicy Marszałkowskiej nr 16, kt�ry prosi o zgłoszenie się do niego po odbi�r właścicieli samowara. Zawiercie. Drożyzna. W osadzie naszej wzmaga się drożyzna produkt�w: chleb po 9-10 za funt, mięso wolowe funt 13-15 kop. Wściekły koń. W sobotę z rana z zagrody gospodarza Wincentego Gwoździa, wybiegł koń, kt�ry w przystępie wścieklizny pokąsał trzy konie inne, skaleczył w ucho chłopca: kopytami stratował i skopał dość dotkliwie dwie kobiety, kt�rym udzielono pomocy w szpitalu fabrycznym; chłopca skaleczonego wyprawiono do Warszawy do zakładu leczniczego d-ra Palmirskiego. W końcu rozszalałe zwierze upadło i zabiło się na miejscu. Goniec Częstochowski 27.11.1907 r. Aresztowanie. W nocy z d. 30 na 31 zeszłego miesiąca żandarmeria, przybyła z Sosnowca, dokonała rewizji u robotnik�w fabryki Huldczyńskiego oraz fabryki Towarzystwa Akcyjnego i aresztowała 18 robotnik�w i 2 robotnice. Aresztowanych odesłano do więzienia w Będzinie. Goniec Częstochowski 31.11.1907 r. Rok 1908 Napad i rabunek. Na drodze wiodącej do osady Żarki, we wsi Mrzygł�d, trzej nieznani z nazwiska napastnicy obrabowali powracającą z jarmarku Gitlę Gelander, mieszkankę Mrzygłodu, kt�rej zabrano 70 rubli. Sprawcy zbiegli i pomimo dokładnych poszukiwań nie ujęto ich. Bank Handlowy w Warszawie oddział w Częstochowie zawiadamia, że w dniu 23 października (5 listopada) odbędzie się w Zawierciu licytacja ruchomości, a mianowicie: mebli, ubrań, książek i r�żnych domowych sprzęt�w stanowiących własność Icka Majera Landau. Licytacja odbędzie się w mieszkaniu dłużnika i wykonana zostanie przez komornika będzińskiego sądu pokoju p. Czajczyńskiego. Podziękowanie. Zarząd komisji dochod�w niestałych 18 Koła wpis�w szkolnych przy gimnazjum w Zawierciu złożył właścicielom kinematografu braciom Rosenberg serdeczne podziękowania, za udzielenie przez nich hojnego datku na rzecz tychże wpis�w w charakterze ofiarowania 30 proc. zysku z obrotu w pokazach kinematografu, kt�ra to kwota użyta będzie na poparcie młodego szkolnictwa w Zawierciu. Goniec Częstochowski 12.11.1908 r. Sprzedaż Obraz�w Religijnych J. Śliwińskiego w Zawierciu ulica Siewierska nr 24. Rok 1910 Spadnięcie pociągu z mostu na kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Widownią strasznej katastrofy była nocy wczorajszej okolica Łaz, tuż na przeciw fabryki cementu Wysoka. Oto ze stacji Łazy wyruszył o godzinie 1 minut 15 po p�łnocy w kierunku Sosnowca pociąg towarowy nr 263. Nagle po paru minutach, kiedy urzędnicy stacji zaczęli się już rozchodzić, usłyszeli głuchy urwany łoskot w oddali, po kt�rym zaległa cisza. Kiedy udano się ze światłem w kierunku wysłanego przed chwilą pociągu, straszny zastano widok: na moście kolejowym, rzuconym przez rzeczkę, widniał ziejący dymem i iskrami olbrzymi kadłub parowozu, kt�ry jednak szczęśliwym trafem a jak się zdaje jedynie dzięki swojemu znacznemu ciężarowi utrzymał się na szynach; od parowozu tego zwieszał się na łączniku jedynie jednym kołem o zrąb mostu zahaczony tender; wisiał on w powietrzu obok mostu nad wodą; cztery towarowe ładowne wagony, zerwawszy się, spadły z wysokości mostu do wody. Na razie nie wiadome były rozmiary katastrofy. Nieszczęściu dodawał grozy dotknięty wskutek przerażenia rozstrojem nerwowym konduktor tegoż pociągu Zwoliński, co do kt�rego jest obawa obłąkania. O katastrofie rozesłano naturalnie natychmiast depesze do władz kolejowych i stacji sąsiednich, aby nie wypuszczano następnych pociąg�w, aż do chwili uprzątnięcia toru, co nastąpiło dopiero nad ranem tak, że ruch wznowiono dopiero o godz. 7 rano. Goniec Częstochowski 18.11.1910 r. Rok 1912 Przejechani. W środę, w dn. 30. ub. miesiąca o g. 4 po południu parow�z dążący z Myszkowa do Zawiercia na pierwszym przejeździe przy fabryce Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; przejechał dw�ch chłopc�w. Jeden z nich (izraelita) w drodze do domu zmarł, drugiego (chrześcijanin) opatrzył felczer w ambulatorium fabrycznym Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;; po opatrunku odesłano go do rodzic�w do domu. Goniec Częstochowski 1.11.1912 r. Poświęcenie. W niedzielę, d. 17 bm. o g. 4 pp. odbędzie się poświęcenie własnego lokalu andbdquo;Lutniandrdquo; zawierckiej w domu nr 1 przy ulicy Pocztowej. Zawiercie. Koncert L. Kocjana. Dziś wieczorem odbędzie się koncert andbdquo;Lutniandrdquo; zawierckiej (w Domu Ludowym) ze wsp�łudziałem słynnego skrzypka Lucjana Kocjana, o kt�rym prasa niemiecka, włoska, czeska i amerykańska wyraża się z niezwykłym wprost uznaniem. Oto jeden z najpoczytniejszych dziennik�w chicagowskich andbdquo;Pionier Pressandrdquo; pisze: andbdquo;Nie ma wprost drugiego artysty, z kt�rym by można było por�wnać Kocjana. Olbrzymie, niepospolite wymagania techniczne, opanowania koncertu Czajkowskiego, Kocjan pokazał z precyzją i odczuciem subtelnym, przechodzącym w granice bajeczności itd.andrdquo;. Sądząc z powyższego koncert dzisiejszy będzie się cieszył zasłużonym w zupełności powodzeniem, zawiercianie wypełnią salę po brzegi. Goniec Częstochowski 16.11.1912 r. Skok z pociągu. Pod stacją Zawiercie z pociągu osobowego wyskoczył podr�żny, J�zef Zejłowski, i uderzony stopniem wagonu pociągu biegnącego po torze sąsiednim, otrzymał ranę w głowę i uległ złamaniu żebra. Goniec Częstochowski 29.11.1912 r. Rok 1913 Dzisiejszy koncert Barcewicza. Dzisiaj w sobotę 1 listopada w Domu Ludowym Akc. Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo; odbędzie się koncert znakomitego skrzypka, dyrektora warsz. konserwatorium, prof. St. Barcewicza. Nadto w koncercie biorą udział pianistka H. Kostrzyńska i art. dramatyczny Wł. Jarczewski. Z koncertu mandolinist�w. Mandoliniści z Zagłębia sprawili nam zawiercianom prawdziwą niespodziankę i wielką przyjemność, gdyż koncert przez nich dany przeszedł wszelkie oczekiwania. W koncercie brali udział mandoliniści z Częstochowy, Sosnowca i Zawiercia. Imponowała swoją liczebnością i artyzmem orkiestra z Częstochowianki (24 osoby) pod dyrekcją p. Bussela, artysty z Bożej Łaski, kt�ry posiada szaloną technikę w grze na mandolinie i specjalnym klarnecie, andbdquo;brelokiemandrdquo; zwanym. Nie mniej artystycznie popisywała się orkiestra z Sosnowca pod batutą p. Zawadzkiego, oraz mandoliniści miejscowi pod kierunkiem p. Bergiera, inicjatora zjazdu i tw�rcy K�łka mandolinist�w w Zawierciu, za co należy mu się podzięka i uznanie. O dworzec w Zawierciu. Pożądanym jest, aby jak najprędzej otworzyć nowa stację kolejową, kt�rej gmach od dawna jest wykończony, a do użytku publiczności nie oddany. Kradzież. Okradziono tu nocą restaurację Arabskiego przy ulicy Blanowskiej. Zabrano w�dek i papieros�w i papieros�w na sumę 267 rubli. Poszkalowanego o kradzież Stanisława M. osadzono w miejscowym areszcie. Pod adresem andbdquo;Lunyandrdquo;. Dlaczego zarząd andbdquo;Lunyandrdquo;, popierany prywatnie przez chrześcijan, drukuje afisze w drukarni żydowskiej? Taksa na mięso. Jest rzeczą konieczną, aby wprowadzić u nas stałą taksę na mięso, jak to uczyniła Dąbrową G�rnicza, a to celem uchronienia Zawiercian od samowoli rzeźnik�w. Niebezpieczne zabawy. Dzieci robotnik�w z Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; zamieszkałych w tak zwanych andbdquo;czerwonych kamienicachandrdquo; bawią się wieczorami ogniem w ten spos�b, że wzniecają ogniska, a rozżarzone węgle wkładają do naczyń blaszanych, dziurkowanych, do kt�rych przymocowują długie druty wykręcając nimi młynki, tworzące ogniste koła. Jest to jednak zabawa niebezpieczna, bo może wskutek tego powstać pożar. Zawiercie. Handel polski. Praca nad unarodowieniem handlu nie poszła u nas na marne i nie był to słomiany ogień, przepowiadany przez naszych najserdeczniejszych. Właściciele małych sklepik�w założonych przed paru miesiącami, z każdym dniem powiększają swoje obroty, wprowadzają nowe działy i zaopatrują w coraz większy wyb�r towar�w. Przy tej sposobności zamieszczamy ich spis. Sklepy galanteryjne: Zofia Wesołowska, Władysław Siemiątkowski, Jan Migdał, Olszewski, Stanisław Olszewski i J�zef Pałuch. Magazyny m�d: Janina Abramson, Z. Kopczyńska, Zofia Stokalska. Galanteria żelazna: Stanisława Strzelecka i andbdquo;Dźwigniaandrdquo;. Wyroby tabaczne - Zofia Łącka. Magazyny bławatne: Tow. andbdquo;Przyszłośćandrdquo; i E. Duda. Sklepy wyrob�w szklanych: andbdquo;Samopomocandrdquo;. Sklepy szewskie: Teofil Pieńkowski i J�zef Cierniak. Składy apteczne: Eliasz Duda, Franciszek Banaś. Skład sk�r: J�zef Dulęba i Wilczyński. Księgarnie i materiały piśmienne Zofia Hubicka i Lubke. Spis chrześcijańskich sklep�w spożywczych niebawem. O taksę żywności. Byłoby bardzo pożądanym, aby władze policyjne normowały co tydzień albo co drugi tydzień ceny produkt�w spożywczych, gdyż bez tego jesteśmy na łasce i niełasce przekupni�w. W ubiegłym tygodniu podniesiono cenę masła do rubla za kwartę, drobiu dokupić się nie można było, bo żydzi nie dopuszczają do kupna z pierwszej ręki. Za kartofle na korce płacono 2, 25-2, 45 kop. Za kopę kapusty od rubla do 1,50 kop. Z parafii. W miejscowym kościele parafialnym zawarto 5 ślub�w. Urodziło się w b. tygodniu 31 dzieci w tym 18 chłopc�w i 13 dziewczynek. Zmarło 12: 9 chłopc�w i 3 dziewczynki. Nadto zmarli: Piotr Sochacki lat 71, Antoni Gorczyk lat 70, J�zefa Szczurek lat 28, Konstancja Kokczyk lat 75. W parafii Zawiercie w ciągu I kwartału liczba urodzin wynosi 265 w II 216, w III 274, og�łem 755. Zgon�w w I kwartale - 144, w II - 113, w III - 139, razem 395. Ślub�w zawarto og�łem 88. Goniec Częstochowski 1.11.1913 r. Zawiercie. Wykrycie sprawc�w kradzieży. Sprawc�w kradzieży w�dek w restauracji Arabskiego wykryto i osadzono w miejscowym areszcie. Fatalny wypadek. W fabryce Huldczyńskiego kran elektryczny zgni�tł śmiertelnie ślusarza, Sylwina Ryłko, lat 33. Zmarły osierocił żonę i troje dzieci. Słuszna skarga. Osoby występujące w miejscowym sądzie gminnym w charakterze świadk�w, skarżą się, iż podczas sądzenia spraw zmuszeni są wyczekiwać na korytarzu lub na dworze, co wobec zbliżającej się zimy jest bardzo przykre. Warto by zaprowadzić jakąś poczekalnię. Goniec Częstochowski 8.11.1913 r. Udogodnienie. Dom Rzemieślniczo-Handlowy andbdquo;Zagłębieandrdquo; w Zawierciu chcąc ułatwić pp. kupcom-chrześcijanom dostawę kaszy i soli kuchennej z pierwszej ręki, sprowadza w tych dniach wagon kaszy i soli po cenach możliwie niskich. Prośba. Uprasza się p. dozorcę kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w Zawierciu zarządzenie, aby w alejce kolejowej pozasypywano doły i kałuże, szczeg�lnie przy pierwszym i drugim przejazdach, gdzie formalnie przejść w czasie deszczu nie można. Kary za hultajstwo. Na mocy rozporządzenia, p. gubernatora piotrkowskiego, osadzono w miejscowym areszcie za andbdquo;hultajstwoandrdquo; następujących osobnik�w: Szczepana Piwka, Władysława Burzynę, Władysława Wnuka, mieszkańc�w gm. Kromoł�w, Jana Wiboka, Władysława Kochronga, Władysława Greola, mieszkańc�w gminy Włodowice. Nadto aresztowano w ciągu ubiegłego tygodnia og�łem 39 os�b, z kt�rych 22 za pijaństwo i awantury uliczne. W og�le w ostatnich czasach daje się zauważyć coraz więcej pijanych, szczeg�lnie po każdej wypłacie. Smutny to zaiste objaw. Goniec Częstochowski 9.11.1913 r. Z Zawiercia. Echa koncertu Barcewicza. W spostrzeżeniach i uwagach członk�w Towarzystwa śpiewaczego andbdquo;Lutniaandrdquo; znajdujemy następujące zapytanie: andbdquo;Czemu to przypisać, że na koncercie naszego kr�la skrzypk�w St. Barcewicza dał się zauważyć brak wielu członk�w Lutni, a nawet znaleźli się i tacy, kt�rzy woleli pojechać na cyrkowe przedstawienie do Katowic. Czyżby więc solidaryzowali się oni z żydami, kt�rzy także, opr�cz kilku wybitniejszej inteligencji na koncertach nie byli?andrdquo;. Z parafii. W ciągu ub. tygodnia zawarto 6 ślub�w, urodzin notowano 36 w tym chłopc�w 19, dziewcząt 17; zmarło chłopc�w 15, dziewcząt 18, pr�cz tego zmarli: Zofia Stefańska lat 60, Jan Chwalba lat 17 (zabity przez pociąg), J�zefa Kaszta lat 32, Jakub Ciszewski lat 79, J�zef Marzec lat 71, Anastazja Fiutak lat 45, Piotr Dybek lat 38, Bronisława Głarowska lat 71, Katarzyna Cacko lat 66. Goniec Częstochowski 11.11.1913 r. Przyjazd ministra oświaty. W tych dniach spodziewany jest przyjazd do Zawiercia Ministra Oświaty, Kasso. Z przedstawienia dziatwy ze szkoły Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. W d. 9, 10 i 11 bm. w sali Domu Ludowego uczniowie i uczennice szkoły fabrycznej Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; w liczbie 70 dali przedstawienie teatralne, składające się z obrazka historycznego andbdquo;Łokietek w grotach Ojcowaandrdquo; i fantazji scenicznej w 3-ch odsłonach przepiękna andbdquo;Baśń o kr�lowej R�żyandrdquo;. Są to sztuki ze scen amatorskich mało jeszcze znane szerszemu og�łowi, jako wymagające znacznej liczby występujących os�b oraz kostium�w. I u nas w Zawierciu długo nad tym debatowano, aż wreszcie, dzięki inicjatywie i ofiarności generalnego dyrektora fabryki Akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo; p. St. Szymańskiego, sztuki te z prawdziwym przepychem i artyzmem zostały wystawione ku wielkiemu zadowoleniu licznej publiczności, kt�ra wciągu trzech dni z rzędu tłumnie zapełniła salę teatralną i owacyjnie oklaskiwała małych artyst�w. Reżyserowała pani Leo-Rose z Warszawy przy wsp�łudziale całego personelu nauczycielskiego na czele swego kierownika p. Piotrowskiego. Kostiumy zostały wykonane na miejscu w szwalni szkolnej pod kierunkiem pp. Gerson Dąbrowskiej, autorki wystawionych sztuk i panny Szrajber�wny, nauczycielki rob�t w szkole Akc. Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. W przedstawieniu brała udział orkiestra uczniowska tejże szkoły, składająca się z 30 członk�w w wieku od 8 do 15 lat pod dyrekcją swego nauczyciela muzyka p. Romana Lamparskiego, duszą oddanego uczącej się młodzieży. Młodzi artyści muzycy wykonali bez zarzut�w andbdquo;Poloneza Ogińskiegoandrdquo;, andbdquo;Marszaandrdquo; Sobieskiego, andbdquo;Taniec motylk�wandrdquo;, andbdquo;Poranekandrdquo;, andbdquo;Melodię szwedzkąandrdquo; Griega, andbdquo;Taniec Tyrolskiandrdquo;, andbdquo;Dumkę Lirnikaandrdquo;, andbdquo;Walczykaandrdquo; Bruna i wiele innych. Zesp�ł orkiestry stanowią 3 pierwsze skrzypce, czworo drugich skrzypiec, 3 alt�wki, 2 kontrabasy, flet, 3 klarnety, 2 trąbki, 2 waltornie, 2 puzony, werbel-bęben, kornety, dzwoneczki słowik instrument. Orkiestra istnieje od 3 lat. /.../ Zaiste wspaniałe widowisko było artystyczną ucztą, na kt�re mogła sobie pozwolić andbdquo;Akcyjnaandrdquo;, gdzie gł�wny zarząd fabryki w osobie generalnego dyrektora p. Szymańskiego nic dla szkoły nie żałuje i jest dla szkoły niezr�wnanym protektorem. Goniec Częstochowski 12.11.1913 r. Wypadek w szklarni. Robotnik szklarni Reich i Sp. Jan Oruba, wyszedłszy z gorącego pieca, tzw. piekła, do ochłodzenia się na powietrze, został sparaliżowany, utraciwszy mowę i władzę w rekach i nogach. Szczęśliwy strzał. Osadzono w areszcie 16-letniego Franciszka Węglowskiego, kt�ry strzelił z rewolweru do Dawida Borensztajna w celu pozbawienia go życia. Młody przestępca uczynił to za namową 20-letniego Stanisława Fronczaka, kt�rego r�wnież aresztowano. Kula wymierzona w Borensztajna trafiła go w łopatkę, ale nie czyniąc mu krzywdy, gdyż odbiła się o sprzączkę od szelek. Wypadek przy rąbaniu lodu. J�zef Dybek, uczeń szkoły szklarskiej w Zawierciu rąbiąc l�d dla chorego ojca, obciął sobie palce u prawej ręki. Goniec Częstochowski 13.11.1913 r. Zawiercie. Ze Stow. Kupc�w chrześcijańskich. Stowarzyszenie miejscowych kupc�w chrześcijan po raz pierwszy sprowadziło z pierwszej ręki wagon cukruandhellip; Konkurencja żydowska obniżyła wskutek tego cenę cukru o 25 kop. na kamieniu. Obniżka ta jednak nie przyniosła pożądanego skutku i żydzi jak niepyszni wr�cili do cen normalnych, rubli 3 za kamień, tj. po cenie, za jaką sprzedają kupcy chrześcijanie, co stanowi dla żyd�w r�żnicę 25 kop., bo przedtem sprzedawali kamień po 3 rb. 50 kop. Stowarzyszenie kupc�w- chrześcijan w Zawierciu egzystuje zaledwie od kilku miesięcy, liczy obecnie 53 członk�w, co stanowi dopiero jedna czwartą wszystkich sklep�w chrześcijańskich, kt�rych jest og�łem 223, na 348 żydowskich. Pożądanym więc jest, aby wszyscy kupcy-chrześcijanie wstąpili w szeregi stowarzyszonych, gdyż od tego zależeć będzie należyty rozw�j kupiectwa polskiego w Zawierciu. Kto więc czuje się polakiem-chrześijaninem, kt�remu dobro og�łu leży na sercu, ten bez wahania powinien zapisać się do Stowarzyszenia, aby swoimi członkowskimi wkładami powiększyć kapitał zakładowy, dający możność sprowadzenia hurtem nie tylko cukru, ale i innych towar�w spożywczych i kolonialnych. Goniec Częstochowski 17.11.1913 r. Zawiercie. Ku czci św. Cecylii. W niedzielę 23 bm. o g. 9 rano ch�ry andbdquo;Lutniandrdquo; i andbdquo;Liryandrdquo; w kościele parafialnym odśpiewają uroczystą wotywę ku czci św. Cecylii. Tegoż dnia o go. 4 pp. w lokalu andbdquo;Lutniandrdquo; odbędzie się zebranie towarzyskie przy towarzyszeniu orkiestry własnej, ch�r�w wsp�lnych żeńskich i mieszanych, oraz występ�w solowych. Na zakończenie zabawa taneczna. Z parafii. W ubiegłym tygodniu zawarto 6 ślub�w małżeńskich. Urodziło się chłopc�w 11, dziewcząt 12. Zmarło chłopc�w 13, dziewcząt 6. Pr�cz tego zmarły: Bronisława Głazowska - lat 71, i Katarzyna Cacko lat 66. O p�łpaski zagraniczne. Kancelaria gminy Kromoł�w podaje do publicznej wiadomości mieszkańc�w tutejszej gminy, że jeżeli kto chce korzystać z p�łpask�w na wyjazd za granicę w r. 1914 obowiązany jest osobiście stawić się do kancelarii gminnej z paszportem i podać się na listę kandydat�w. Zapisy przyjmowane będą codziennie od 8 r., do 1 pp., do d. 23 grudnia br. przy tym nadmienia się, że po upływie terminu, prośby lub skargi na ręce p. naczelnika powiatu nie odniosą żadnego skutku i pozostaną bez odpowiedzi. Aresztowani. W ciągu ub., tyg. aresztowano 36 os�b, z kt�rych wypuszczono 8, a odesłano do więzienia 15, reszta 13 odsiaduje karę z wyrok�w sadowych. Niemądry zakład pijacki. We wsi Mierzęcice pod Siewierzem u gospodarza Walentego Borowiaka odbywało się wesele. Podczas uczty niejaki Wawrzyniec Lasoń podchmielony, założył się z jednym z drużb�w, że wypije jednym tchem 2 kwarty spirytusu lub 4 kw. zwyczajnej w�dki. Postawiono wiec 8 flaszek spirytusu po 22 kop. i Lasoń zaczął kolejno wychylać jedna po drugiej. Przy piątej butelce padł martwy. Lekarz stwierdził śmierć wskutek zatrucia alkoholem. Ostrożnie z bronią. We wsi Karlin za Zawierciem służący gospodarza Franciszka Kopcia przez nieostrożność postrzelił w nogę 10-letniego syna chlebodawcy. Po operacji dokonanej przez doktora Bartkiewicza chłopak na drugi dzień dostał silnej gorączki i zmarł. Przypomnienie. Przypomina się przedsiębiorcom chrześcijańskim o rychłej licytacji na zabrukowanie ulicy Kościelnej, aby nie wypadło tak jak z ulicą Kopalnianą, kt�rą zabrukowali żydowscy przedsiębiorcy. Wydalanie żyd�w. Na skutek skargi komisarza włościańskiego sąd gminny w Zawierciu zdecydował usuniącie z grunt�w włościańskich 4 rodziny żydowskich: Dawid�w Meser�w, Cyll�w Felzenstejn�w, Mordk�w Rotbaum�w, Conders�w Kamelgorn�w. Pr�cz tego czeka jeszcze 11 spraw na rozpatrzenie sądu. Podobno żydzi miejscowi mają wysyłać w tej sprawie delegacje do Petersburga, celem przyspieszenia zamiany wsi fabrycznej Zawiercie na osadę. Goniec Częstochowski 20.11.1913 r. Zawiercie. Pogryzieni przez psa wściekłego. W dzielnicy zwanej andbdquo;Argentynaandrdquo; pies pokąsał Jurczyńskiego Leona lat 25, Zachalskiego Henryka lat 19, Aleksandra Chybowskiego lat 17, Bolesława Imiela lat 9 i Władysława Pośpiecha lat 8. Po zabiciu psa miejscowy weterynarz p. Jantes stwierdził wściekliznę, przeto pokąsanych gmina wysyła do Warszawy do zakładu Palmirskiego. Pogrzeb. W dniu 21 bm. odbył się wspaniały pogrzeb śp., Jadwigi z Popławskich Mioduszewskiej żony dyrektora huty Reich i Sp. Podczas żałobnej mszy świętej śpiewali soliści andbdquo;Lutniandrdquo; pp. Szyprowski andbdquo;Nie opuszczaj nasandrdquo; Brzezińskiego. Lamparski i Stykowski duet andbdquo;Pod krucyfiksemandrdquo; i Kr�likowski andbdquo;O panie, co losy ludzkościandrdquo; Moniuszki. Po wyjściu z kościoła orkiestra huty pod dyr. p. Piotrowskiej odegrała marsza żałobnego F. Chopina. Mowę wygłosił ks. F. Zientara podnosząc zalety zmarłej jako wzorowej żony, kochającej matki i zacnej obywatelki kraju. Zmarła osierociła siedmioro dorosłych dzieci. Mięso ze zdechłej krowy. We wsi Będusz pod Myszkowem Josek Bloch kupił od gospodarza zdechłą krowę w celu sprzedaży mięsa, lecz przeszkodziła temu policja zawiercka, kt�ra po oględzinach weterynarza mięso skonfiskowała, a sprytnego rzeźnika oddała pod sąd. Nowy związek. Związek zawodowy robotnik�w przemysłu pluszowego w Łodzi otwiera filię w Zawierciu, powołując do związku pluszownik�w z Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Przedstawienie dziecięce. Dzisiaj o g. 7 wieczorem w domu przeznaczonym dla wypoczynku robotnik�w Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; dziatwa szkolna odegra jednoaktowy obrazek Marii Gerson Dąbrowskiej pt. andbdquo;Łokietek w grotach Ojcowaandrdquo; i andbdquo;Baśń o Kr�lowej R�żyandrdquo;, fantazja w 3 częściach. W trzech odsłonach tańce: polonez, mazur, polka czeska i tańce zb�jnickie. Orkiestra dziecięca pod dyr. P. Lamparskiego z udziałem p. N. Rozenbachowej. Udogodnienie. Dom Rolniczo-Handlowy w Zawierciu, chcąc ułatwić p.p. kupcom chrześcijanom dostawę kaszy i soli kuchennej z pierwszej ręki, sprowadza w tych dniach wagon kaszy i soli kuchennej po cenach możliwie niskich. Za nożownictwo i nielegalne posiadanie broni. Mieszkańc�w Zawiercia Mieczysława Gajka i Jana Rosika skazano na trzy miesiące więzienia - pierwszego sądownie za użycia noża w b�jce, drugiego administracyjnie za nielegalne posiadanie broni. Pożar. W piątek o g. 8 wieczorem w zabudowaniach fabrycznych na Małym Zawierciu wskutek pęknięcia lampy w kom�rce ze słomą powstał pożar, kt�ry został jednakże umiejscowiony i zaalarmowana straż ogniowa została wstrzymana. Goniec Częstochowski 27.11.1913 r. Jaszczur u trzody chlewnej. Z powodu epidemii na bydło i trzodę chlewną z polecenia władz zakazano w Zawierciu i okolicy sprzedaży bydła i trzody do czasu zupełnego zaniknięcia choroby u trzody, zwanej andbdquo;jaszczurandrdquo;. Rzeźnicy miejscowi zmuszeni są sprowadzać bydło i wieprze z dalszych okolic. Zamknięcie lombardu żydowskiego. Wskutek braku poparcia przez chrześcijan-lombard miejscowy, będący w rekach żydowskich od 1 grudnia, b.r. zostanie zamknięty. Ostrzega się więc mających w tym lombardzie zastawy, aby przed 1 grudnia wykupili, bo w przeciwnym razie mogą mieć trudności. Goniec Częstochowski 28.11.1913 r. Zawiercie. Z Towarzystwa Krajoznawczego. W miejscowym Tow. Krajoznawczym 25 bm. odbył się dla członk�w odczyt p.t. andbdquo;Zarys kultury polskieandrdquo; wygłoszony przez p. Sujkowskiego, prezesa Towarzystwa Krajoznawczego w Sosnowcu. Za odczyt niezwykle zajmujący prelegenta nagrodzono oklaskami. Żydowska czy og�lna. W Zawierciu są dwie kasy pożyczkowo-oszczędnościowe - jedna tak zwana Kościelna a druga Żydowska, na co zarząd kasy gniewa się mocno, tytułując ją kasą andbdquo;og�lnąandrdquo;. A tymczasem w dzień żydowskiego Nowego Roku i w Sądny Dzień kasa ta była zamknięta. Rodzi się więc pytanie - jak tytułować wspomnianą kasę? Cuchnący staw. U zbiegu ulic Aptecznej i Siewierskiej jest stary staw, należący do Poręby, kt�ry zamiast czystym piaskiem wysypuje się stopniowo śmieciami z całego Zawiercia, nadto służy on za kanał ściekowy zatruwający powietrze. Władze miejscowe winny zmusić zarząd Poręby do uporządkowania tego zbiornika zarodk�w chorobotw�rczych. Jeszcze dorożkarze. Opr�cz numeracji dorożek należałoby ubrać dorożkarzy w liberię i zaopatrzyć dorożkarzy w taksę, bo dziś pasażerowie zależą od łaski woźnic�w, kt�rzy czasami żądają bajecznych opłat. Dymisja nauczycieli prywatnych w szkole fabrycznej Huldczyńskiego. W tych dniach otrzymało dymisje 6 os�b z personelu nauczycielskiego, a mianowicie p.p. Budny, Ryba, Tutka, Kozłowski i panny: Kossakowska i Czajkowska. Nieporozumienie wynikło na tle stosunk�w koleżeńskich. Goniec Częstochowski 31.11.1913 r. Rok 1914 We wsi Chechło w Zagłębiu zbłąkane kule zabiły w środę 2 dążących do domu piekarzy. W okolicy Zawiercia konie wojskowe, zapewne zgłodniałe albo ranne, zdychają na polach. Toteż pełno wszędzie trup�w końskich, kt�re zaczynają gnić. Goniec Częstochowski 24.11.1914 r. Rok 1916 andbdquo;Kurier Zagłębiaandrdquo; pisze, że po wykończeniu rob�t robotnicy, zatrudnieni w oddziale andbdquo;draparniandrdquo; w fabryce Tow. Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, otrzymali zwolnienie od zajęć. Obecnie czynna jest tylko kotłownia, obsługująca elektrownie, gdzie zatrudnionych jest tylko kilkudziesięciu robotnik�w. Z chwilą ostatecznego wstrzymania rob�t w fabryce, utracą też posady majstrowie i urzędnicy, kt�rzy dotychczas pobierali część normalnego wynagrodzenia. Gazeta Ł�dzka, organ narodowy 1.11.1916 r. Rok 1924 Sanacja andbdquo;ZAWIERCIAandrdquo;. Długi wynoszą ok. milion dolar�w. Włoscy finansiści zrywają pertraktacje. Zastaw akcji andbdquo;Zawierciaandrdquo; Krakowska firmą Faiwel ofiarą. Możliwość interwencji rządowej. andbdquo;Republikaandrdquo; pierwsza zwr�ciła uwagę na położenie finansowe tow. akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Niewłaściwa gospodarka finansowa w tych ogromnych zakładach doprowadziła do tego, iż długi, na kt�re nie ma pokrycia wynoszą około 1 miliona dolar�w. Gdy na wiosnę bieżącego roku powaga sytuacji wystąpiła w całej pełni, zarząd andbdquo;Zawierciaandrdquo; wytężył wszystkie swe siły w kierunku przeprowadzenia sanacji, dla kt�rej zrealizowania należało przede wszystkim uruchomić fabrykę. Jednak zupełny brak środk�w obrotowych stanął temu na przeszkodzie. Po szeregu nieudanych pr�b zawiązano kontakt z triesteńskim towarzystwem andbdquo;Stigmatandrdquo;, kt�re oparto o andbdquo;Banca Commercialeandrdquo; w Mediolanie, potrzebnej ilości surowca miało dostarczyć i zaopatrzyć andbdquo;Zawiercieandrdquo; w kapitał obrotowy. Po długich pertraktacjach usunęła się andbdquo;Banca Commercialeandrdquo; pod pozorem niemożności rozpraszania się w chwili, gdy objęła sanację masy majątkowej Castiglionego (andhellip;) Poza tym andbdquo;Zawiercieandrdquo; prowadzi pertraktacje wielkim hurtownikiem, jak Eitington i Grossleit. Tow. akc. Eitington jest bardzo mało zaangażowane, jako wierzyciel, podczas gdy firma Grossleit jest poważnie zainteresowana w przeprowadzeniu sancji. Podobnie ma się sprawa z krakowską firmą, Faiwel, kt�ra poniosła kolosalne ofiary w związku z niewypłacalnością tow. akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; - Firma ta podobnie jak Grossleit była żyrantem pewnych zobowiązań andbdquo;Zawierciaandrdquo;. Grossleit firma bardzo zasobna, wykupywała zobowiązania andbdquo;Zawierciaandrdquo; i jakkolwiek poniosła znaczne ofiary, to jednak nie podcięła przez to podstaw swego interesu. (andhellip;) Republika, Kurier Handlowy, Ł�dź 13.11.1924 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/aqwe Zawiercie, jego przeszłość historyczna i rzeczywista doby dzisiejszej. (Od własnego korespondenta andbdquo;Orędownikaandrdquo;) Zawiercie w grudniu 1934. W prasie codziennej o Zawierciu piszą zwyczajnie tylko, że gł�d i bieda panują tutaj od lat kilku z powodu zamknięcia fabryk, a inne wieści poważniejsze rzadko kiedy są wydrukowane. Sądziłby kto, że Zawiercie to mała kilkutysięczna Pipid�wka, że świat tutaj deskami zabitymi, nie ma ani andbdquo;sanacjiandrdquo;, ani Żyd�w, ani też żadnych og�lnych bolączek, a ludność tylko głoduje z powodu braku pracy i narzeka. Jakkolwiek głoszą, że Zawiercie nosi swoją nazwę od osadniczej karczmy, położonej niegdyś tutaj za Wartą, od czego nazwano pierwotnie miejscowość Zawierciem i że siedemdziesiąt lat temu było tutaj tylko kilkanaście domk�w przy trakcie wiodącym do Siewierza i Pilicy, jednakże stare kontrakty, z r. 1482 kt�rymi Jan Pilecki kupił dobra od Andrzeja i Stanisława Rzeszowskich, dowodzą, że już w tych aktach właśnie objęte było kupno Zawiercia, a nie Zawarcia. W historii rozwoju tej miejscowości nie ma jednakże żadnych znaczniejszych moment�w godnych notatek kronikarskich. Zawiercie wedle istniejących dowod�w jeszcze w 1864 r. dzieliło się na małe i duże. Rzeka Warta wypływająca w pobliskim Kromołowie była granicą. W połowie XIX wybudowano tutaj kolej żelazną (linia Warszawsko-Wiedeńska) i od tego czasu wieś poczęła się rozbudowywać. W�wczas wybudowano obok stacji kolejowej hutę szkła Reich�w, a żyd Mamelok widząc wiele korzyści z dostatku wody postawił przędzalnie bawełny, poruszaną siłą płynącej Warty. Celem stałego rezerwowania sobie wody, ujął rzekę w liczne stawy, kt�re do dziś dnia kisną i zatruwają, jakkolwiek są już zupełnie zbędne, gdyż fabrykę uruchomiono potem siłą pary. W tym samym czasie powstała tu odpadkowa fabryka przędzy Berenta, a kapitaliści berlińscy widząc, że fabryka Mameloka dobrze prosperuje, nabyli ją od niego, po czym rozbudowali przędzalnie, tkalnię, drukarnie i blich. Teraz dopiero zaczął się wyzysk i gnębienia biednego polskiego robotnika. Od 5 rano do 9 wiecz�r musiał stać robotnik przy warsztacie, a płacono mu od 10 do 50 kop. dziennie najwyżej! W 1870 r. zatrudniała fabryka ta już 3 tysiące robotnik�w. Zawiercie wzrastało w ludność coraz bardziej tak, że u schyłku XIX wieku liczyło już 30 tys. mieszkańc�w, a w pierwszych latach XX wieku przekroczyło ilość 40 tysięcy. Ponieważ właściciele fabryki zamienionej na Towarzystwo Akcyjne andbdquo;Zawiercieandrdquo; (T.A.Z.) na posadach majstr�w, inżynier�w i kierownik�w poszczeg�lnych dział�w zatrudniali tylko fachowc�w sprowadzonych z Niemiec, nowy dyrektor fabryki, pan Masłowski, począł przybysz�w obcych usuwać, a miejsca ich obsadzał Polakami. Pr�cz tego zaczął budować domy dla pracownik�w i pierwszy rzucił myśl ufundowania kościoła parafialnego, gdyż do tej pory parafią dla Zawiercia był pobliski Kromoł�w. Ta polonizacja fabryki i całej miejscowości nie podobała się właścicielom fabryki, dlatego przydzielono na stanowisko dyrektora Lewenstaina. Z tą chwilą powstał żywy odruch wśr�d pracownik�w i zastrajkowali. Nie pomagały groźby rozmaitych delegat�w i wystąpienia samego gubernatora, nie ulękli się robotnicy i kilku sotni sprowadzonych kozak�w, kt�rzy kwaterowali kilka tygodni w fabryce. Pokrzywdzeni zwyciężyli w końcu, dyrektora Lewenstaina usunięto i zarząd fabryki musiał przeznaczyć zgodnie z żądaniem robotnik�w 10 tys. rubli na budowę kościoła parafialnego. Na dyrektora teraz powołano Piotra Strzyżewskiego, kt�ry kontynuuje chlubną pracę dyrektora Masłowskiego wraz z zawiązanym komitetem począł czynić usilne zabiegi około budowy kościoła. Obecnie minęło właśnie 40 lat jak (w dn. 29.9.1894 r.) b. wikary z Kromołowa, a obecny proboszcz i prałat z Zawiercia ks. Franciszek Zientara poświęcił plac pod budowę kościoła, kt�rą skończono przed wojną. Dzięki zabiegom dyrektora Strzyżewskiego został pobudowany wspaniały budynek szkolny, łaźnia i dom ludowy. Po opuszczeniu stanowiska przez tego szczeg�lnie zasłużonego dyrektora miejsce po nim zajął Stanisław Szymański, kt�ry z r�wną energią począł prowadzić dalej przez poprzednika rozpoczęte dzieła. W�wczas, kiedy Zawiercie wzrastało i borykało się z losami fabryki T.A.Z. - poczęły powstawać na jego terenie coraz liczniejsze fabryki, a to fabryka kuto-lanych Erbego, odlewnia i walcownia z wielkimi piecami Huldczyńskiego, fabryka żelaza andbdquo;Sambor i Krawczykandrdquo; oraz kilka większych plac�wek przemysłowych. Do czasu wybuchu wojny światowej osada Zawiercie - gdzie wszystkie fabryki były w ruchu całą siłą pary liczyły około 43 tys. mieszkańc�w. Sam fabryka T.A.Z., kt�ra była gł�wną żywicielką Zawiercia zatrudniała 6500 robotnik�w. W roku 1918 okupanci podnieśli Zawiercie do rzędu miast. Pierwszym prezydentem miasta był z partii P.P.S p. K. Pawłowski. W r.1921 terytorialnie stworzono nowy powiat skarbowy zawiercki, a pierwszym naczelnikiem Urzędu Skarbowego był Wł. S. Popiel. Dopiero w 1917 r. utworzono powiat polityczny i przydzielono na pierwszego starostę p. Kowalskiego. Obecnie od kilku lat jest w mieście gospodarka komisaryczna. Ponieważ T.A.Z była żywicielką przeważnej części ludności miasta (6500 robotnik�w), a obecnie tylko na 4 dni tygodniowo zatrudnia 500 robotnik�w, cała rzesza robotnik�w i urzędnik�w znalazła się bez chleba. Tak samo zwolniła swoich pracownik�w fabryka Huldczyńskiego, a inne fabryki ograniczyły znacznie ilość pracownik�w. Położenie olbrzymiej rzeszy bezrobotnych jest tragiczne. Rozmaite i komisaryczne wysiłki, pr�by i eksperymenty robione w celach zatrudnienia głodujących, nie rozwiążą problemu bezrobocia. Reperacje i budowy dr�g, mostk�w i nasyp�w kolejowych to tylko chwilowe, sezonowe dorywcze prace dla małej ilości ludzi, kt�re przedłużają tylko mękę głodową, a kiedy przyjdzie zima, to i te prace dorywcze ustaną i w całym tragizmie - podobnie jak przed rokiem nedza biedak�w stanie nam przed oczyma. Nie pomogą na to ani wydawanie mąki i bezpłatne zupy w kuchni prowadzonej przez komitety pań, nie pomogą od kilku lat głoszone obiecanki, że jużandhellip; już fabryki ruszą i praca znowu będzie, bo dzisiaj obiecankami celowo szerzonymi głodnych się nie nakarmi i wszyscy stracili już wiarę w prawdziwość sł�w swoich opiekun�w. Jeżeli jeszcze weźmiemy pod rozwagę tę straszną tragedię, kto i kiedy dostanie tutaj kiedykolwiek taką dorywczą pracę przy naprawach dr�g i mostk�w, jakie musi mieć warunki, protekcje i kwalifikacje partyjneandhellip; w�wczas żal serce ściska i mimo woli przychodzą na myśl słowa andbdquo;O, ty ziemio Polska, ty zamożna, o ty ziemio polska tak bogata, że wyżywić mogłabyś p�ł świata, a dla własnych dzieci nie masz chleba!andrdquo;. Lech. Tekst ukazał się w piśmie andbdquo;Orędownikandrdquo; dnia 6.12.1934 r. Wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek. http://www.dawne-zawiercie.pl/999 Rok 1830 Dekanat pilecki, Kościoł�w 11, dusz 19549. Chlina, Mikołaj Hahko komen: Giebło. Jan Warnuczyński Kom: Kid�w, Mikołaj G�rski, Kroczyce, Wojciech Szafrański, Kromoł�w, Jan Filowski Dziek: for: Ogrodzieniec, Franciszek Laskowski Kommen: Pilica, Andrzej Pstruszyński, Poręba Dzierżna, Mikołaj Sztance kom: Rokitno, Marcin Wenitt, Skarżyce, Jan Filowski Kom: Strzegowa, Jam Widz Kom. Rocznik instytut�w religijnych edukacyjnych w Kr�lestwie Polskim 1830 r. Rok 1846 Obwieszczenie. Podpisany Patron, podaje do publicznej wiadomości, że na skutek wyrok�w Trybunału Cywilnego Guberni Radomskiej w Kielcach pod dniem 11(23) września 7(19) grudnia 1845 r. zapadłych, dobra Ziemskie Poręba Mrzygłodzka z wsiami Dziechciarze, Krzemienda i Marcisz�w, Zawiercie z folwarkiem Łośnice w Okręgu Pileckim, wieś Niwki i miasto Mrzygł�d z folwarkiem Papiernia wsią zarobną Mrzygł�dka w Okręgu lelowskim Powiecie Olkuskim Guberni Radomskiej położone, posiadające Fabryki żelazne, i należące do spadkobierc�w śp. Wojciecha Rokossowskiego, to jest: Zuzanny z jabłońskich Rokossowskiej wdowy i jej dzieci, Marianny panny doletniej, Benigny i Albertyny c�rek, tudzież Adama syna nieletnich, po tymże śp. Wojciechu Rokossowskim pozostałych dzieci, kt�rych opiekunką gł�wna jest matka, przydatnym zaś opiekunem Michał Białecki w dobrach Poręba Mrzygłodzka zamieszkali, na domaganie się Zuzanny z Jabłonowskich Rokossowskiej wsp�łwłaścicielki, sprzedane zostaną w drodze pertraktacji działowej przez publiczną licytację na Audiencji Trybunału Cywilnego Guberni Radomskiej w Kielcach przed W. Sobiechowskim Sędzią delegowanym, za sprawą i kierunkiem podpisanego patrona. Dobra te przez biegłych przysięgłych ze strony ze strony Sądu wyznaczonych oszacowane zostały og�łem na rs. 178705. Warunki wreszcie licytacyjne złożone zostały w Kancelarii Pisarza Trybunału, przed kt�rym sprzedaż się odbędzie. Po odbytej zaś w dniu 18(30) grudnia r.b., tj. licytacji przedstanowczej termin do licytacji stanowczej oznaczony został na dzień 3(15) 1846 r. Kielce, 19 listopada (1 grudnia) 1846 r. Aleksander Kalinka. Patron. Dziennik Urzędowy Guberni Radomskiej 24.11.(6.12)1846 r. Rok 1863 Od 1 października r.b. przybyła nam nowa kopalnia węgla czarno-brunatnego w Blanowicach, zatrudniająca już 40 robotnik�w. Śp. Hieronim Łabędzki w dziele swym o g�rnictwie w Polsce wzmiankował o poszukiwaniach węgla czynionych w Blanowicach miedzy rokiem 1796 a 1807. Za tym wskazaniem idąc dzisiejszy właściciel rozpoczął poszukiwania, kt�re pomyślnym uwieńczone zostały skutkiem, albowiem w ciągu 11 tygodni kopalnia wydała 4000 korc�w węgla grubego, a 1200 korc�w miału. Otrzymany węgiel jest w dobrym gatunku, i jeżeli kopalnia dalej rozwijać się będzie i uzyska konieczne ułatwienia możemy spodziewać się w Warszawie znaczniejszego dowozu tego tak pożytecznego paliwa. Kurier Warszawski 17.12.1863 r. Rok 1869 Na zasadzie najwyższego ukazu z dnia 1 czerwca 1869 r. o przemianowaniu osiadłości nie mających charakteru miejskiego, w guberniach Kr�lestwa Polskiego na osady, komitet urzędujący na przedstawienie członka zawiadującego czynnościami postanowił i stanowi: I. Istniejące w guberni kieleckiej miasta: (andhellip;) Kromoł�w, Ogrodzieniec, Żarnowiec, Skała, Sławk�w, Wolbrom, i Pilica w powiecie olkuskim zamienić na osady, z zastosowaniem następujących środk�w co do urządzenia w nich zarządu gminnego na zasadach wskazanych w niniejszym ukazie z dnia 19 lutego (2 marca) 1864 r. Gazeta Lwowska 21.12.1869 r. Rok 1884 Korespondencja z Zawiercia. Zawiercie jest osadą fabryczną, leżącą blisko granicy pruskiej. Niedaleko leży Sosnowiec (na samej granicy), gdzie są wielkie fabryki przerabiające metale, i Dąbrowa G�rnicza, istnieją olbrzymie kopalnie węgla i fabryka szyn. Osadę fabryczną Zawiercie stanowią dwie wielkie parowe przędzalnie zatrudniające 5000 pracujących. Jedna z nich stanowi własność braci Ginsberg�w, druga akcyjna należy do p.p. Zamoyskiego, hr. Rzyszczewskiego i Ginsberga. Opr�cz tych przędzalni jest tu u nas fabryka, tartak parowy i fabryka przetwor�w chemicznych, gł�wnie tektury smołowanej. Budują obecnie hutę szklaną z obszerną szlifiernią, w kt�rej mają wyrabiać szkła czeskie i galanteryjne. W bieżącym roku tartak parowy i część fabryki kort�w zostały zniszczone przez pożar. Obecnie zniszczone części odbudowano i ruch trwa jak dawniej. Poza osadą fabryczną Zawiercie nie jest ciekawym pod żadnym względem. Pamiątek historycznych żadnych. Miasteczko bardzo nędzne; domy drewniane, wp�ł zapadłe od starości; ulice ciemne, brudne; ludność uboga. Okolica płaska i nużąca oko. Pod Zawierciem są źr�dła Warty. Ludność robocza składa się w części z napływowych Niemc�w, kt�rzy znajdują tu miejsca majstr�w i podmajstrzych, mają dobre płace i mieszkają w domach familijnych fabryki - i miejscowych wieśniak�w, a jeszcze więcej wieśniaczek, kt�rzy cały tydzień pracują w fabryce, nocując gdzie się da, a na niedziele i święta rozchodzą się do dom�w do pobliskich wiosek. Kryzys, kt�ry przechodziły większe miasta guberni Piotrkowskiej, jak Ł�dź, Tomasz�w, Ozork�w - u nas wcale czuć się nie dał. Cały rok robota szła zwykłym trybem. Fabryki nie zmniejszały ani ilości pracujących, ani liczby godzin roboczych. Powodem tak pomyślnego stanu są racjonalnie dobre rynki zbytu towar�w w południowej Rosji i Turcji. Miejsce dyrektora technicznego w przędzalniach, będące dotychczas udziałem cudzoziemc�w, zajmuje od roku rodak nasz p. Masłowski. Jemu to zawdzięczamy inicjatywę sklepu spożywczego dla robotnik�w. Przy fabryce istnieje kasa dla chorych, pomoc lekarska i szk�łka elementarna dla dzieci robotnik�w. W bieżącym roku administracja fabryki urządziła dla stałych robotnik�w kilka andbdquo;maj�wekandrdquo; z muzyką i tańcami. Był to ładny widok, gdyż w ochoczej zabawie wzięli udział zar�wno ci andbdquo;wielcyandrdquo;, jak i andbdquo;maluczcyandrdquo; - może tylko w zabawie przypominali sobie ludzie, że wszyscy są r�wni wobec obowiązk�w względem ludzkości. Poza tym innych rozrywek, opr�cz naturalnie pijatyk w szynkach nie ma. Księgarnia, czytelnia, gospoda chrześcijańska, ani nic podobnego nie istnieje u nas. A szkoda! Gazeta Rzemieślnicza 13.12.1884 r. Rok 1885 Z Zawiercia korespondent nasz pisze, co następuje: Dziś dopiero jestem w możności doniesienia cokolwiek z naszego zakątka. Zawiercie, należące do dw�ch guberni piotrkowskiej i kieleckiej, było jednym z najniedogodniejszych miejsc w Kr�lestwie, gdyż nikt nigdy nie wiedział, w kt�rym znajduje się powiecie i tym sposobem w kwestiach sądowych, gminnych, powiatowych zwykle zachodziły nieporozumienia. Od trzech miesięcy przyłączono całą gromadę Kromoł�w do guberni piotrkowskiej i tym sposobem usunięto wszelkie niedogodności. Sąd gminny przeniesiono do Ogrodzieńca, teraz robią się starania, by sąd z Siewierza przeniesiono do Zawiercia i prawdopodobnie urząd w�jta gminy Kromoł�w postaramy się mieć u siebie, tym bardziej, że jest nadzieja podniesienia tej osady fabrycznej do stopnia miasteczka i wprowadzenia jarmark�w. Ruch fabryczny nie zmniejsza się wcale, owszem wszystkie fabryki myślą z wiosną podwoić produkcję. Przemysł żelazny, kt�ry w zeszłym roku szwankował z braku zbytu i zmniejszył produkcję, obecnie stoi lepiej: zapasy sprzedane i produkcja na nowo idzie zwykłym trybem. Mała fabryczka przetwor�w chemicznych p. Katza rozszerza się znacznie, p. Katz zakłada aparaty najnowszego systemu do destylacji drewna i będzie m�gł robić wszelką konkurencję, otrzymując tanim sposobem ocet, spirytus drzewny, smołę i węgiel drzewny. Fabryka Reichandamp; Comp. (szklarnia) pali obecnie tylko jeden piec; wskutek jednak wielkich zapotrzebowań na szkło zamierzają postawić z wiosną jeżeli nie dwa to jeszcze jeden piec oraz powiększyć szlifiernię i malarnię. W og�le ruch w osadzie; towar�w na składach nie ma, a obstalunk�w dużo. Towarzystwo Akcyjne andbdquo;Zawiercieandrdquo;, fabryka braci Ginsberg, fabryka Birknera powiększają produkcje, by zadowolić choćby najgwałtowniejsze obstalunki. Wskutek otwarcia linii Dąbrowskiej ceny drzewa troszkę spadły, dziś nadeszły pierwsze transporty drzewa rosyjskiego (desek, bali, belek), kt�re jest nieco tańsze, a co najważniejsze suche. Zawiązało się tu k�łko urzędnik�w fabrycznych, kt�rzy noszą się z zamiarem wyjednania pozwolenia na budowę kości�łka lub dużej kaplicy w Zawierciu; brak takowy czuć się daje, szczeg�lniej w porze zimowej lub słotnej. Nie każdy ma tyle, by m�gł sobie pozwolić na wynajęcie koni do kościoła w Kromołowie. W ostatnich czasach Zawiercie podniosło się znacznie pod każdym względem i jest nadzieja, że wkr�tce zajmie niepoślednie miejsce pomiędzy miastami fabrycznymi. Dziennik Ł�dzki 18 (30) 12 1885 r. Rok 1898 Banda Bujnowskiego. W ostatnich latach bardzo wielu mieszkańc�w gub. piotrkowskiej padło ofiarą napad�w zbrojnych, dokonywanych przez bandy rozb�jnicze, dow�dcami kt�rych byli opryszkowie, umiejący zręcznie uchodzić czujności policji. Pierwszą bandą terroryzującą ludność w okolicach Łodzi, Skierniewic i Łasku była banda Mielczarka. Po schwytaniu śmiałego zbrodniarza stworzył bandę rabusi�w Malarski, kt�ry okuty w kajdany w drodze do więzienia zdołał zbiec za granicę. Po ucieczce Malarskiego dow�dztwo nad pozostałymi członkami bandy Malarskiego objął Bogusławski, łodzianin, kt�rego czyny zbrodnicze wraz ze wsp�lnikiem jego Jeziorkiem siały postrach w Będzinie, Sosnowcu, Dąbrowie G�rniczej i okolicach Częstochowy. Jednocześnie z Bogusławskim wsławił się czynami zbrodniczymi w Zawierciu niebezpieczny bandyta Gawereman, kt�remu mieszkańcy płacili haracz, wymagany przezeń jawnie pod presją noża i broni. Wszystkie te bandy zbrodnicze, dzięki jedynie zabiegom policji śledczej, zorganizowanej w Łodzi w październiku 1894 r., dzięki energii naczelnika tejże policji p. Kowalika zostały ujęte i oddane w ręce sprawiedliwości, kt�ra na zawsze uwolniła ludność od szkodliwej ich działalności. Po osądzeniu bandy Bogusławskiego i Jeziorka, długo nie było słychać o napadach zbrojnych, aż dopiero w dniu 10 lipca roku 1897 mieszkańcy Poręby Mrzygłodzkiej w pow. będzińskim zaalarmowani zostali napadem zbrojnym na administratora tego majątku p. Roberta Stefaniego, dopełnionym o godz. 4 po południu na drodze do kopalni węgla andbdquo;Katarzynaandrdquo;, gdzie p. Stefani wi�zł pieniądze, przeznaczone na wypłatę dla robotnik�w. Czujność policji śledczej skierowana została ku wykryciu napastnik�w, kt�rzy następnie popełnili szereg czyn�w zbrodniczych i kradzieży w r�żnych miejscowościach guberni. Dopiero w dniu 28 października 1897 roku członkowie policji śledczej z naczelnikiem policji p. Kowalikiem na czele z wielkim trudem schwytali bandę opryszk�w, kt�rej przewodniczył członek bandy Malarskiego, stały mieszkaniec gminy Uniewel w powiecie opoczyńskim Jan Bujnowski, 36 lat wieku liczący, wzrostu nie dużego, silnie zbudowany, z ryżymi niedużymi wąsami. Bujnowski przyznał się policji do wielu zbrodni i kradzieży i wydał swoich wsp�lnik�w. Dziś niebezpieczny opryszek stanął przed sądem okręgowym piotrkowskim, gdzie za przestępstwa dosięgnąć go ma wyrok sprawiedliwości. Na ławie oskarżonych zasiadło 16 os�b świadk�w zaś wezwano 50. Po dokładnym sprawdzeniu świadk�w i odebraniu przysięgi, rozpoczęto czytanie aktu oskarżenia, kt�ry w streszczeniu brzmi jak następuje: I) W dniu 10 lipca 1897 r., o godz. 4 po południu zarządzający majątkiem Poręba w powiecie będzińskim Robert Stefani jadąc bryczką ze stangretem Antonim Leśniewskim do kopalni węgla andbdquo;Katarzynaandrdquo; dla dopełnienia wypłaty ludziom w sumie 2500 rubli został napadnięty na drodze w odległości jednej wiorsty od wsi Poręba przez człowieka wysokiego wzrostu, uzbrojonego w dubelt�wkę, kt�ry zawołał w języku polskim andbdquo;st�j, bo cię zabijęandrdquo;. Stefani nakazał stangretowi popędzić konie i sięgnął do kieszeni po rewolwer. W chwili tej rabuś wystrzelił do Stefaniego dwa razy, raniąc go jedną śruciną w głowę, reszta zaś śrucin przeszyła czapkę na głowie Stefaniego. Mijając napastnika Stefani wystrzelił do niego z rewolweru, lecz go nie trafił. W�wczas przed końmi znalazł się człowiek niedużego wzrostu z ryżymi wąsikami, muskularny z rewolwerem niklowym dużego kalibru w ręku i wystrzelił trzykrotnie do Stefaniego, chybiając za każdym razem. Stangret popędził konie i zdołał ujść goniącym bryczkę napastnikom. Badany na śledztwie pierwiastkowym w policji śledczej Jan Bujnowski zeznał, że napad na Stefaniego popełnił wraz z mieszkańcem osady Kromoł�w w pow. będzińskim Chaimem Braunerem, ujawniając wszystkie szczeg�ły napadu. Stefani poznał w Bujnowskim człowieka, kt�ry strzelał do niego z rewolweru. Brauner ścigany przez policję zbiegł za granice. II) W tymże dniu o godz. 9 wieczorem w osadzie Kromoł�w wystrzałem z dubelt�wki wymierzonym przez okno od strony podw�rza zabity został na miejscu siedzący we własnym mieszkaniu przy stole Motel Bankier. Podejrzenie w popełnieniu zbrodni padło na Chaima Braunera, kt�ry odgrażał się Bankierowi za to, że świadczył przeciwko skazanym do ciężkich rob�t jego braciom za napad zbrojny na dom Bankiera, w kt�rym brał udział Chaim Brauner, lecz przed sprawą zbiegł z aresztu częstochowskiego i ukrywa się przed policją. Podejrzenie to potwierdził fakt, że na dwa tygodnie przed zab�jstwem Bankiera przyszedł do niego Nusen Brauner i oznajmił mu, że spotkał się w lesie ze swoim synem zbiegłym z aresztu częstochowskiego, kt�ry postanowił zabić Bankiera i Michała Kwapisza, gł�wnych świadk�w w sprawie rozboju i dodał, że syn jego jest nieustraszony, co postanowi to dotrzyma. Podejrzenie to potwierdził świadek Płonka i zeznał na śledztwie, że w dzień zab�jstwa widział dw�ch ludzi skradających się pod okno Braunera. Na śledztwie pierwiastkowym Bujnowski zeznał, że po nieudanym zamachu na Stefaniego on z Braunerem udali się do Kromołowa, gdzie Brauner pozostawił go w jakimś ogrodzie, sam zaś uzbrojony w dubelt�wkę odszedł, po czym rozległ się strzał, a gdy powr�cił oznajmił mu, że zabił żyda mszcząc się, że przez niego siedział w więzieniu. /.../ Rozw�j 2, 3 i 6 XII 1898 r. Rok 1900 Propinacje. Piotrkowska gubernialna komisja propinacyjna na posiedzeniu odbytym w d. 3 grudnia (n. ST.) przyznała właścicielowi osady Kromoł�w p. Habermanowi 39 tysięcy rubli. Wynagrodzenia za pozbawienie go praw propinacyjnych, zamiast zadanych 54 tysięcy i wsp�łwłaścicielom propinacji na starostwie piotrkowskim i Wielkiej Wsi pp. Westrychowi i Windheimowi 29 800 rb. Ci ostatni żądali 162 tysiące rb. I jak się dowiadujemy zamierzają apelować. Tydzień (Piotrk�w) 10(23)12.1900 r. Rok 1906 Pogłoska. Rozeszła się pogłoska, że dyrektor administracyjny Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; inż. Piotr Strzyżewski ustępuje z dotychczasowego stanowiska. Pogłosce tej przecież nie dajemy wiary. Dziennik Częstochowski, 1.12.1906 r. Napad i zabici. Wczoraj rano przyjechał na stacje Zawiercie kasjer Huty Bankowej i wsiadłszy na bryczkę podążył do kopalni Rudniki, odległej o 6 wiorst, gdzie miał dokonać wypłat. Towarzyszył kasjerowi pomocnik, a bryczkę otaczała warta złożona ze strażnika i 4 kozak�w. Gdy ta kawalkada znalazła się za szpitalem, w pobliżu mostu, ukazało się nagle ośmiu bandyt�w, kt�rzy dali salwę z rewolwer�w do przejeżdżających. Nastąpiła wymiana strzał�w, podczas czego dw�ch napastnik�w i jeden kozak padli trupem oraz zranione zostały oba konie u bryczki. Bandyci rozpierzchli się, wszelako okazało się, ze jeden z nich uciekać nie może, gdyż został postrzelony. Zabrano go do szpitala. Znaleziono przy nim jak i przy zabitych jego kompanionach po 8 brauning�w. Pięciu napastnik�w zbiegło, wszelako zarządzono za nimi pościg. Kasjer nie odni�sł szwanku i udał się w dalszą drogę. Dziennik Częstochowski, 14.12.1906 r. Osobiste. Pogłoska o ustąpieniu p. Piotra Skrzeszewskiego ze stanowiska dyrektora zakład�w Tow. Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; sprawdza się: inż. Skrzeszewski ustępuje ze względu na własne interesy. Zawiercie. Zamknięcie fabryki. W fabryce przetwor�w chemicznych pod firmą andbdquo;Rapaport i Leśkiewiczandrdquo; wym�wiono miejsca całemu personelowi administracyjnemu i technicznemu oraz robotnikom, a po upływie oznaczonego terminu fabryka zostanie zamknięta na czas nieograniczony. Jaka tego przyczyna nie wiadomo, gdyż fabryka podobno świetnie prosperowała. Dziennik Częstochowski, 15.12.1906 r. Zawiercie. Szkarlatyna. Z powodu pojawienia się wśr�d uczni�w szkarlatyny, szkoła przy fabryce Huldczyńskiego nie jest czynna. Jeden z chłopc�w umarł. Skład hurtowy. Grono kupc�w tutejszych, zawiązawszy sp�łkę, otwiera tu wkr�tce skład hurtowy towar�w kolonialnych, za kt�rego pośrednictwem zaopatrywać się będzie we wszelkie towary z firm pierwszorzędnych bezpośrednio. Zwłoki w sadzawce. Opodal starej cegielni na drodze do kopalni w Porębie znaleziono zwłoki kobiety niewiadomego nazwiska. Śmierć nastąpiła z utopienia. Dziennik Częstochowski 21.12.1906 r. Agitacja. Do gazety andbdquo;Hajomandrdquo; piszą z Zawiercia, że jest tu pewien andbdquo;chasydandrdquo; wybitny działacz miejscowy, mimo iż jest bardzo nabożnym żydem, agituje zawzięcie na rzecz Polskiej Macierzy Szkolnej, zbierając dla niej ofiary wśr�d znajomych. Jakiś andbdquo;Związek żyd�w konserwatywnychandrdquo; nadesłał do Zawiercia list z ostrzeżeniem, iż tu ma powstać gimnazjum żydowskie, ponieważ jednak instytucja taka uważana jest przez konserwatyst�w żydowskich za heretycką, przeto grożą bojkotem (cherem) tym, kt�rzy zajmą się urzeczywistnieniem projektu. Dziennik Częstochowski 24.12.1906 r. Oszczerstwo. Od kilku dni krążyły tu pogłoski, jakoby grabarz miejscowego cmentarza p. Pieczyrak miał karmić świnie swoje trupami, Pogłoska ta rozeszła się lotem strzały po Zawierciu i z ust do ust ją podawano sobie. Gdy dowiedział się o tym oszczerstwie p. Pieczyrak, wdrożył starania, aby oszczercę zdemaskować i podobno jest na tropie. Rzuceniem powyższej plotki chciano p. Pieczyraka pozbawić chleba, aby po nim objąć posadę. Goniec Częstochowski 1.12.1907 r. Zawiercie. Otwarcie fabryki. Na Argentynie nieczynna od 4 lat fabryka przędzalnicza i wyrobu cajg�w Wojca i S-ki została wydzierżawiona przez pewne towarzystwo ł�dzkie i od nowego roku na nowo będzie puszczona w ruch. Dawniej pracowało w tej fabryce z g�rą 200 ludzi. Goniec Częstochowski 5.12.1907 r. Wypadek w kopalni. Wczoraj w kopalni andbdquo;Dziechciarzandrdquo;, należącej do T-wa Akcyjnego andbdquo;Porębaandrdquo; wpadł do szybu kubeł, kt�ry zabił robotnika Łukasza Drabka, mieszkańca wsi Poręba, drugi robotnik otrzymał nieznaczne uszkodzenia. Bandytyzm. Onegdaj o godz. 9 i p�ł wieczorem, na ul. Porębskiej do ślusarza p. B., powracającego z fabryki Huldczyńskiego zbliża się jakiś nieznajomy człowiek, kt�ry krzyknąwszy po rosyjsku andbdquo;ręce do g�ryandrdquo;. Kazał mu się zatrzymać. Pan B. sądził, że ma do czynienia z agentem śledczej policji, a przekonawszy się, że to coś podejrzanego szedł dalej. andOacute;w nieznajomy bandyta podskoczył do p. B. i uderzywszy go brauningiem w głowę dokonał rewizji. Napadnięty porzucił niesiony zarobek w sumie rubli 32 na ulicy, więc bandyta zadowoliwszy się zrabowaniem zegarka, począł strzelać i zbiegł. P.B. odszukał porzucone pieniądze i podążył do domu. Goniec Częstochowski 8.12.1907 r. Gdy w Łodzi fabrykanci korzystając z obecnej sytuacji zaczęli zmniejszać płacę robotnikom, czym wywołali już strajk - u nas w Zawierciu w przędzalni akcyjnej zupełnie spokojnie. Dzieje się to dzięki taktowi robotnik�w i umiejętnemu postępowaniu dyrektora fabryki P. Szymańskiego. P. Szymański, niedawno przybyły do nas dyrektor generalny Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, wchodzi jak może w potrzeby robotnik�w. Oto pr�bka troski o ich dobro: dowiedziawszy się, że kartofle w Zawierciu sprzedają po 2 rb. 70 kop. za korzec 270-funtowy sprowadził na potrzeby robotnik�w 10 wagon�w i oddaje je po cenie kosztu, tj.; po rb. 1 kop. 70. Ale to tylko drobiazg: słyszeliśmy, że p. S ma na widoku wiele w życiu fabrycznym. Oby tylko p. Szymański wytrwał. Między innymi nosi się z zamiarem założenia kasy emerytalnej dla licznych oficjalist�w pracujących w Tow. Akcyjnym, co pomimo 40-letniego istnienia fabryki nikomu na myśl nie przyszło. Oby tylko p. Szymański wytrwał w swoich szlachetnych przedsięwzięciach, a zdobędzie sobie wdzięczność i uznanie pracownik�w. Goniec Częstochowski, 9.12.1907 r. Bandytyzm. W piątek o godz. 10 wieczorem we wsi Zarwiecie niewiadomy bandyta napadł na przechodzącego Jana Urbańca i uderzywszy go w twarz, zerwał mu srebrny zegarek z łańcuszkiem i zbiegł. Goniec Częstochowski 10.12.1907 r. Zawiercie. Koncert. Jutro w miejscowej sali resursy odbędzie się koncert częstochowskiej szkoły muzycznej, z udziałem prof. Laubego - ucznia Joachima, pianisty newskiego - ucznia Reisenauera, śpiewaczki p., Zofii Powiadowskiej i ch�ru szkoły muzycznej pod kierownictwem L. Wawrzynowicza. Goniec Częstochowski 13.12.1907 r. Najechanie parowozem. W dniu wczorajszym o godz. 6 wiecz�r, gdy przejeżdżał przez pierwszy przejazd woźnica z Kromołowa, najechał parow�z zabijając konia i jednocześnie odrzuciwszy furę z kilkoma ludźmi w bok bez szwanku. Goniec Częstochowski 17.12.1907 r. Zawiercie. Poświęcenie szkoły. Naszej trzydziestotysięcznej osadzie przybył nowy rozsadnik oświaty, mianowicie szkoła 2-klasowa fabryczna. Liczy ona 22 klasy, w kt�rych można swobodnie pomieścić do 2000 uczni�w. Zbudowanym kosztem 102 tys. rubli dzięki osobistej ofiarności pp. Ginsberg�w, szkoła ta pod względem wyglądu a r�wnież urządzenia wewnętrznego stanowi ostatni wyraz techniki i może rywalizować z pierwszorzędnymi szkołami tego rodzaju. Jeżeli dodamy, że obecnie w Zawierciu wykończa się r�wnież gmach kąpieli ludowych, zbudowany kosztem rb. 18000 z prywatnej szkatuły pp. Ginsberg�w, to dojdziemy do wniosku, że pamiętają tu o potrzebach robotnik�w. Tak pomyślne wyniki kulturalne Zawiercie zawdzięcza przede wszystkim ofiarodawcom, a p�źniej tej okoliczności, że potrafią oni dobierać umiejętnych wsp�łpracownik�w. Jednym z nich jest dyr. Szymański oraz b. kierownik fabryki S. Morozow, o kt�rym raz już pisałem, drugim p. Stanisław Sztainhard, inżynier wychowaniec politechniki Karlsruhe. Dzięki energii p. Sztainharda zyskaliśmy wzorowe ambulatorium, przebudowano szpital, postawiono w ciągu roku szkołę, a kąpiele ludowe są już na ukończeniu. W mowie inauguracyjnej p. Marcin Ginsberg zaznaczył, że jest to przeważnie zasługa p. Sztainharda. Poświęcenia szkoły dokonał ks. Fr. Zientara w obecności pp. Maksa i Marcina Ginsberg�w, dyrektor�w fabryki delegat�w robotniczych, gości i zebranych dzieci w liczbie około 2000. Po pięknym przem�wieniu okolicznościowym sz. ks. Zientara, m�wił jeszcze p. Ginsberg, a r�wnież dyr. Szymański, kt�ry kr�tkim, a gorącym wezwaniem robotnik�w do pracy kulturalnej a pokojowym, wywołał huczne oklaski delegat�w robotnik�w bez względu na r�żnicę odcieni politycznych. A oto, gdy staje się rzecz w Zawierciu doniosłej wagi, andbdquo;Kurier Zagłębiaandrdquo; wykrzykuje patetycznie andbdquo;odepchnięci robotnicy odczuli krzywdę, gdy się dowiedzieli, że wybrańcy spoczywali śniadanie do 5 po południu. Oto pr�bka demokratyzmuandrdquo;, kto śniadał do 5. O tym wie andbdquo;Kurier Zagłębiaandrdquo;, gdyż pp. Ginsbergowie po skończeniu aktu wyszli na śniadanie o 2, o 3 zwiedzili fabrykę, a 3.30 wyjechali z Zawiercia. Panie redaktorze andbdquo;Kuriera Zagłębiaandrdquo;! Daruj, że pana nie zaprosili na śniadanie, wobec czego akt postawienia szkoły stracił na świetności, co do robotnik�w, to wolą oni szkolę za 102 tys. rubli niż śniadanie. Goniec Częstochowski 18.12.1907 r. Kradzież w fabryce. W fabryce T-wa Akcyjnego wykryto brak 100 szt. chustek, wartości 300 rb. Kilku sprawc�w kradzieży ujęto, jeden zbiegł. Goniec Częstochowski 20.12.1907 r. Sklep sp�łkowy fabryczny. Przy fabryce Huldczyńskiego istnieje sklep spożywczy udziałowy pracownik�w fabrycznych, kt�ry zawdzięczając umiejętnemu kierownictwu zarządu świetnie prosperuje. Zarząd tego sklepu stanowią dr Krasususki, prezes; p. Miodyński, sekretarz i członkowie: pp. Wolski, Os�bka i Wilkanowicz. Wielka przychylności dla pracownik�w tj. robotnik�w i urzędnik�w okazał dyr. p. Gerhard, kt�ry udzielił lokalu na sklep, zaprowadził oświetlenie elektryczne, a teraz postanowił wybudować piekarnię i oddać do rozporządzenia sklepu pracownik�w, z tym zastrzeżeniem, ażeby chleb wypiekany w tej piekarni otrzymywali pracownicy po cenie kosztu. Pracownicy zawdzięczają r�wnież p. Gerhardowi założenie biblioteki, kosztem fabryki. Koło Zawiercie Polskiego Związku Zawodowego Ogrodnik�w. Odbyło się og�lne zebranie powyższego koła, na kt�rym p. Grodniewski zdał sprawozdanie ze swojej delegacji do Warszawy. Propozycja p. Kelera o założeniu własnego sklepu ogrodniczego w Zawierciu i sprowadzania nasion została jednogłośnie przez obecnych przyjęta. P. Pieczyrak zachęcał do przyłączenia się do Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego i zachęcał, aby ogrodnicy, gdy własny sklep będzie otworzony, popierali go i towary aby sprowadzane były z pierwszej ręki. W końcu p. Grudniewski proponował urządzanie odczyt�w o ogrodnictwie dla włościan. Goniec Częstochowski 22.12.1907 r. Nadesłane. W uzupełnieniu w rubryce andbdquo;z Zawierciaandrdquo; o nowej szkole poczuwamy się w obowiązku dodać, ze budowę wspomnianej szkoły podług planu p. Kudery, jak r�wnież dostarczenia wszelkich materiał�w budowlanych zarząd Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; powierzył niżej podpisanym, kt�rzy nie bacząc na cenę, z powodu konkurencji do minimum zredukowanej, nie szczędzili trudu i zabieg�w, by stanął budynek odpowiadającym wszelkim nowoczesnym wymaganiom oraz był wyrazem ostatecznym nowoczesnej techniki. Dlatego też, nie bacząc na zmniejszenie i tak niewielkiego zysku, niżej podpisani nabyli materiał o wiele droższy, a przez to i lepszy, chociaż stosownie do złożonego przez nich kosztorysu do tego wcale zobowiązani nie byli. Nie możemy jednocześnie przemilczeć zdziwienia naszego, że p. korespondent tamtejszy w swoim sprawozdaniu pominął zupełnie firmę naszą, podając zupełnie inne nazwiska, przez kt�rą przecież budowa tej szkoły zupełnie samodzielnie prowadzona i wykończona została z wyjątkiem ogrzewania centralnego i oświetlenia elektrycznego. Goniec Częstochowski 29.12.1907 r. Rok 1908 Oddział Tow. Kred. Miejskiego. Zawiercie liczy z g�rą 30 000 mieszkańc�w i dzięki sprzyjającym warunkom całe niemal dzielnice nowe powstały, toteż wskutek tego wyłoniła się pilna potrzeba obok wielu pożytecznych instytucji w zakresie społecznym, jeszcze jedna - taniego kredytu, kt�ra by wyrwała z rąk niesumiennych lichwiarzy, wypożyczających pieniądz na nadmierny procent. Taką inicjatywą będzie w Zawierciu oddział Towarzystwa Kredytowego Miejskiego z siedzibą w Piotrkowie. W tym celu ludzie dobrej woli, a takich na szczęście nie brak w Zawierciu, doprowadzili rzecz do tego, że w niedzielę dnia 29 zeszłego miesiąca w sali miejscowego sądu odbyło się przy udziale delegat�w władz piotrkowskiego Tow. Kredytowego Miejskiego walne zgromadzenie, w celu obznajmienia interesownych właścicieli dom�w w Zawierciu z warunkami przystąpienia do Tow. Kred. Miejskiego; zapewne, że pozwoli ono licznej rzeszy obywateli na korzystanie z niskiej stopy procentowej. Działania wstępne w tej ważnej sprawie powierzono p. Mikulińskiemu, adw. przys., kt�ry zajął się nimi gorliwie. Na posiedzeniu p. Gawecki, rejent, zdał zebranym sprawozdanie z czynności dokonanych dotąd. Koszta jakie wynikły, z tego sporządzenie planu Zawiercia, rozjazdy itp., w sumie 259 rb., obecni, stwierdziwszy podpisami, przyjęli na siebie. Nowej instytucji życzymy pomyślnego działania. Goniec Częstochowski 5.12.1908 r. Rok 1910 Zawiercie. Wiecz�r Artystyczny. W sobotę dn. 3 b.m. odbędzie się wiecz�r artystyczny na rzecz 23 koła Towarzystwa andbdquo;Jednośćandrdquo; pracownik�w Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Program wypełnią: ch�ry Warszawskiego Stowarzyszenia Śpiewaczego andbdquo;Echoandrdquo; oraz członkowie Sosnowieckiego T-wa Muzycznego. Na zakończenie odegrana będzie jednoaktowa komedyjka pt. andbdquo;Jeden z nas musi się ożenićandrdquo;. Goniec Częstochowski 1.12.1910 r. Roboty na kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Z większych rob�t zamierzone na rok przyszły są, o ile wiemy, następujące: dokończenie ustawienia kratek dla kontroli bilet�w na pozostałych stacjach linii Bydgoskiej i Kaliskiej, magazyny pospieszne na stacji Skierniewice, Będzin, Łowicz E., Sochaczew, Zgierz, Pabianice i Sieradz, dwa magazyny piętrowe w Łodzi Kaliskiej, magazyny towarowe w Pruszkowie i Żyrardowie, powiększenie dworca w Milan�wku, budowa nowego dworca w Zawierciu, domu noclegowego dla drużyn konduktorskich w Ząbkowicach, Warszawie K. i Kaliszu, budowa g�rnego przejścia ponad torami stacji towarowej i osobowej w Dąbrowie, przer�bka dworca w Aleksandrowie na typ wyspowy (podobnie jak w Granicy) z dojściem tunelowym dla podr�żnych i specjalnym torem dla pociąg�w. Goniec Częstochowski 11.12.1910 r. Pogrzeb obywatela. W niedzielę dn. 11 bm. w Siewierzu odbył się pogrzeb aptekarza Ksawerego Płaszczyńskiego (lat 44), wolą kt�rego było, aby koszty pogrzebu nie przenosiły 10 rb., wobec tego trumnę jak najskromniejszą zbito desek bez wieńc�w i ozd�b. Część majątku śp. zapisał na r�żne cele dobroczynne. Goniec Częstochowski 20.12.1910 r. KSIĘGARNIA i skład wyrob�w piśmiennych K. LUBCHE i S-ka w Zawierciu ul. Kościelna poleca na gwiazdkę: Wielki wyb�r książek dla dzieci i młodzieży. Wszelkie nowości bieżącej literatury zawsze na składzie. Kajety kalendarze, łamigł�wki, itd. Po cenach najtańszych. Goniec Częstochowski 22.12.1910 r. Przemianowanie Zawiercia na osadę. Komisarz do spraw włościańskich pow. będzińskiego p. Segorcow dokonał podziału pastwiska og�lnego we wsi Zawiercie, obejmującego 60 dziesięcin, należącego do rolnik�w zawierckich, kt�rym pastwisko to nadane zostało w zamian za serwituty. Podział pomiędzy rolnikami Zawiercia wywołała ta okoliczność, że poczynione zostały starania o przemianowanie Zawiercia na osadę. Ponieważ już Zawiercie nosi charakter miasta, można się spodziewać, że w przyszłości niedalekiej zostanie przemianowane na miasto. W celu przeto możności rozparcelowania pastwiska zbytecznego ze względu na brak hodowli bydła na place pod budowę mieszkańcy w swoim czasie poczynili starania u komisarza włościańskiego, zwłaszcza że spodziewany jest wzrost przyszłej osady w kierunku budowlanym. Goniec Częstochowski 23.12.1910 r. Rok 1912 Bekwark z Zawiercia. W numerze 42 częstochowskiego andbdquo;Głosu Luduandrdquo; p. Felicjan Borysławski z Zawiercia pomieścił andbdquo;Hymn na cześć ks. Piotra Skargi w trzechsetną rocznicę jego zgonu, z kt�rego przytaczamy tylko jedną zwrotkę: Pogromco wrog�w chrystusowej wiary, Postrachu lutr�w-negacie wcielony, Tępiący błędy, herezje, czary, Piotrze z Mazowsza, bądź błogosławiony! Jak świadczy skrupulatna notatka, natchnienie to miał p. Felicjan Borysławski w Zawierciu dnia 27 września b.r. Myśl Niepodległa, grudzień 1912 r. Rok 1913 Zawiercie. Sobotnie przedstawione amatorskie andbdquo;Klub Kawaler�wandrdquo; udało się znakomicie. Na szczeg�lne wyr�żnienie w andbdquo;Klubie Kawaler�wandrdquo; zasługują pp. Maria Kazanowska w roli andbdquo;Maryniandrdquo; kapitalna naiwna, Arnt, Harażna w roli Jadwisi i Sypkowski jako andbdquo;Piorunowiczandrdquo;. Na og�lne życzenie publiczności andbdquo;Klub Kawaler�wandrdquo; będzie wkr�tce powt�rzony. Zawiercie. Ze związk�w zawodowych. Nowo otworzony związek pluszowc�w będzie od nowego roku posiadał wsp�lny lokal ze związkiem andbdquo;Metalowc�wandrdquo;. Zawiercie. Zabijanie ps�w. Lekarz weterynaryjny p. Mantys, polecił straży ziemskiej pozabijać wszystkie psy, kt�re były pokąsane przez wściekłego psa dzielnicy andbdquo;Argentynaandrdquo;, a to na mocy przepis�w ministerium spraw wewnętrznych z roku 1907 r. o środkach weterynaryjnych. Amatorzy psiego mięsa. Straż ziemska wykryła w Zawierciu kilku zjadaczy psiego mięsa, kt�rzy w tym celu dopuszczali się kradzieży ps�w. Dw�ch amator�w psiego mięsa oddano pod sąd za kradzież. Zawiercie. Wypadek. Zamieszkała przy ulicy Kopalnianej Katarzyna Janeta rąbiąc drzewo ucięła sobie palec. Goniec Częstochowski 2.12.1913 r. Zawiercie. Kiermasz na Tow. Dobroczynności. Dziś więc nastąpi otwarcie Kiermaszu na rzecz miejscowego Tow. Dobroczynności, kt�ry będzie trwał trzy dni, tj. do poniedziałku włącznie. Komitet kiermaszowy dokłada wszelkich starań, aby urozmaicić czas zwiedzającym kiermasz. Toteż opr�cz muzyki będą pokazy kinematograficzne ostatnich nowości z dziedziny kinematografu. W sali gł�wnej Kiermaszu urządzony będzie bufet z gorącymi napojami i zakąskami oraz cukiernia. Dla dzieci urządza się rozdawnictwo prezent�w, a dla starszych andbdquo;Pocztaandrdquo;. Pr�cz tego zwiedzających oczekuje wiele niespodzianek. Cena wejścia na kiermasz 20 kop. Poniżej podajemy spis kiosk�w oraz listę pań i pan�w biorących udział w urządzaniu kiermaszu. I. Oddział sprzedaży prezent�w gwiazdkowych pp. Mejerowa, W�jcikowska, Roszkowska i pp. Tusiewicz, W�jcikowski i Zendlewicz. II. Bufet pp. Borysławska, Barańska i p-na. A. Pogorzelska pp. M. Tusiewicz, Barański. III. Cukiernia pp. dr-owa Zasuszyna Stefania Grodzka, Wacława Pasierbińska i Helena Werner. IV. Kiosk z kwiatami pp. Helena Malczewska, rejentowa Winnicka i Pasierbińska Maria. V. Kiosk z gazetami i reprezentacja andbdquo;Gońca Częstochowskiegoandrdquo; - panny Kotowiczowi Julia, Bork Zofia i Helena Borysławska. VI. Sprzedaż rob�tek z ochronek Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; pp. Nobel, Lubke, J. Harażna i panna Kożuchowska. VII. Poczta-panny Mieczysława Brz�ska, Antonina Dupont, Lili Gieszemiejewa i student Laskoczyński. Goniec Częstochowski 4.12.1913 r. Zjadacze ps�w. Jak już pisaliśmy, przed kilkoma tygodniami aresztowano w Zawierciu pewnego osobnika podejrzanego o kradzież. Podczas badania aresztowanego kategorycznie zaprzeczał oskarżeniu, zapytany zaś, z czego żyje, zaczął się plątać w zeznaniach, w końcu przyciśnięty do muru przyznał się iż kradnie psy, zabija je i tym się pożywia. Policja z początku nie chciała wierzyć, kiedy zaś aresztowany dla potwierdzenia swych zeznań opowiedział, kt�rego dnia i komu skradł ostatniego psa, po sprawdzeniu okazało się, iż zeznania okazały się prawdziwe. Obecnie stwierdzono drugi taki przypadek. Pewien gospodarz chował bardzo ładnego pieska. Przed kilku dniami piesek wymknął się i zginął bez wieści. Przez dwa dni cała rodzina opłakiwała ulubionego pieska. Wreszcie na drugi dzień znaleziono sk�rę, łapy ulubionego andbdquo;Bobusiaandrdquo; na śmietniku. Wykryto r�wnież złodzieja i pożeracza ps�w. Podobno w Zawierciu zamieszkuje kilku zjadaczy ps�w. Goniec Częstochowski 5.12.1913 r. Monografia Zawiercia. Wieś fabryczna Zawiercie leży nad rzeką Wartą, w gub. piotrkowskiej, w pow. będzińskim, gminie Kromoł�w, przy kolei Warszawsko-Wiedeńskiej i rozciąga się wśr�d wyżyny śląskiej, wzniesionej średnio do tysiąca st�p nad poziom morza. Na krańcu wsch�d-południe Zawiercia mieści się stacja kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, odległa o 267 wiorst od Warszawy i 32 wiorsty od granicy. W roku 1827 Zawiercie stanowiły dwie wsie - Duże i Małe Zawiercie, z kt�rych pierwsze wchodziło w skład d�br Mrzygł�d, a drugie należało do d�br Kromoł�w; obie zaś te wsie zaliczały się do gminy Poręba Mrzygłodzka w powiecie olkuskim i parafii Kromoł�w. Duże Zawiercie miało w�wczas 56 dom�w i 269 mieszkańc�w, Małe Zawiercie 10 dom�w i 120 mieszkańc�w. Obszar og�lny zajmowały obie wsie 1239 m�rg. Początek Zawiercia datuje się od 1431 roku, kiedy Książe Bolko na Opolu wraz z żoną Elżbietą dziedziczką na Pilicy nadaje Nykelowi Czenar obszar ziemi na zbudowanie karczmy i pozwala obdarowanemu na karczowanie lasu pod role i łąki, do karczmy należeć mające pod kontrolą starosty polickiego i włodarza z Blanowic. Karczmę tę nazywano andbdquo;Zawyeczsky, p�źniej andbdquo;Zawiercziceandrdquo;, a wreszcie gdy obok karczmy zaczęli się osadzać koloniści na Zawiercie przemianowano. W roku 1885 Zawiercie przyłączono do gminy Kromoł�w, powiatu będzińskiego, a w roku 1893, dzięki staraniom ks. Zientary, utworzono tu samodzielną parafię. Zakłady przemysłowe powstały tu dopiero w XIX wieku i przyczyniły się do rozwoju Zawiercia, w jakim je w dzisiejszych czasach widzimy. (d.c.n.) F. Borysławski. Zawiercie 5-12 1913 r. Goniec Częstochowski 6.12.1913 r. Monografia Zawiercia (dokończenie) Egzystują tutaj następujące zakłady przemysłowe: 1. Towarzystwo Akcyjne wyrob�w bawełnianych andbdquo;Zawiercieandrdquo;, zatrudniające około 6000 robotnik�w. Założycielami fabryki byli w roku 1872 bracia. Ginsberg. W lipcu 1877 fabryka się spaliła, a w grudniu tegoż roku po odbudowaniu była puszczona znowu w ruch. W r. 1879 bracia Ginsberg wybudowali w sąsiedztwie z Tow. Akcyjnym własną tzw. Nową fabrykę, kt�rą w 1880 roku puścili w ruch, a w 1890 r. odstąpili Tow. Akcyjnemu andbdquo;Zawiercieandrdquo;. W 1884 roku tow. Akcyjne otworzyło wydział wyrob�w p�łjedwabnych, pluszowych i aksamitnych. Fabryk obecnie posiada 100000 wrzecion i 3 tys. warsztat�w tkackich, 10000 maszyn drukarskich, 37 kotł�w parowych, motor elektryczny o sile 2500 tys. koni i kilka maszyn parowych o sile 6000 koni. Zabudowania fabryczne składają się z 86 dom�w rozrzuconych na przestrzeni stu jedenastu morg�w. Obr�t roczny wynosi około 12 milion�w rubli. Zarząd Towarzystwa jest w Warszawie i składa się z 3 dyrektor�w zarządzających i 5 członk�w komisji rewizyjnej. Na fabryce w Zawierciu jest dw�ch dyrektor�w: generalny i handlowy, oraz 15 naczelnik�w wydziałowych. Przy fabryce jest szpital z ambulatorium na 25 ł�żek, łaźnia, dom ludowy z salą teatralną, 3 ochrony, do kt�rych uczęszcza 400 dzieci robotnik�w. Wspaniały gmach szkolny z 50 salami wykładowymi, w kt�rym się mieści dwuklasowa szkoła, gdzie bezpłatnie uczy się ok. 2000 dzieci robotnik�w i z g�rą 100 dorosłych robotnik�w i robotnic na wieczorowych kursach. Szkoła utrzymuje 24 nauczycieli i dw�ch prefekt�w. Przy szpitalu jest 3 lekarzy, czterech felczer�w i 3 akuszer�w. Koszta utrzymania szkoły wynoszą 45 tys. rubli rocznie, ochronek domu ludowego i łaźni 12 tys. rubli, szpitala 46 tys. rubli i straży ogniowej istniejącej od 1881 r. 15 tys. rubli. Egzystuje też dla robotnik�w andbdquo;Kasa Przezornościandrdquo; i andbdquo;Pomocandrdquo;. 2. Akcyjne Towarzystwo sosnowieckich fabryk rur i żelaza (dawniej Huldczyński) z kopalnią rudy żelaza andbdquo;Wartaandrdquo; pod Zawierciem, egzystująca od r. 1881, gdzie pracuje 2500 robotnik�w: przy fabryce egzystuje szkoła początkowa, kasyno i straż ogniowa. Naczelnym dyrektorem jest p. J. Wolf, a kierownikiem wydział�w pp. Kalander - wielkimi piecami, Chowanec - gł�wny inżynier wydziału mechanicznego, Herman Mareck - zarządzającą stalownią, Kurt Drescher - zarządzający walcownią, Maksymilian Miozga - chemicznemu laboratorium i inż. Malinowski - prowadzący sprawy z władzami rządowymi. 3. Akcyjne Tow. fabryki szkła (dawniej Reich i Sp.) egzystuje od r. 1881, zatrudnia z g�rą 500 pracownik�w. Przy fabryce egzystuje szkoła początkowa dla dzieci robotnik�w i straż ogniowa. Generalnym dyr. jest Emanuel Markus, dyr. administracyjnym p. Teodor Mioduszewski, kierownikami technicznymi są pp. K. Dąbrowski, F. Wegart i dr Martens szefem biura - p. Karol Schase, a naczelnikami wydział�w są pp. Alfred Klausnis i Julian Reszke. 4. Odlewnia Erbego, zatrudniających 500 robotnik�w. Kierownikiem handlowym jest p. Rudolf Erbe, a mechanicznym inż. Aleksander Erbe (właściciel), firma egzystuje Zawierciu z g�rą 20 lat. 5. Odlewnia andbdquo;Ferrumandrdquo; - około 100 robotnik�w. 6. Fabryka przędzy wigoniowej Berndta H. T.h. zatrudnia z g�rą 200 robotnik�w. Prowadzona przez samego właściciela; egzystuje od 1890 roku. 7. Fabryka tekturowych gilz do przędzalni Bergera. Pracujących 30 os�b. 8. Fabryka lin drucianych Rudowskiego, Wiśniewskiego i Sp. 9. Fabryka pudełek Mecenera. 10. Fabryka maszyn - Krawczyk i Sp., w kt�rej pracuje z g�rą 300 robotnik�w. 11. Chemiczna Fabryka księcia Stanisława Lubomirskiego (obecnie nieczynna). 12. Chemiczna fabryka doktora chemii R. Perlisa (nowo budująca się). 13. Fabryka andbdquo;Suchy Elementandrdquo; inż. Walickiego. 14. Fabryka mydła Jakuba Winmana. 15. Browary: F. Kłobuszewskiego, Hercberga i Sp. 16. Tartaki: H. Potoka, Z. Sawickiego, W. Landau. 17. Cegielnie: M. Holenderskiego, Rusinka i Szwarca i Brounera. 18. Sp�łki handlowe: andbdquo;Nadziejaandrdquo; Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, andbdquo;Przyszłośćandrdquo;, andbdquo;Zorzaandrdquo;, andbdquo;Gwiazdaandrdquo; andbdquo;Wzajemna pomocandrdquo;, Stow. Kupc�w-chrześcijan, Stow. Szewc�w-chrześcijan, Zawierckie K�łko rolnicze. 19. Oddział Warszawskiego Banku Handlowego. 20. Tow. Wzajemnego Kredytu. 21. Dwie Kasy - oszczędnościowa i Kasa pogrzebowa. 22. Dom bankowy prywatny, Dom bankowy Zagłębia Kulczycki i Czajewicz. 23. Lombard. 24. Restauracji 10, z, kt�rych jedna II rzędu, a reszta III-rzędne. 25. Hoteli 3. 26. Skład�w: mąki 3, węgla 4, nafty 3, słomy 5. 27. Apteki 3: J. Ptasińskiego, Stanisława Pasierbińskiego i J�zefa Dulęby. 28. Skład�w aptecznych 5. 29. R�żnych sklep�w i sklepik�w 571, księgarnie 2.p.p Lubcke i Hubickiej, drukarnie 2. 30. Towarzystwo Dobroczynności, Krajoznawcze, śpiewacza andbdquo;Lutniaandrdquo; i andbdquo;Liraandrdquo;, Esperantyst�w, Miłośnik�w sceny. 31. Biuro Techniczne St. Ginsberg, Biuro Budowlane A. Blana, Biuro Telefoniczne H. Maciejewski. Goniec Częstochowski 7.12.1913 r. Wenta w Zawierciu. Z okazji nadchodzących Świąt Bożego Narodzenia niżej wymienione firmy, wzorując się na zwyczaju miast większych, przeznaczają um�wiony procent od targu dziennego w dniu 17 grudnia na rzecz Tow. Opieki nad dziećmi w Zawierciu. 1. Skład Towar�w Galanteryjno-Norymberskich andbdquo;Pracaandrdquo;, 2. Sklep Żelazna andbdquo;Dźwigniaandrdquo;, 3. andbdquo;Cukry Warszawskieandrdquo; Rozmysłowicza, 4. Zakład Ogrodniczy Z. Kaszyńska, 5. Skład apteczny J. Dulęba, 6. Stow. Sp�łdzielcze andbdquo;Przyszłośćandrdquo;, 7. Księgarnia Z. Hubicka, 8. Sklep wyrob�w tabacznych J. Łącki, 9. Księgarnia K. Lubcke i Sp., 10 Magazyn m�d andbdquo;Janinaandrdquo;, 11. cukiernia M. Rosińska, 12. Sklep spożywczy H. Siligowski, 13. Stowarzyszenie szklarskie andbdquo;Samopomocandrdquo;, 14. Sklep galanteryjny St. Olszewska, 15 Drukarnia B. Woźnicki, 16. Magazyn m�d andbdquo;Jadwigaandrdquo;, 17. Dom Rolniczo-Handlowy andbdquo;Zagłębieandrdquo;, 18. Sklep towar�w łokciowych E. Duda, 19. Sklep galanteryjna andbdquo;Mariaandrdquo;, 20. Apteka J. Pasierbińskiego, 21. Apteka S. Pasierbińskiego, 22. Apteka J. Dulęby, 23. Kinematograf artystyczny andbdquo;Lunaandrdquo; ofiarowuje całkowity doch�d netto z przedstawień w dn. 17 bm. Bilety możne nabywać w dniu przedstawienia w kasie andbdquo;Lunyandrdquo;. Dalszy ciąg zapis�w kupc�w zawierciańskich na ten cel przyjmuje Zarząd Tow. Opieki nad dziećmi w sklepie galanteryjno-norymberskim andbdquo;Pracaandrdquo;. Dobre chęci okazane przez pp. Kupc�w zawierckich w celu niesienia pomocy andbdquo;maluczkimandrdquo; są dowodem wysokiego poczucia obywatelskiego, zasługującego na uznanie i naśladownictwo. Reszta zależy więc od poparcia zawiercian, kt�rzy w dniu oznaczonym winni gremialnie stanąć do apelu. Goniec Częstochowski 11.12.1913 r. /.../ Zysk z kiermaszu wynosi z g�rą 600 rubli. Jest to jak na Zawiercie nie tak dużo, ale jednak stanowić będzie pokaźny zasiłek dla Tow. Dobroczynności znajdującej się w ciągłej potrzebie zasiłk�w pieniężnych. Og�łem odwiedziło Kiermasz 800 os�b, w tej liczbie 300 dzieci. Jak na 45000 mieszkańc�w Zawiercia jest to liczba wprost śmieszna. Robotnicy kiermaszem zainteresowali się słabo. Żydzi wstrzymali się od poparcia Tow. Dobroczynności. Ujęcie bandyt�w w Myszkowie. Wczoraj pociągiem popołudniowym do Myszkowa przybyło 3 podejrzanych młodych ludzi, w kt�rych poznano tych samych bandyt�w, kt�rzy w dniu 24 listopada zrabowali kasetkę niesioną przez robotnika Płatka ze stacji torowej do zawiadowcy. Bandyci udali się w kierunku Pohulanki, gdzie jeden z nich zostawił w sklepie palto i następnie weszli do lasu. Po lesie błądzili dosyć długo, czegoś szukając. Zrobiło się więc podejrzenie, że tam ukryli kasetkę zrabowaną i broń, jaką wtedy mieli wczoraj zamierzali to wszystko zabrać. Zawiadomiona policja otoczyła las i idąc ku bandytom pierścieniem, ujęła wszystkich trzech. Takiego wyniku swojej wyprawy nie spodziewali się rabusie, co wyraziło się w ich przestrachu. Przy rewizji znaleziono przy nich po 3 czapki zmieniające wygląd twarzy, oraz cenne pierścienie. Paszport�w, stwierdzających osobistość, opryszkowie nie posiadali i byli zupełnie bez grosza, liczyli widocznie na łup. Podczas badania doraźnego nie umieli się zupełnie wylegitymować, a gdy usłyszeli, że są poznani, jako rabusie kasetki, nie oponując ujawnili trwogę i zmieszanie. Odwieziono ich pod silną eskortą do Będzinia. Nazwiska ujętych bandyt�w jeszcze nie są stwierdzone. Goniec Częstochowski 13.12.1913 r. Zawiercie. Nowo otworzony w Zawierciu 7-klasowy Zakład Naukowy Żeński z kursem żeńskich gimnazj�w z klasami przygotowawczymi i pensjonatem W. Karczewskiej NOWY RYNEK 7 podaje do wiadomości, że rok szkolny rozpoczął się dnia 9 września 1913 roku. Zgłoszenia p�łroczne przyjmuje kancelaria szkoły codziennie. Przez cały rok szkolny pobierać można lekcję język�w nowożytnych i klasycznych oraz gry na fortepianie i skrzypcach. Goniec Częstochowski 14.12.1913 r. Zawiercie. Ryby na święta. Do roku zeszłego sprzedażą ryb na wigilię zajmowali się żydzi. W roku zaś bieżącym kilku kupc�w chrześcijan postanowiło sprowadzić ryby dla swoich wsp�łwyznawc�w z pierwszej ręki bez żadnego pośrednictwa. Pijaństwo i karciarstwo. Coraz to częściej zauważyć można młodzież w stanie podchmielonym, szczeg�lnie wieczorem. Jest to młodzież z klasy robotniczej, kt�ra widocznie naśladując starszych, uprawia pijaństwo i karciarstwo, bo nie ma w Zawierciu domu rodziny, gdzieżby gra w karty nie była praktykowana i nie tylko dla niewinnej zabawki, ale w wielu razach dla hazardu. Zawiadomienie. Inspektor podatkowy III okręgu zamieszkały w Zawierciu podaje do publicznej wiadomości pp. kupc�w miejscowych, iż termin wykupywania patent�w na rok 1914 kończy się w d. 14 stycznia. Kto więc do oznaczonego powyżej czasu patent�w nie wykupi, będzie pociągnięty do odpowiedzialności sądowej na zasadzie istniejących praw o handlu. Goniec Częstochowski 16.12.1913 r. Wizyta naczelnika dyrekcji naukowej. Naczelnik dyrekcji naukowej ł�dzkiej p. Bielajew wizytował szkołę fabryczną Huldczyńskiego, gdzie akceptował nowy personel nauczycielski z p. Milczewskim na czele, a usuniętym nauczycielom przez dyrektora fabryki p. Wolfa dał posady w szkołach rządowych. Kradzież. W nocy z piątku na sobotę 12-13 miesiąca bieżącego w fabryce Akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo; skradziono kilkadziesiąt tuzin�w chustek. Sprawę skierowano do sędziego śledczego; podejrzanych o kradzież aresztowano. Podziękowanie. Zawierciańskie Tow. Dobroczynności za pośrednictwem naszego andbdquo;Gońca Częstochowskiegoandrdquo; składa serdeczne podziękowania ofiarodawcom licznych podarunk�w na kiermasz, a więc pp. Dyrektorom St. Szymańskiemu i Giertychowi, oraz wszystkim panom i paniom biorącym udział w urządzanym kiermaszu, specjalną zaś podziękę p. Michałowi Stypkowskiemu za gustowne udekorowanie Sali i orkiestrze Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; za niezmordowaną i doskonałą grę w ciągu 3 wieczor�w. Zawiercie. andbdquo;Lunaandrdquo; na Tow. Opieki. Wczoraj w kinematografie andbdquo;Lunaandrdquo; odbyło się przedstawienie na rzecz Tow. Opieki nad dziećmi. Goniec Częstochowski 18.12.1913 r. Zawiercie. Repertuar widowisk świątecznych. Podajemy poniżej repertuar widowisk świątecznych w sali teatralnej Domu Ludowego: W czwartek 25 grudnia o godz. 4 po południu obraz religijny w 4 odsłonach: andbdquo;Bernadetaandrdquo;. O godz. 7 wieczorem andbdquo;Jasełkaandrdquo;. Obie sztuki wystawia Towarzystwo Śpiewacze andbdquo;Liraandrdquo;. W piątek 26 grudnia o godz. 8 wieczorem andbdquo;Werbel domowyandrdquo; i andbdquo;Robotnicyandrdquo; - wystawiają Miłośnicy sceny. W sobotę 27 bm. powt�rzenie andbdquo;Bernadetaandrdquo; i andbdquo;Jasełkaandrdquo;. W niedzielę 28 i w poniedziałek 29 bm. występ dzieci szkoły fabrycznej Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;: andbdquo;Kr�l Łokietekandrdquo; i andbdquo;Baśń o kr�lowej R�żyandrdquo;. W środę 31 bm. andbdquo;Wiecz�r Sylwestrowskiandrdquo; (sic!) robotnik�w fabryki Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; z tańcami i teatralnym przedstawieniem obrazu ludowego andbdquo;Nowy Rokandrdquo; Jasińskiego, byłego artysty warszawskich teatr�w rządowych. 1 stycznia powt�rzenie andbdquo;Bernadetyandrdquo; i andbdquo;Jasełkiandrdquo;. 3 stycznia przedstawienie amatorskie andbdquo;Klub Kawaler�wandrdquo; powt�rzenie na żądanie publiczności. 6 stycznia o godz. 4 po południu andbdquo;Jasełkaandrdquo; i zabawa taneczna dla amator�w biorących udział w przedstawieniu andbdquo;Bernadetyandrdquo; i andbdquo;Jasełkiandrdquo;. Jak widać z powyższego będziemy mieli sposobność wesołego spędzenia świąt. Goniec Częstochowski 20.12.1913 r. O felczer�w chrześcijan. W piątkowym wydaniu andbdquo;Iskryandrdquo; sosnowieckiej z dn. 19 bm.. w korespondencji z Zawiercia powiedziano, że u nas nie ma andbdquo;ani jednego felczera polakaandrdquo;, co jest błędem, bo mamy ich aż dziewięciu - a oto ich nazwiska: pp. Oczko, Fidziński, Stańczyk, Błaszczyk, Maj, Kowalski, Boncler, Gębarski, Frydmoryn (katolik). Goniec Częstochowski 23.12.1913 r. Pożar w fabryce andbdquo;Zawiercieandrdquo;. W dniu 24 bm. o godz. 8 rano w fabryce tow. akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, kt�rego filia zarządu znajduje się w Łodzi, w gmachu, gdzie mieszczą się pokoje gościnne, wynikł pożar, przyczyna kt�rego nie została wyjaśniona. Do pożaru pośpieszyła straż ogniowa tegoż towarzystwa, lecz niestety zatrzymana została przed przejazdem kolejowym, gdzie manewrowały pociągi towarowe i przez dłuższy czas nie mogła się przedostać. Dzięki dostatecznej liczbie ludzi, kt�rzy pospieszyli na ratunek i obfitości wody na miejscu, pożar nie przyjął groźnych rozmiar�w. Spaliła się klatka schodowa i dwa pokoje umeblowane. Rozw�j 29.12.1913 r. Rok 1918 Z Ciągowic. Dnia 1 grudnia odbył się w Ciągowicach poch�d religijny narodowy, kt�ry po kazaniu, wygłoszonym przez ks. proboszcza Hamerlinga ruszył do nowo budującej się kaplicy w naszej parafii. Poch�d poprzedzała banderia konna, z 14 młodzieńc�w w sukmanach. Włościanin ni�sł na czele pochodu krzyż, w asyście dziewic w narodowych strojach. Kolejne postępowały szkoły, dalej związek młodzieży wiejskiej, Sodalicja mariańska, Bractwa kościelne, kolejarze stacji Łaz, g�rnicy z naszych kopalni i robotnicy z fabryk, ze swoimi sztandarami. Dalej krakowianki i długi rząd działaczek, duchowieństwo, a za nim parotysięczny tłum z parafii i wiosek okolicznych. Po przybyciu do kaplicy ks. prob. Hamerling wygłosił patriotyczną mowę o jedności społeczeństwa, następnie wr�cił poch�d wśr�d dźwięk�w orkiestry parafialnej do kościoła. W czasie pochodu wrogie nam jednostki usiłowały przeszkadzać uroczystości, lecz nadaremnie. Poch�d odbył się wspaniale i wrył się głęboko w naszej pamięci. Goniec Częstochowski 8.12.1918 r. Zastrzelenie herszta. Pod Myszkowem żandarmeria zastrzeliła osławionego dow�dcę bandy Opila, napadającej w wyrafinowany spos�b mieszkania i dwory w okolicach Częstochowy. Mimo ciężkich ran odniesionych w walce z żandarmerią usiłował ratować się ucieczką, lecz padł na miejscu przeszyty kilku strzałami. Sławnego herszta poszukiwały już władze okupacyjne, niemieckie i austriackie nadaremnie. Dopiero czujność polskiej żandarmerii położyła kres jego zbrodniczym czynom. Goniec Częstochowski 15.12.1918 r. Rok 1925 Żywność dla bezrobotnych. Miasta rządzone przez PPS, a więc Sosnowiec, Dąbrowa, Zawiercie, wydały bezrobotnym mąkę żytnią. Co robotnik ma z nią zrobić, nie wiadomo, gdyż w domu chleba piec nie można, bo w piecyku chleb się nie udaje, a zresztą w mieszkaniach jednoizbowych piecyk�w nie ma, a klusek z mąki żytniej przyrządzić nie podobna, bo robi się klajster. Magistraty czerwone radzą bezrobotnym, by wymieniali mąkę żytnią u piekarzy na chleb lub w sklepach na pszenną, albo nawet, aby mąkę sprzedali, a za otrzymaną got�wkę kupili to, co im potrzeba. Oczywiście przy zamianie lub sprzedaży bezrobotny straci od 25 do 50% zapomogi. Będzin natomiast wydaje kartki na chleb do sklep�w sp�łdzielczych na chleb, mąkę pszenną, kaszę, groch i cukier, toteż tam nikt się nie buntuje i wszyscy z wdzięcznością przyjmują zapomogę żywnościową. Zebranie Hallerczyk�w w Zawierciu. W Zawierciu w dniu 12 grudnia br. w lokalu związk�w zawodowych odbyło się zebranie organizacyjne Związku Hallerczyk�w. Po referacie p.p. St. Kuczabińskiego, Derejczyka, Jabłońskiego, i innych, 17 z obecnych przystąpiło do Związku i wybrało przez tajne głosowanie zarząd, do kt�rego weszli: prezes St. Kuczabiński, skarbnik W. Werner oraz zastępcy pp. Jabłoński i Fr. Janus. Polonia 25.12.1925 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/gra Chcesz sobie przypomnieć czasy PRL-u, te codzienne, zabawne lub pełne absurdu? Wejdź do Gry! Już 22 września pojawi się niepowtarzalna okazja, aby przenieść się do minionej epoki. Odbędzie się w�wczas II edycja Zawierciańskiej Gry Miejskiej pt. andbdquo;Śladami Dawnego Zawierciaandrdquo;, organizowanej przez Centrum Inicjatyw Lokalnych. W tym roku gra będzie poświęcona realiom PRL-u. Gra miejska to połączenie harcerskich podchod�w, gier fabularnych i hapenning�w ulicznych. Jej ideą jest traktowanie miasta jak planszy, po kt�rej poruszają się gracze. Podczas rozgrywek uczestnicy wykonują przer�żne zadania, rozwiązują zagadki i zbierają punkty, aby na mecie wymienić je na nagrody. - andbdquo;Gry miejskie organizowane są w większości dużych polskich miast. To świetna zabawa i chcieliśmy, aby r�wnież mieszkańcy naszego miasta mieli okazję do zapoznania się z tą formą rozrywki. Motywem przewodnim gry będzie dawne Zawiercie - jego ulice, budynki, mieszkańcy i historia. Ubiegłoroczna edycja zakończyła się dużym sukcesem - wzięło w niej udział aż 45 os�b. Zachęcam do udziału w drugiej edycji - tym razem gra będzie dotyczyła czas�w PRL-uandrdquo; - m�wi Paweł Abucki, wiceprezes CIL. Dla najlepszych przewidziano atrakcyjne nagrody. Podczas zmagań natkniemy się na ciekawe postaci z przeszłości, peerelowskie ciekawostki oraz ślady wydarzeń z dawnych latandhellip; Impreza rozpocznie się 22 września na terenie Ośrodka Sportu i Rekreacji w Zawierciu o godzinie 10:00 i potrwa kilka godzin. Aby wziąć udział w grze, należy zebrać 5 osobowy zesp�ł i do 20 września 2012 r. zarejestrować go za pomocą formularza dostępnego na stronie internetowej www.zawiercianin.pl w biurze Centrum Inicjatyw Lokalnych, ul Senatorska 14, oraz w siedzibie Towarzystwa Miłośnik�w Ziemi Zawierciańskiej, ul. Piastowska 1. W każdym zespole przynajmniej jednym uczestnikiem musi być osoba pełnoletnia. Zadanie wsp�łfinansowane ze środk�w otrzymanych od Urzędu Gminy Zawiercie. http://www.dawne-zawiercie.pl/stycz Rok 1852 Nr 26. Burmistrz miasta Włodowic Delegowany Gdy ogłoszona licytacja sprzedaży aparatu gorzelniczego na rzecz Skarbu zajętego we wsi Bzowie, gminie Kromoł�w, w dniu 5(17) grudnia 1851 r. dla braku konkurent�w bezskuteczną okazała się; dlatego drugi termin na dzień 23 stycznia (4 lutego) rb. oznacza i szanownych konkurent�w z gotowymi pieniędzmi zaprasza. Włodowice dnia 31 grudnia 1851/2 roku. Rok 1872 Dyrekcja Szczeg�łowa Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Kielcach. Podaje do powszechnej wiadomości, że na zasadzie Art. 7 postanowienia b. Rady Administracyjnej Kr�lestwa Polskiego z d. 28 czerwca (10 lipca) 1860 r. i upoważnień przez dyrekcję Gł�wną Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego udzielonych, następujące dobra ziemskie po uposażeniu włościan pozostałe, na zaległości ratach Towarzystwu należnych są wystawione z przyległościami i przynależnościami na przymusową sprzedaż przez publiczna licytację w mieście gubernialnym Kielcach w Kancelariach poniżej wymienionych: /.../ 5. Kromoł�w, z folwarkiem Pomrożyce, Zawiercie Kromołowskie i Zuzanka, położone w okręgu Pileckim - raty zaległe w chwili wystawienia na sprzedaż wynoszą rsr. 450: vadium do licytacji wynosi rsr. 1500: licytacja rozpocznie się od sumy rsr. 39150: termin sprzedaży dnia 15(27) Sierpnia 1872 r., przed rejentem Juszyńskim Grzegorzem. Lgota Murowana, z folwarkiem Przyłubsko, Huta Szklana, Kalin�wka, Żerkowice z osadami Dąbr�wką i Karczma w Żerkowicach, położone w okręgu Pileckim - raty zaległe w chwili wystawienia na sprzedaż wynoszą rsr. 1500: vadium do licytacji wynosi rsr. 6000; licytacja rozpocznie się od sumy rsr. 54775; termin sprzedaży dnia 15(27) sierpnia 1872 r., przed rejentem Makowskim Stanisławem. Gazeta Warszawska, 29.01 1872 r. Rok 1876 Łazy. Nowa kolej żelazna. andbdquo;Gazeta Warszawskaandrdquo; doniosła z bardzo wiarygodnego źr�dła o zapadłym już w Petersburgu postanowieniu, że kolej mająca połączyć drogę warszawsko-wiedeńską z (Iwangrodem) Dęblinem, prawdopodobnie będzie nie od stacji Łazy, lecz od Dąbrowy G�rniczej. Jeżeli wiadomość powyższa istotnie się sprawdzi, to przyjęcie tego najodpowiedniejszego dla przemysłu g�rniczego kierunku, u samego źr�dła zawdzięczać należy jednemu ze światłych g�rnik�w krajowych, kt�ry, studiującym projektowaną linię ze stacji Łazy inżynierom, miał sposobność przekonywująco zalecić przyjęcie Dąbrowy G�rniczej za punkt wyjścia nowej drogi. Donieśliśmy o tym przed dwoma laty. Tydzień, Piotrk�w, 23.(11)01.1873 r. Rok 1886 Z Zawiercia donoszą andbdquo;Dziennikowi Ł�dzkiemuandrdquo;: Zawiercie należące do dw�ch guberni, piotrkowskiej i kieleckiej, było jednym z najniedogodniejszych miejsc w Kr�lestwie Polskim, gdyż nikt nigdy nie wiedział, w kt�rym znajduje się powiecie - i tym sposobem, w kwestiach sądowych, gminnych lub powiatowych, zwykle zachodziły nieporozumienia. Od trzech miesięcy przyłączono całą gminę Kromoł�w do gub2erni piotrkowskiej i tym sposobem usunięto wszelkie niedogodności. Sąd gminny z Kromołowa przeniesiono do Ogrodzieńca, a teraz robią starania, by sąd z Siewierza przeniesiono do Zawiercia i prawdopodobnie urząd w�jta gminy Kromoł�w postaramy się mieć u siebie, tym bardziej, że jest nadzieja podniesienia tej osady fabrycznej do stopnia miasteczka i wprowadzenia jarmark�w. Ruch fabryczny nie zmniejsza się wcale: owszem wszystkie fabryki myślą z wiosną podnieść produkcję. Przemysł żelazny, kt�ry w okolicy w roku zeszłym szwankował z braku zbytu i zmniejszył produkcję, obecnie stoi lepiej; zapasy sprzedano i produkcja idzie zwykłym trybem. W og�le ruch w całej osadzie; towar�w na składach nie ma, a obstalunk�w dużo. W ostatnich czasach Zawiercie podniosło się znacznie pod każdym względem, jest nadzieja, że wkr�tce zajmie niepoślednie miejsce pomiędzy miastami fabrycznymi. Tydzień, Piotrk�w 5(17).01.1886 r. Towarzystwo akcyjne w Zawierciu. Do opinii odnośnej władzy, jak donosi andbdquo;Warszawskij Dniewnikandrdquo;, przesłaną została prośba znanego akcyjnego towarzystwa przędzalni i blicharni w Zawierciu o pozwolenie dla utworzenia kapitału obrotowego, wypuszczenia w głębi Cesarstwa lub za granicą obligacji w ilości połowy rzeczywiście wniesionego kapitału, czyli w sumie o wartości 1 125 000 rs., lub też monetą zagraniczną w odpowiedniej sumie, niemiecką lub francuską, stosownie do tego, gdzie owe obligacje zostaną ulokowane, a zgodnie z tym o zmianę i dopełnienie niekt�rych paragraf�w istniejącej ustawy tego towarzystwa z nadaniem prawa zarządowi jego określenia warunk�w emisji wspomnianych obligacji. Toteż zarząd towarzystwa zwr�cił się do ministerium skarbu 1) o pozwolenie obligacji na sumę 1 125 000 rs. kredytowych, albo 690 tys. rubli metalicznych, z tym żeby w tym ostatnim razie nominalna wartość każdej obligacji nie była mniejsza nad 125 rubli metalicznych i żeby obligacje mogły być zar�wno w rublach rosyjskich, jak i w markach niemieckich, licząc 125 rs. met. na 408 marek niemieckich; 2); odpowiednią zmianę i dopełnienie odnośnych ustawy towarzystwa. Dziennik Ł�dzki, 17(29) 01.1886 r. Rok 1887 Wydobycie węgla - sprawozdanie. /.../ Na koniec sprawozdanie objaśnia, że opr�cz węgla kamiennego wydobywano w r. 1885 tak jak i w latach poprzednich węgiel brunatny na kopalni andbdquo;Joannaandrdquo; pod wsią Poręba Mrzygłodzka. Kopalnia ta należy do p. Zygmunta Pringsheima. Kopalnia andbdquo;Joannaandrdquo; wydała w 1885 r. 1 207 864 pud�w węgla, czyli więcej o 550 864 pud., niż w roku poprzednim. Na kopalni tej działały 2 machiny wyciągowe o sile 20 koni i 2 wodociągowe o tejże sile. Pracowało tu 60 g�rnik�w i 4 pomocnik�w, na jednego robotnika przypadało 20 125 pud. produkcji, gdy w roku 1884 przypadało aż 21 877 pud�w. Og�łem więc cała produkcja węgla kopalnego w Kr�lestwie Polskim w ciągu r. 1885 wynosiła 10 928 247 pud�w, czyli że zwiększyła w ciągu roku sprawozdawczego w por�wnaniu z poprzednim o 690 680. Tydzień, Piotrk�w, 11(23).01.1887 r. Rok 1892 W Zawierciu założono fabrykę drobnych części, kt�re wchodzą w skład maszyn do przędzenia bawełny. Gł�wnie fabryka wyrabia sprężyny do cz�łenek. Wszystkie te części dotychczas były sprowadzane z Anglii. Tydzień, Piotrk�w 29.12(10.01).1892 r. Rok 1893 Zawiercie. Napływ Żyd�w. Grono kapitalist�w, Żyd�w przybyłych z Cesarstwa, a stale osiadłych od dłuższego czasu w Warszawie, pomiędzy innymi założyło wielkie składy towar�w na Nalewkach, zawiązując stosunki z handlującymi w miastach prowincjonalnych Cesarstwa oraz Kr�lestwa. Żydzi tutejsi na �w napływ bardzo się skarżą, przybysze bowiem przywieźli z sobą znaczne kapitały, a ponieważ jako na rynku pieniężnym warszawskim nieznani płacą wszystko got�wką, przeto dla tutejszych kupc�w opierających swoje obroty na kredycie stanowią zab�jczą konkurencję. Przeciwnie fabrykanci w Zawierciu i Łodzi są bardzo zadowoleni z operacji Żyd�w przybyłych tutaj z Cesarstwa; Żydzi ci bowiem znając wybornie tamtejsze rynki handlowe i zakupując u nas towar, wysyłają go na wsch�d. W fabryce Towarzystwa Akcyjnego w Zawierciu panuje teraz ruch niebywały dotąd, fabryka nie może nadążyć zam�wieniom zwłaszcza na towar mający popyt pośr�d włościan, kt�ry dawniej Żydzi ruscy nabywali w fabrykach moskiewskich. /.../ Gazeta Rzemieślnicza, 7.01.1893 r. Rok 1894 Kroczyce. Malowniczość kraju i jego ub�stwo; zarobki fabryczne i ofiarność ludu. Z gminy Kroczyce pow. olkuskiego piszą do andbdquo;Gazety Polskiejandrdquo;: Za najbiedniejszą gminę w powiecie olkuskim uważać można gminę Kroczyce. Pod względem położenia swego gmina ta, po Dolinie Ojcowskiej, należy do najpiękniejszej w kraju. Miejscowość g�rzysta, usiana r�żnorodnym lasem, a wśr�d skał, mających wygląd starych zamk�w, znajduje się wiele grot wspaniałych, zadziwiających swoim ogromem, kt�re służą za schronienie bardzo bezpieczne dla złodziei. Tu stała rezydencja głośnego opryszka, starego Mularskiego z całą rodziną, składającą się z żony, trzech syn�w i jednej c�rki, tu r�wnież mieszkańcy okolicznych wiosek Dzibice, Sazany, Kostkowice, Dobrogoszczyce, spośr�d kt�rych wielu trudni się kunsztem złodziejskim, ukrywając inwentarz skradziony, żywy lub martwy. Zwykle też i okradzeni czynią tam poszukiwania rzeczy skradzionych, ale rzadko z pomyślnym skutkiem, bo złodzieje u Żydk�w, zamieszkujących w pobliskich miasteczkach, z kt�rymi utrzymują stałe stosunki, chętnych natychmiastowych znajdują nabywc�w. Mianowicie w Żydach z Kromołowa, Włodowic, Szczekocin na bydło, a z Żarek, Żarnowca i Wolbromia, na konie. Wielu paser�w tą sposobnością podorabiało się znacznej fortuny. O ile okolica tutejsza jest malownicza, o tyle z drugiej strony biedna. Ziemia kamienisto-piaszczysta nieurodzajna. W roku dżdżystym, jakim był ubiegły, jeszcze można mieć nadzieje, że coś się urodzi, ale kiedy rok suchy słonce wypala wszystko, nie raz do tego stopnia, że zasiew się nie zwraca. Owies i jęczmień rzadko kiedy się udaje; pszenicy nikt tu nie sieje, bo nie zwr�ciłby się koszty uprawy. Jedynie uprawia się tu żyto i kartofle. Wydajność plonu bardzo mała. Świetny to rok, kiedy z korca wysiewu żyta można otrzymać cztery, a z korca kartofli 7 korcy. W roku zeszłym tylko kartofle dopisały. Na niewydajność żyta powszechne narzekania. Wobec takich warunk�w nic dziwnego, że tu powszechnie między obywatelstwem ziemskim rokrocznie majątki idą albo na parcelacje, albo bywają sprzedawane przez Towarzystwo za zaległe raty; że sekwestrator za zaległe podatki często musi robić zajęcia i licytacje. Nie lepiej też trzyma się tutaj lud wiejski, pomimo jego skromnych wymagań, chociaż obchodzi się bez najemnika, dość rzucić okiem na mieszkańc�w okolicy tutejszej, na ich zabudowania oraz inwentarz, by się o tym przekonać. Wieśniak tutaj tylko w wielkie święto lub w familijne uroczystości widzi u siebie kawałek mięsa, rok cały bez niego się obchodzi. Do zamożniejszych liczy się ten gospodarz, kt�ry w domu posiada chleb swego pieczywa. Zabudowania, choć dość schludnie utrzymane, są za szczupłe; jak m�wi przysłowie z każdej szybki okno. Inwentarza u włościan jest r�wnież bardzo mało, a to, co się utrzymuje, jest tak drobne i karłowate, a wiosna tak nędznie się przedstawia, że doprawdy serce się ściska, patrząc na te szkielety powleczone sk�rą, kt�re częstokroć prog�w ob�r przekroczyć nie mogą. Gospodarzy mających po parze koni w gminie na palcach policzyć można. W samej wsi Kroczyce, największej z całej gminy, bo liczącej 1200 ludności, razem jest trzech gospodarzy, mających po parze koni. Większość biedniejszych rolnik�w wcale nie utrzymuje koni, dokonując uprawy pola albo krowami lub najętym zaprzęgiem. Ci, co mają więcej ziemi trzymają tylko po jednym koniu, kupując go zazwyczaj z początkiem wiosny w cenie 15-25 rs., a opędziwszy roboty wiosenne i jesienne pozbywają się szkapy dla braku paszy. Ludność tutejsza wspiera tylko bliskość fabryk w Zawierciu, gdzie młodzież obojga płci znajduje zarobek, wprawdzie bardzo skromny, od 40-50 kop. dziennie, ale i to jest wielką pomocą. Niekt�rzy za zarobkiem puszczają się jeszcze dalej: do Dąbrowy, Sosnowca, Sielca. Lecz dużo jest takich gospodarzy, co mając dorosłe dzieci nie puszczają ich do fabryki, w obawie zepsucia, kt�re pomiędzy fabrykantami w Zawierciu jest bardzo wielkie. A jednak, chociaż grosz z takim trudem zdobywa się tutaj, na pochwałę miejscowej ludności powiedzieć można, iż odznacza się wielką ofiarnością na chwałę Bożą. W parafii Kroczyce przez ostatnie 6 lat zrobiono: obmurowano cmentarz grzebalny i kościelny, a w roku zeszłym staraniem obecnego proboszcza powiększono kości�ł, przez przybudowanie nowej nawy, wieży i zachrysti. Nadto wewnątrz dają się wszystkie nowe ołtarze, ambona i ch�r itd. Na to wszystko poczciwy lud wdowi grosz chętnie niesie w ofierze, a przy tym z wielka pomocą śpieszy, z radością, bez sarkania. Tydzień, Piotrk�w 16(28).01.1894 r. Rok 1896 Wypadek w fabryce. W Zawierciu w fabryce br. Ginsberg pękł balans wprowadzający w ruch transmisję, wskutek czego połowa fabryki stanęła. Na szczęście wypadku z ludźmi nie było. Naprawa potrwa około trzech miesięcy; tymczasem atoli roboty prowadzą się dniem i nocą. W dzień czynny jest oddział tkacki, a w nocy przędzalnia. Nowa fabryka cementu W Łazach zamierzono wybudować nową fabrykę cementu na gruntach p. Poleskiego. Kapitał zakładowy nowej fabryki wynosi około 800 tysięcy rubli. Projektowana fabryka będzie czwarta z kolei w okręgu sosnowieckim, w kt�rym istnieją już następujące fabryki cementu: sławna w Grodźcu pod Będzinem, fabryka w Wysokiej pod Łazami i w Ogrodzieńcu pod Zawierciem. Wobec tego czy nie lepiej byłoby wybudować, w miejsce fabryki cementu, wielkiego pieca, zwłaszcza z uwagi na bogactwo okolicznych rud żelaznych? andbdquo;Huta Bankowaandrdquo; buduje już czwarty z kolei piec wielki, a pomimo to podołać nie może! To samo dzieje się w andbdquo;Hucie Katarzynaandrdquo;. W okolicach Łaz, Zawiercia, Myszkowa, Poraja, Częstochowy i Rudnik znajduje się około 75 kopalń rudy żelaznej, każda na przestrzeni 100- 150 morg�w!... W chwili obecnej andbdquo;Huta Bankowaandrdquo; płaci za pruski cetnar rudy Dąbrowa po 23 kop. andbdquo;Huta Bankowaandrdquo; rozpoczęła działalność swą milionem frank�w, a dziś obraca dziesiątkami milion�w. C�ż panowie kapitaliści miejscowi? Czy w podobnych warunkach nie wartoby zaryzykować, nie czekając aż Niemiec lub Francuz wyręczy nas znowu w zbieraniu milion�w, kt�re zamiast wzbogacać nas p�jdą nad Szprewę lub Sekwanę, dając jeszcze jedno wymowne świadectwo naszego lenistwa i braku przedsiębiorczości? Tydzień, Piotrk�w 29.12.(10.01).1896/7 r. Rok 1898 Budowa fabryki cementu w Łazach, podjęta z inicjatywy St. hr. Krasickiego, jest już na ukończeniu. Maszyny sprowadzono z Belgii, fabryka ma być puszczona w ruch już marcu rb. Kurier Kolejowy nr 69, 1898 r. - Z kościołem w Zawierciu źle! - tak woła korespondent z tej miejscowości w andbdquo;Gazecie Warszawskiejandrdquo;. Komitet budowy, właściwie pan prezes rządzący budową, absolutnie zaniedbał pokryć mur�w dachem przed zimą i ukazują się rysy w gmachu, kt�ry już kilkadziesiąt tysięcy rubli kosztuje! Budowniczy twierdzi, że przy większych budowach zdarzają się pęknięcia, nie grożą one jednak katastrofą; nam się to wydaje niejasnym, tym bardziej, że ciągle czytamy o fuszerce budowlanej w Warszawie, gdzie zawalenia się dom�w poprzedzały szczeliny i rysy w murach. Na kości�ł płyną ofiary maluczkich, a więc radzilibyśmy wiedzieć, co komitet o tych pęknięciach myśli; wartoby przy tej okazji ogłosić sprawozdanie, ile dotychczas budowa kościoła kosztuje? W fabryce cementu Wysoka pod Łazami, w suszarni, zawaliło się sklepienie, grzebiąc pod swymi gruzami osiemnastoletnią dziewczynę, Mariannę Mycką. Tydzień, Piotrk�w, 18(30)01.1898 r. Rok 1900 Spadki. Wydziały hipoteczne zawiadamiają, iż otworzone zostały spadki: /.../ po zmarłym Jankielu Gelbergu, właścicielu nieruchomości nazwanej andbdquo;Gelberga domy w Zawierciuandrdquo; będzińskiego powiatu; /.../ Rozw�j, 3(15)01.1900 r. - Przędzalnia. Mieszkaniec Zawiercia Saks otrzymał pozwolenie na założenie tamże wielkiej przędzalni parowej. - Szpital i szkoły Zawierciu. Szczupły budynek w Zawierciu jest zupełnie nieodpowiedni i powinien mieć najmniej siedemdziesiąt l�żek; tymczasem jak m�wi andbdquo;Kurier Codziennyandrdquo; jest tylko dwadzieścia, wskutek czego robotnicy ciężej chorzy leżą w ciasnych i wilgotnych mieszkaniach bez dozoru i opieki lekarskiej. Szkoła zaś fabryczna dziesiątej części dzieci pomieścić nie może; w imieniu, więc tej łaknącej nauki rzeszy należałoby projekt powiększenia szkoły jak najrychlej urzeczywistnić. Z Zawiercia. andbdquo;Kurier Codziennyandrdquo; donosi, że bardzo miłą szlachetną rozrywkę znaleźli sobie robotnicy fabrycznych płci obojga, tworząc w Zawierciu k�łko amatorskie i grając takie sztuki, jak andbdquo;Czartowska ławaandrdquo;, kt�ra przedstawiono sześć razy z rzędu w Sali teatralnej resursy fabrycznej. Wszystkie sześć przedstawień udały się znakomicie. Zasługa to reżysera p. B. Micińskiego, jak r�wnież p. Helmana, dyrektora orkiestry amatorskiej. Przedstawienia były bezpłatne jednakże z dobrowolnych ofiar nazbierało się kilkaset rubli na rzecz kościoła. Rzesza więc fabryczna swoją żywotnością wyprzedziła inteligencję; luminarze bowiem tameczni tworząc partie, k�łka i k�łeczka, spędzają tylko czas na przypinaniu łatek bliźnim. Tydzień, Piotrk�w, 7.01(26.12)1900 r. Rok 1901 We wsi Łazy w pow. będzińskim, d. 22 lutego przy odległej andfrac14; wiorsty od stacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej tegoż nazwiska, od d. 14 stycznia r. b. otwarty został oddział pocztowy dla przyjmowania korespondencji na początek z pociąg�w nr 9 i 10. Tydzień, Piotrk�w, 7(20)01.1901 r. Rok 1904 Korespondent z Zawiercia do andbdquo;Kuriera Polskiegoandrdquo; utyskuje na szerzące się w osadzie nożownictwo. Tydzień, Piotrk�w, 10.01(28.02) 1904 r. W Zawierciu sp�łka udziałowa, złożona z rzemieślnik�w i majstr�w fabrycznych, założyła - jak donosi andbdquo;Dziennik dla Wszystkichandrdquo; publiczny park, kt�ry jest obecnie miejscem sportu dla starszych, rozrywki na świeżym powietrzu dla dzieci. Tydzień, Piotrk�w, 7.02(25.01) 1904 r. Rok 1905 Z Zawiercia piszą do andbdquo;Gazety Polskiejandrdquo;: andbdquo;Długotrwałe przesilenie ekonomiczne, spotęgowanymi wypadkami rozwijającymi się na dalekim Wschodzie, oraz mobilizacją, jaką objęte zostało Zagłębie Dąbrowskie, spowodowało w naszym zakątku, nadzwyczajnie gęsto zaludnionym, niebywały wzrost nędzy fabrycznej ludności całego Zagłębia, a w szczeg�lności w Zawierciu. Inne miejscowości fabryczne, jak Sosnowiec, Będzin i Dąbrowa G�rnicza, mają od dawna zorganizowane Towarzystwa Dobroczynności, w ramach kt�rych inteligencja tychże miejscowości stawiać może czoło, wzrastającej w przerażający spos�b nędzy. Jak funkcjonują owe Towarzystwa i czy podołają ciężarowi zadania, przypadającego na ich barki, to rzecz tych inteligent�w i ich oddania się powierzchownego się lub szczerego tak ważnej sprawie, jaka w danej chwili jest filantropijne ratownictwo, kt�re stało się niemalże najważniejszą kwestią społeczną. A jak się dzieje w Zawierciu, kt�re nie posiada, mimo z g�rą 20 000 mieszkańc�w, ani jednej instytucji filantropijnej i gdzie obecna nędza dochodzi do niebywałych rozmiar�w, nie tylko przeciętny czytelnik nie ma pojęcia, ale o kt�rej nawet sami bogatsi mieszkańcy Zawiercia mają słabe wyobrażenie. Tak jak kiedyś ksiądz Kirchner odkrył Bałuty w Łodzi, ukazując zdumionemu og�łowi wstrętne widowisko wewnętrznego życia tych nędzarzy, mijanych obojętnie na ulicach, tak można by naliczyć setki takich obrazk�w, w maleńkim w por�wnaniu z Łodzią Zawierciu. Mieszkań malutkich, niziutkich, wilgotnych, w kt�rych sypia po 18 os�b r�żnej płci i wieku w jednej stancji, mieszkań, ciemnych, brudnych, zatęchłych, w kt�rych się gnieździ wszelkie zło, jakie tylko może istnieć na ziemi -naliczyć można dziesiątki, jeżeli nie setki. Szkarlatyna, malaria, tyfus i suchoty grasują tam niepodzielnie; bakterie ich przyczajają się tylko chwilowo, aby ciągle nowe sobie wyszukiwać ofiary i porwać bez oporu, bo rzadko tam zachodzi lekarz do tych siedzib nędzy i zbrodni; a i wiedza jego staje się bezsilna wobec warunk�w higienicznych, jakie tam panują wszechwładnie. W mrokach wiecznie zalegających te nory-mieszkania spotkać można każdą z plag dręczących ludzkość, każdą jej ohydę! A tymczasem Zawiercie nie posiada nawet najprymitywniejszych warunk�w do walki z tym wrogiem rozpaczliwym. Podanie do władz o zatwierdzenie Tow. Dobroczynności, na ustawie, kt�rego oprzeć można wszelką działalność ratunkową, zostało dopiero przed paroma tygodniami wysłane i przechodzić będzie zapewne długie miesiące przy zatwierdzaniu, a tymczasem jak wyliczył andbdquo;Kurier Sosnowieckiandrdquo;, przez zast�j i mobilizację, dwudziestoparotysięcznej gminie Kromoł�w-Zawiercie brakuje miesięcznie 40000-50000 rb. zanim jednak przyjdzie zatwierdzenie Tow. Dobroczynności, zanim się zorganizuje jakaś pomoc dla nędzy, wiele jeszcze istnień ludzkich pochłonie gł�d, zimno i zaczynający się gdzie niegdzie pokazywać tyfus głodowy?... Wiele jeszcze tragedii i dramat�w życiowych rozegra się w najbiedniejszych dzielnicach Zawiercia, pod reżyserią zimna i głodu? Tydzień, Piotrk�w, 15(02)01.1905 r. Rok 1906 Napad. Dnia 4 stycznia na drodze wiodącej z Kromołowa do Szczekocin, na skraju lasu żerkowickiego, niewiadomi złoczyńcy w liczbie 6 ludzi, uzbrojeni w rewolwery, napadli na przejeżdżającego ze Szczekocin Żydka, Lejbę Goldsteina, i zabrali mu 75 rubli. Gazeta Kielecka, 26.01.1906 r. Pożar. W majątku Lgota Murowana pow. olkuskiego od niewyjaśnionej przyczyny wynikł pożar. Spalił się murowany spichlerz zaasekurowany na 530 rb. Opr�cz tego spaliło się w nim zboże zaasekurowane w Tow. andbdquo;Snopandrdquo; na 15000 rb. Gazeta Kielecka, 28.01.1906 r. Rok 1907 Ucieczka parowozu. W ubiegłą sobotę pod Myszkowem w miejscowości Nierada jadący pociągiem nr 16 usłyszeli jakiś niezwykły zgrzyt, po czym pociąg zatrzymał się w polu. Gdy w popłochu zaczęto wyskakiwać, przekonano się, że pociąg stoi bez parowozu, kt�ry się oddalił się już o wiorstę drogi. Niebawem parow�z się zatrzymał i powr�cił do pociągu. Okazało się, że pękł łącznik pomiędzy parowozem a brankardem. Goniec Częstochowski. 6.01.1907R. Sklep chrześcijański. W osadzie Ogrodzieniec otwarto sklep chrześcijański. Prezesem wybrano p. Mikołaj Gębarskiego, pisarza gminnego. Goniec Częstochowski, 17.01.1907 r. Zawiercie. Odczyt. W ubiegłą niedzielę wieczorem p. Gustaw Szura wygłosił odczyt popularny andbdquo;O stosunkach szkolnych w księstwie. poznańskimandrdquo;. Sala była przepełniona. Otwarcie fabryki. Zamknięta przed trzema tygodniami fabryka przetwor�w chemicznych pod firmą Rapaport i Leśkiewicz w kr�tkim czasie puszczona zostanie w ruch z udziałem nowych kapitalist�w. Goniec Częstochowski, 17.01.1907 r. Rok 1908 Księgarnia Z. Hubickiej w Zawierciu została zaopatrzona w kalendarze na 1908 r. jak r�wnież posiada w dużym wyborze podręczniki szkolne, materiały piśmienne, kopiały, atramenty, dostawa do biur mater. piśmiennych itp. Po cenach możliwie niskich. Zbrodniczy napad na księdza. Wczoraj wieczorem o godz. 8 wieczorem pomiędzy Kromołowem a Żerkowicami na powracającego z Zawiercia ks. Kempę, wikariusza parafii Kid�w, napadło 3 złoczyńc�w, kt�rzy go ciężko ranili w łopatkę i na wylot w piersi. Bandyci zbiegli w stronę Kromołowa. Woźnica ze strachu zwariował i nie chciał zejść z bryczki. Goniec Częstochowski, 16.01.1908 r. Zawiercie. Klub fabryczny. Przy fabryce Huldczyński wybudowano specjalny budynek, przeznaczony na klub dla pracownik�w fabrycznych i ich rodzin. W tych dniach było otwarcie tego klubu i jednocześnie urządzono bal. Echa napadu na ks. Kempę. Dowiadujemy się, że napadu na ks. Kempę, pomiędzy Żerkowicami a Kromołowem, dokonała banda złożona z 6 lub 7 złoczyńc�w. Ks. Kempa pieniędzy przy sobie nie miał, więc nic nie mogli zrabować. Ks. Kempa walczy ze śmiercią w majątku Żerkowice. Ci sami bandyci po napadzie na ks. Kempę obrabowali kilku ludzi w pobliżu wsi Żerkowice. Goniec Częstochowski,18.01.1908 r. Szkoła w Zawierciu. Niedawno pisaliśmy o ofiarności na budowę szkoły początkowej w Zawierciu właścicieli fabryki: dziś sł�wko oddzielne poświęcić chcemy ofiarności na cel ten robotnik�w andbdquo;Zawierciaandrdquo;. Przez cały szereg lat odmawiając sobie na wiele potrzeb, w chwilach częstokroć bardzo ciężkich, zawierccy robotnicy-obywatele składali grosz sw�j na budowę szkoły. Zdając sobie sprawę, że największym szczęściem dla nas jest oświata, robotnicy andbdquo;Zawierciaandrdquo; wytknęli sobie, niby gwiazdę przewodnią, myśl posiadania własnej szkoły, pięknego gmachu, w kt�rym by dzieci ich czerpały światło oświaty i wiedzy. Właściciele poparli usiłowania robotnik�w materialnie i stanęło wiekopomne dzieło ofiarności robotnika wesp�ł z fabrykantem, niby dow�d między nimi przymierza dla jednej wzniosłej ideiandhellip; W szczeg�lności dziś w dobie jaskrawych nieporozumień między kapitałem a pracą czyn ten należy podnieść z uznaniem, uważać porozumienie to za możliwe w og�le. Gmach szkoły, kt�ry stanął w Zawierciu zadziwił wszystkich, nawet tych, kt�rzy widzieli szkoły takie za granicą. Niebawem rozpocznie się w szkole zawierckiej nauka, a wraz z nią spłyną na brać roboczą wszystkie jej dobrodziejstwa. Z dumą w sercu spoglądać będą robotnicy na gmach szkoły, że i oni przyczynili się do tej budowy, a kiedy zaczną plon zbierać, gdy mł�dź bogata w wiedze opuści mury szkolne, aby promień światła wnosić pod strzechy innych, jej pozbawionych, serca robotnik�w napełniła radość i będą błogosławić chwilę, w kt�rej powzięli myśl wzniesienia szkoły. Pragniemy, aby wieść o wybudowaniu w Zawierciu wspaniałej szkoły rozniosła się po całym kraju, aby była przykładem dla innych fabryk, że tylko na fundamentach porozumienia zdobywać można byt spokojny, a owocem tego spokojnego bytu, szacunek i miłość to właśnie taka szkoła, jaką postawiono w Zawierciu. Goniec Częstochowski, 3.01.1908 r. Rok 1910 Z Zawiercia. Lista ofiar złożonych zamiast powinszowań noworocznych na ręce Rady opiekuńczej progimnazjum zawierckiego na wpis dla niezamożnych uczni�w tego progimnazjum. Pp. Stanisław Lewensztejn rb. 3, Dr. Zasucha rb. 2, honorarium dr Zasucha rb. 3, Franciszek i Janina Gortychowie rb. 2, A. Klemsiusz rb. 1, K. Cholewicz rb.1, X. Fr. Pędzich rb. 1, St. Magnus k. 50, H. Bednarczyk kop. 50, K. Kr�likowski k. 50, L. Brykalski k. 50, K. Sachse k. 50, St. Michniewski k. 50, T.M. k. 50, Waśniewski k. 50, Werner k.50, Jan Rutkowski k. 50, Jan Beciak k. 50, St. Orlik k. 50, Duchowski k. 50, Czajkowski k. 50, A. Krzakowski k. 50, A. Zag�rski k. 50, P. Szerer k. 50, O. Drzewiecki k. 50, Piotr Kubik k. 50, B. Konopnicki k. 30, M. Kurpiński k. 30, Skibiński k. 30 Staszkiewicz k. 30, Mack k. 25, Zdzisław Grabowski k. 25, W. Kałuza k. 25, F. Skrzyszowski k. 25, M. Pachlewski k. 25, A. Wojciechowski k. 25, A. Stefański k. 25, Rudolf Szmidt k. 25, J. Piotrowski k. 25, Achillesowie Klabińscy rb. 1 k. 50, Wacławostwo Gasiewscy rb. 1, Januszkiewiczowie rb. 1, Hamulecki rb.1, Feliks Wolski rb.1, B.J. k. 50, J�zef Szczuka k. 50, Salomon Margelus k. 50, W. Zgorzelski k. 50, Paszkiewicz k. 50, Hirsz Haberman k. 50, Bohdan Briehn k. 50, F. Abramson k. 50, W.M. k. 15. Gazeta Częstochowska, 1.01.1910 r. Rok 1912 KROMOŁandOacute;W. Licytacja. Dnia 31 bm. we wsi Kromoł�w, powiatu będzińskiego, odbędzie się licytacja za pomocą zapieczętowanych deklaracji na zabrukowanie trzech ulic. Goniec Częstochowski, 22.01.1912 r. Rok 1913 Strajk. W fabryce Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; w oddziale pluszowym zastrajkowali robotnicy z powodu zmniejszenia im płacy. Goniec Częstochowski 28.01.1913 r. Rok 1914 Zawiercie. Z karnawału. Zapowiedziane bale w d. 10 bm. odbyły się z wielkim powodzeniem. Najliczniej jednak był reprezentowany bal pracownik�w szklarni, gdzie do kontredansu stanęło 76 par. Tańce prowadzili p.p. Br. Grabiński, b. poseł do Dumy i Jan Reszke. Bawiono się ochoczo do 7 rano. Zasługują na pochwałę przekąski i potrawy z kuchni andbdquo;Lutniandrdquo; i zasługa pod tym względem przypada nowemu dzierżawcy, zawodowemu kucharzowi. Informacje andbdquo;Iskryandrdquo;. W nr 7 andbdquo;Iskryandrdquo; sosnowieckiej ogłoszono, że przydałaby się w Zawierciu rysowniczka haftu, gdy tymczasem są u nas trzy panny specjalistki, kt�re świetnie haftują dając wzory i rysunki, a mianowicie p. Janina Stoczkiewicz�wna, ul. Pilecka dom udziałowy i siostry Grudzińskie dom Seina. Hurtownia kupc�w chrześcijan. W sobotnim z 11 bm. numerze andbdquo;Iskryandrdquo; jakiś przygodny korespondent ubolewa, że zawiązane od niedawna Stowarzyszenie kupc�w chrześcijan zwinęło andbdquo;Hurtownięandrdquo;, co jest wierutnym kłamstwem, gdyż andbdquo;Hurtowniaandrdquo; w dalszym ciągu funkcjonuje i mieści się na ul. Blanowskiej w domu Domagały. Wkłady członkowskie zwiększyły się znacznie. Nadto wpływają stale wkłady os�b postronnych, tak że wkr�tce andbdquo;hurtowniaandrdquo; będzie mogła puścić w kurs wszystkie działy. /.../ Mr�z i drożyzna węgla. Od paru dni mr�z dochodzi do 16 stopni, wskutek czego składy podwyższyły cenę węgla o 10 kop. na korcu. Pożar. W poniedziałek o godz. 12 w południe powstał pożar w domu nr 15 przy ulicy Marszałkowskiej. Przybyła straż ze szklarni ogień umiejscowiła. Goniec Częstochowski, 10.01.1914 r. Łazy. Stowarzyszenie spożywcze andbdquo;Ogniwoandrdquo;. Egzystujące tu od 3 lat Stowarzyszenie spożywcze andbdquo;Ogniwoandrdquo; rozwija się bardzo pomyślnie i robi rocznego obrotu rocznego 20000 rb. Obecnie wprowadzono nowe działy: galanteryjny, norymberski i przedmioty do użytku domowego. Og�lna liczba członk�w wynosi z g�ra 100, kt�rzy rekrutują się z urzędnik�w kolejowych i robotnik�w cementowni miejscowej. Jest więc nadzieja, że przy wprowadzeniu nowych dział�w obroty się znacznie zwiększą. Wypadki kolejowe. W dniu Trzech Kr�li podczas manewrowania wykoleił się pociąg towarowy na tzw. sortowni. Uszkodzony został jeden wagon. Z ludźmi wypadku nie było. W tymże dniu o godz. 23 z pociągu osobowego pod stacją Łazy wypadł pasażer niewiadomego nazwiska, kt�ry uległ okaleczeniu całego ciała. Rannego przewieziono na kurację do Częstochowy. O bezpieczeństwo publiczne. W lesie pod Zawierciem znajduje się olbrzymi d�ł po dawnej kopalni, kt�ry kilkakrotnie był już przyczyną nieszczęśliwych wypadk�w. W ubiegłym zaś tygodniu gospodarz wsi Blanowice, Cichoń, przejeżdżając wieczorem obok tego dołu, wpadł doń z wozem i końmi. Konie wartości 250 rb. zabiły się na miejscu, a gospodarz cudem prawie ocalał, lecz potłukł się dotkliwie. Zwraca się więc władzom odnośnym uwagę celem położenia tamy dalszych wypadk�w. Marnotrawstwo i lekkomyślność. Robotnicy fabryki Akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo; otrzymują tytułem andbdquo;foraxsusuandrdquo; marki na kupno ze sklepu sp�łkowego. Nie wszyscy jednak korzystają z udogodnienia i te spieniężają żydom za p�ł ceny, aby tylko dostać got�wkę na w�dkę i piwo. Podobna więc lekkomyślność zasługuje ze wszech miar na potępienie. Zasługują też na publiczną naganę ci robotnicy fabryki Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, kt�rzy w nocy 31 grudnia na 1 stycznia, wracając o 4 rano z rob�t nocnych wstąpili do szynku żydowskiego i tam do 8 rano witali Nowy Rok. Choinka. Towarzystwo Opieki szkolnej w Zawierciu, popierające ochronkę we wsi Marcisz�w, urządziło w święto Trzech Kr�li andbdquo;Choinkęandrdquo; dla dziatwy uczęszczającej do tej ochronki. Na uroczystości tej był obecny Zarząd z ks. Fr. Zientarą na czele. Z sądu. Sąd gminny w Zawierciu skazał Franciszka Oracza na 3 miesiące więzienia za kradzież desek w tartaku D. Potoka. Ślub. W dniu 8 bm. w kościele parafialnym odbył się ślub p. Krzyżanowskiej, nauczycielki szkoły Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo; z dr Kożuchowskim z Dąbrowy. Pobłogosławił związek ks. Fr. Zientara, przemawiał zaś do młodej pary ks. Wajzler, prefekt szkoły Tow. Akc. Karnawał. Zabawy karnawałowe otworzył andbdquo;Podwieczorekandrdquo; z tańcami naszych milusińskich we wspaniałej Sali Resursy Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Bal dla inteligencji odbędzie się w tejże Resursie w dniu 10 bm. tj. w sobotę. Przygrywać będzie orkiestra p. Karasińskiego z Warszawy (kwartet). W tymże dniu w Sali Domu Ludowego odbędzie się bal tzw. wełniany, tj. w dowolnych toaletach, miłośnik�w sceny, na kt�rej przybędą i zaproszeni goście. Podczas zabawy odegrana zostanie komedia ze śpiewami Al. hr. Fredry andbdquo;Piosenka wujaszkaandrdquo; oraz odtańczony będzie mazur w 4 pary w krakowskich kostiumach. Trzecia zabawa taneczna w sobotę odbędzie się sali szkolnej szklarni urządzona przez pracownik�w huty szklanej andbdquo;Reich i S-ka.andrdquo; Z teatru. Repertuar przedstawień na czas świąteczny w zupełności został wykonany ku og�lnemu zadowoleniu publiczności, za co należy się serdeczne podziękowanie kierownikowi sceny zawierckiej, p. J�zefowi Puchniewskiemu, kt�ry wraz z małżonką swą nie żałował trudu, aby sztuki były odegrane artystycznie. Jeden tylko numer zapowiedzianego repertuaru nie został wykonany, a mianowicie andbdquo;Klub kawaler�wandrdquo; z powodu chwilowej nieobecności dw�ch os�b personelu amatorskiego. Z grających amator�w i miłośnik�w sceny wyr�żnili się w andbdquo;Bernadecieandrdquo; panny Mieszczak�wny. W andbdquo;Jasełkachandrdquo; prawie wszyscy amatorzy grali bardzo dobrze i zasługują na pochwałę, a na wysokie uznanie kierownik ch�r�w p. Kazimierz Czapla. W andbdquo;Robotnikachandrdquo; była niezr�wnana p. Żuchniewska w roli Joanny oraz pp. Pieczyrak i Nowacki. W obrazie ludowym Jasińskiego andbdquo;Nowy Rokandrdquo;, odegranym w noc sylwestrową, wyr�żniły się panny Leśniak w roli Basi, Grudniewska w roli Matki głupiego Jaśka, kt�rą to rolę świetnie wykonał p. Jan Walicki, młody utalentowany komik. Gra p.p. Pieczyraka, Nowackiego, Żaboklickiego i p.p. ojca i syna Kucharskich r�wnież była bez zarzutu i pełna humoru i werwy, a kuplety okolicznościowe p. Pieczyraka budziły og�lnie wesołość. Powt�rzenie przedstawienia danego przez dzieci szkoły Akcyjnej andbdquo;Kr�l Łokietekandrdquo; i andbdquo;Baśń o kr�lowej R�żyandrdquo; były wystawione pod kierunkiem p.p. J. Cieszkowskiego i kierownika sceny J. Puchniewskiego z dużym powodzeniem. Słowa uznania i zachęty należą się też orkiestrze p. Kapitańskiego, kt�ra przygrywała podczas antrakt�w. Goniec Częstochowski, 11.01.1914 r. O medale. Częstochowski naczelnik wojenny nadesłał do gminy Kromoł�w cyrkularz, w kt�rym prosi o wysłanie nazwisk wszystkich uczestnik�w wojny japońsko-rosyjskiej, kt�rzy do obecnego czasu nie dostali się na listę w celu otrzymania na pamiątkę medali. Ci wszyscy, kt�rzy tego nie uczynili, winni zgłosić się do 3 marca, gdyż po upływie tego terminu wszelkie prośby pozostaną bez odpowiedzi. Nowa Gazeta Ł�dzka 31.01.1914 r. Rok 1915 Nie tylko o dalsze obszary Kr�lestwa Polskiego zostały dotknięte klęską wojny, lecz nawet niekt�re gminy i osady w pow. będzińskim jak: Gm. Kromoł�w, Żarki, Choroń, Pińczyce, Włodowice i inne. Ludność w tych gminach obecnie jest bezdomna: mieszka w dołach lub r�żnych sztucznie urządzonych jamach. Wiele os�b, mając rodziny w Zagłębiu Dąbrowskim, opuściło rodzinne strony i przybyło tutaj szukać przytułku i poratowania w przykrej doli. Goniec Częstochowski 12.01.1915 r. Rok 1916 Dla zbieraczy marek: Poczta miasta Zawiercie w Polsce rosyjskiej wydała dwie marki [znaczki] dla przesyłki korespondencji między pocztą rządową w Sosnowcu i miastem Zawierciem i przyległymi miejscowościami. Marki te są gustowne w dw�ch kolorach (wartości 10-cu i 20 fenig�w) drukowane i mają w niemieckim i polskim języku napisy: andbdquo;Poczta miasta Zawierciaandrdquo;. Marki powyższe mogą nabywać i zbieracze. Głos Toruński, 20.01.1916 r. Zawiercie. Odnośne władze niemieckie zakazały używania znaczk�w pocztowych, kt�rych dla miejscowego ruchu miasto Zawiercie używać chciało. Głos Toruński 27.01.1916 r. Rok 1917 Zawiercie. Wybory do Rady Miejskiej. Na kilka tysięcy uprawnionych do głosowania, zapisało się na listy wyborc�w 2502 osoby, z czego 1502 Żyd�w. Wybory przeprowadzają 3 komitety: andbdquo;Komitet zjednoczeniaandrdquo;, grupujący w sobie r�żne żywioły prawicy, neutralist�w i bezpartyjnych; andbdquo;Komitet miejskiandrdquo;, w kt�rego skład wchodzą niepodległościowcy i żywioły lewicowe; oraz andbdquo;Komitet żydowskiandrdquo;. Pomiędzy Komitetem zjednoczenia a Komitetem żydowskim zawarta została umowa w sprawie wsp�lnej listy. Według tej listy na 24 radnych, żydzi otrzymają 7 miejsc. Prowadzone są obecnie pertraktacje mające na celu zgodę wszystkich trzech komitet�w i wystawienie jednej listy kandydat�w na radnych. Zawiercie. Wiecz�r na wdowy i sieroty po poległych Legionistach. Po raz pierwszy od 3 maja r. ub. odbył się tu wiecz�r patriotyczny, urządzony staraniem akademik�w: Ign. Maciejowskiego, Tad. Ginsberga i dr. Br. Pektyna na wdowy i sieroty po poległych Legionistach. Umiejętnie ułożony program i dobre wykonanie złożyły się na wiecz�r sympatyczny. Głos Stolicy 16.01.1917 r. Rok 1920 Produkcja węgla. Według przybliżonych danych andbdquo;Przemysłu i Handluandrdquo;, produkcja węgla za czas od 1 do 21 grudnia ub. r. wynosi w Zagłębiu Dąbrowskim 302 730 ton, zaś w Zawierciu (węgiel brunatny) 12 220 ton. Gazeta Rzemieślnicza 31.01.1920 r. Rok 1925 Samob�jstwo. 30-letni Jan Dziekan, robotnik fabryki Erbego w Zawierciu chciał się żenić w ub. tygodniu z panną Bronisławą Jęczmyk z Kromołowa. Nie miał jednak pieniędzy. Zaliczki odm�wiono mu w fabryce, znajomi r�wnież odm�wili pożyczki. Zrozpaczony poszedł w nocy i rzucił się pod pociąg w pobliżu Zawiercia. Rano ludzie, idąc do kościoła, znaleźli jęczącego z b�lu Dziekana. Przewieziono go na kurację do szpitala w Zawierciu, gdzie po kilku godzinach życie zakończył. Gazeta Wągrowiecka 6.01.1925 r. Zatarg w Zawierciu. W związku z zatargiem, jaki wynikł w fabryce Zawiercie, wyjechał tam członek zarządu związku klasowego p. Łatkowski w celu zaznajomienia się z przebiegiem zatargu i og�lnym usposobieniem robotnik�w. Republika, Ł�dź, 10.01.1925 r. Kromoł�w. W odpowiedzi na powyższą odezwę, rozesłaną do całej prasy polskiej, otrzymaliśmy pewną ilość zgłoszeń, kt�re kolejno umieszczamy: SUKIENNICTWO. Andrzej Czernek, Kromoł�w, poczta Zawiercie, woj. kieleckie. Wyrabia materiały wełniane. Jako ostatni z sukiennik�w podtrzymuje tradycję wyrob�w kromołowskich, kt�re niegdyś słynęły z dobroci. Miasteczko Kromoł�w liczyło w roku 1830 72 sukiennik�w, 4 postrzygaczy i 55 fabrykant�w pł�cien. Obecnie jedynym sukiennikiem w Kromołowie jest p. Andrzej Czernek. Rzeczy Piękne, przemysł, rzemiosło, sztuka. Organ Muzeum Przemysłu im dra. Baranieckiego w Krakowie Numer 1, rocznik V. 1925 rok, s. 19. Rok 1927 Rok założenia 1872. Towarzystwo zakład�w Przędzalni bawełny, Tkalni i Blecharni andbdquo;ZAWIERCIEandrdquo; Sp�łka Akcyjna Zarząd: Warszawa Nowy Świat 7, tel. 25-52 FABRYKA w Zawierciu (Zagł. Dąbrowskie). tel. 14 GŁandOacute;WNY SKŁAD SPRZEDAŻY: Ł�dź, ul. Zielona 8, tel. 78 i 29-80 Kapitał Zakładowy zł 8 910 000. Zakłady Sp. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; znajdują się w Zawierciu (Zagł. Dąbrowskie). Fabryka jest zaopatrzona w najnowsze urządzenia i zatrudnia przy pełnym uruchomieniu ca 6500 robotnik�w, poruszana jest przez turbinę i maszyny parowe o sile ca 6000 HP. Dzięki zaopatrzeniu fabryki w wysoce udoskonalone urządzenia techniczne i doświadczenie zdobyte w ciągu długoletniej pracy, wyroby Sp. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; stoją jakościowo na bardzo wysokim poziomie znajdując znaczny popyt na rynku wewnętrznym jak i na całym szeregu rynk�w zagranicznych. ZAKLADY BAWEŁNIANE: Przędza, Towary, Surowe, Białe, Chustki, Pledy, WYRABIAJA TOWARY: Kretony, Flanele, Barchany, Lamy, itd. JEDWABNICZE: plusze i aksamity. Rozw�j, 30.04.1927 r. Rok 1930 Zawiercie. Przemysł Techniczno-Chemiczny w Polsce. Poniższe informacje otrzymał przedstawiciel andbdquo;Gazety Handlowejandrdquo; od p. inż. G. Żelechowskiego, dyrektora Związku Fabryk Techniczno-Chemicznych w Państwie Polskim. (andhellip;) Zasadnicze działy omawianej gałęzi przemysłu to: fabryki past obuwia, fabryki zapraw do podł�g, fabryki płyn�w i proszk�w do czyszczenia metali i wreszcie fabryki do farb do domowego użytku (andhellip;) Jeżeli chodzi o og�lną charakterystykę tego przemysłu, to po pierwsze trzeba zaznaczyć, że jest to przemysł bardzo rozdrobniony. (andhellip;) Fabryka andbdquo;Chemimetalandrdquo; S.A. w Zawierciu wytwarza pastę do obuwia głośnej marki andbdquo;ERDALandrdquo;, a także opakowania metalowe, zar�wno dla własnych potrzeb, jak i dla innych fabryk. Zar�wno andbdquo;Dobrolinandrdquo; jak i andbdquo;ERDALandrdquo; wytwarzają zaprawy do podł�g i inne pokrewne artykuły. Gazeta Handlowa 28.01. 1930 R. Rok 1931 W Zawierciu, kt�re wraz z Łodzią przerwało prace na dwa tygodnie świąteczne, w określonym terminie, w dniu 2 stycznia przystąpiono do pracy. Ale już w najbliższą sobotę, d. 3 bm., wym�wiono prace 500 tkaczom. Fabryka postanowiła po upływie dw�ch tygodni przeprowadzić redukcje personalne wśr�d robotnik�w. W związku z tym, jak nam donoszą robotnicy andbdquo;Zawiercieandrdquo; zwołali wiec, na kt�rym przyjęto rezolucję, by w razie przejścia w czyn oświadczenia dyrekcji porzucić gremialnie prace i przystąpić do strajku.(andhellip;) Republika, 9.01.1931 r. Miasto, w kt�rym połowa ludzi jest bez pracy. Ludzie żyją obierkami z kartofli. Piekło nędzy i głodu. Z Zawiercia, wielkiego miasta fabrycznego w Zagłębiu Dąbrowskim koło G�rnego Śląska donoszą: andbdquo;Towarzystwo Akcyjne Zawiercieandrdquo; niedawno jeszcze zatrudniało 7000 robotnik�w, obecnie zatrudnia tylko 2000 przez trzy dni w tygodniu, reszta robotnik�w znajduje się na ulicy, bez pracy i bez zapom�g. W ostatnich czasach masowe redukcje (zwolnienia) przeprowadziły r�wnież fabryki metalowe w Zawierciu, tak że obecnie jest tam około 7000 bezrobotnych Czyli z g�rą połowa ludności miasta jest bez pracy i bez zasiłk�w. Gł�d i skrajna nędza panuje niepodzielnie w domach, co doprowadza do częstych napad�w na wozy piekarskie, rozwożące po mieście chleb i rozdrapywanie chleba. Całe rodziny odżywiają się obierkami z kartofli tłuczonych i gotowanych z kapustą; ludzie często mdleją z głodu. Na porządku dziennym jest kradzież chleba przez robotnika jeden drugiemu w fabryce przy pracy. Zawiercie całe dziś przedstawia prawdziwe piekło nędzy i głodu i w takim to czasie Zarząd Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie przystąpił do stosowania pracy na czterech krosnach, zamiast dotychczas na dw�ch krosnach na jednego robotnika, w dodatku na starych sprzed 30 lat maszynach. Okazuje się, że większość ludności pracującej w Zawierciu głosowała na jedynkę [lista Bezpartyjnego Bloku Wsp�łpracy z Rządem], posłowie jedynki jednak nic w tej sprawie nie robią. Głos Bydgoski, 22.01.1931 r. Rok 1935 Gdzie się podziało 8 milion�w złotych w andbdquo;Zawierciuandrdquo;? Z Warszawy donosi (Pm): donosiliśmy przed kilku dniami o ogłoszeniu upadłości Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Jak się okazuje pasywa Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo; wynoszą około 33 milion�w zł, zaś aktywa ok. 24 miliony zł, czyli istnieje luka na 9 milion�w zł, co do kt�rych nie wiadomo gdzie wyciekły. Poza adwokatem Burschem wyznaczono r�wnież syndykiem upadłości inż. Włodzimierza Szewierszawskiego. Bilanse Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo; wykazują największe straty za rok 1929, a mianowicie sumę 7 682 000zł. Jest rzeczą ciekawą, że weksle uzyskane przez Towarzystwo a niespłacone przez klient�w, wynoszą tylko sumę 243 000 zł. Tylko tę pozycję uznano za wpływy wątpliwe, a zatem mimo wszystko kwestia deficytu na sumę przeszło 8 milion�w złotych pozostaje nadal niewytłumaczona. Ilustrowany Kurier Codzienny 5.01.1935 r. Rok 1936 Okręgowy sędzia śledczy w Zawierciu polecił osadzić w areszcie b. sekretarza gminy Myszk�w i Rokitno Szlacheckie: Jozefa Nestora oraz pomocnika sekretarza Gm. Rokitno Szlacheckie, Sojskiego. Przeciwko obu wspomnianym od kilku tygodni prowadzone jest śledztwo, przy czym podejrzani oni są o defraudację kilku tysięcy zł. na szkodę gminy Rokitno Szlacheckie. Przewinienia obu polegały na fałszywym prowadzeniu ksiąg. Goniec Częstochowski 1.01.1936 r. Małoletni żebracy na ulicach Zawiercia. Delegat władz bada nędzę wśr�d dzieci. Zawiercie znane jest ze swej nędzy w całej Polsce, toteż nazywane jest andbdquo;miastem umarłychandrdquo;, andbdquo;miastem nędzarzyandrdquo; itp. Prawie trzy czwarte ludności pozostaje bez środk�w do życia, na łasce władz i społeczeństwa. Budżet Zawiercia jest deficytowy, bo dochody zmalały, gdy natomiast wydatki na potrzeby wzrosły w stosunku odwrotnie proporcjonalnym. Kryzys i nędzę odczuwają i przeżywają prawie wszyscy, nie oszczędza ona nawet dziatwy, kt�ra dość często zmuszona jest żebrać. Dzieci-żebraki jest zjawiskiem spotykanym wszędzie w Zawierciu, jednak liczba nieszczęśliwych maleństw zmuszonych wyciągać rękę jest tak duża, że przyjezdnego, nie znającego stosunk�w uderza na każdym kroku. Przed dwoma tygodniami pisząc o nędzy dzieci w Zawierciu, wskazywaliśmy na konieczność szybkiej pomocy dla dziatwy, a szkolnej przede wszystkim. Artykuł nasz przedrukowany przez inne pisma krajowe zrobił duże wrażenie wśr�d władz centralnych, zwracając ich uwagę na Zawiercie i jego problemy. Dowodem tego jest fakt, że w tych dniach bawił w Zawierciu specjalny wysłannik wojew�dztwa, kt�ry badał sytuację na miejscu. Celem przeprowadzenia badania użyto jednak bardzo ciekawej metody, bo policyjnie przesłuchano naszego zawierciańskiego korespondenta. Podał on między innymi jeden bardzo charakterystyczny przykład, gdy do urzędu przyszła obdarta 13-letnia dziewczynka, prosząc o wsparcie. Jeżeli władze chcą więcej przykład�w żebractwa uprawianego przez dzieci, to radzimy zwłaszcza obserwować ulicę 3 Maja przed dworcem. Po przyjeździe niemal każdego pociągu falanga brudnych, obdartych dzieci otacza podr�żnych, prosząc o datki. Czy naprawdę władze nie widzą żebractwa dzieci?... Powodem tego jest kryzysandhellip; a ponieważ pomoc miejscowego społeczeństwa nie wystarcza, z wydatniejszą niż dotąd pomocą winną pospieszyć władze i biedne dzieci otoczyć dostateczną opieką. Wtedy małoletni żebracy znikną z ulic miasta, bez stosowania jakichkolwiek środk�w specjalnych. Polonia, 12.01.1936 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/lu Rok 1844 Nakładem S. Orgelbranda Księgarza przy ulicy Miodowej nr 496, wyszedł zeszyt 10 dzieła pt: andbdquo;Starożytna Polskaandrdquo; pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym opisana przez M. Balińskiego i T. Lipińskiego; zeszyt ten zawiera opis następujących miejsc: Sławk�w, Będzin, Czeladź, Koziegłowy, Olsztyn, Częstochowa, Stara Częstochowa, Kłobucko, Krzepice, Mst�w, Przyr�w, Lel�w, Bobolice, Kromoł�w, Ogrodzieniec, Pilica, Szczekociny, Jędrzej�w, Wodzisław, Książ Wielki, Miech�w, Działoszyce, Skalmierz, Słomniki, Zębocin, Brzesko Nowe, Hed�w, Brzesko Stare, Koszyce, Podg�rze, Lasota, Tyniec, Wieliczka, Dobczyce, Niepołomice, Staniążki, Bochnia. Prenumerata na 13 zeszyt�w wynosi w Warszawie zł 40; na pocztach i stacjach pocztowych zł 45. Gazeta Warszawska 5.01.1844 r. Rok 1854 DODATEK do nr 11 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej. W Radomiu dnia 6 (18) marca 1854 roku. Zamieszczając poniżej listę imienną spisowych Guberni tutejszej zbiegłych przed zaciągiem [do wojska], rząd Gubernialny poleca podwładnym urzędom, aby śledztwo tychże zarządziły i w razie ujęcia, kt�rego z objętych listą, odstawiły tegoż pod strażą, miejscowemu Naczelnikowi Powiatu. W razie dostrzeżenia w gminach kt�regoś z ludzi zbiegłych, winni tolerowania onych lub ukrywania, pociągnięci będą do zasłużonej kary. W Radomiu d.1/13 lutego 1854 r. Powiat Olkuski, (andhellip;) Leśniak Franciszek, Surowicz Andrzej, Jurczyk J�zef, Wrzask Jan z g. Lgota Murowana, Mucha Jan z m. Kromoł�w (andhellip;) Kustra Adam z g. Kromoł�w (andhellip;) Dorobisz Paweł, Myga J�zef z g. Włodowice. (andhellip;) Zmarzlik Franciszek, Bartoszek Tomasz z m. Mrzygł�d. (andhellip;) Rok 1855 Kromoł�w. Źr�dło nafty odkryto podobno w osadzie Kromołowie w pow. będzińskim gub. piotrkowskiej. Tak przynajmniej m�wi o tym zawiadomienie przesłane Towarzystwu Popierania Przemysłu i Handlu przez p. Aleksandra Gorzkowskiego, pracującego w zakładach fabrycznych w Zawierciu. Gazeta Warszawska 12.02.1885 r. Rok 1870 Blanowice, Kromoł�w. Dyrekcja Szczeg�łowa Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Kielcach. Podaje do powszechnej wiadomości, że na zasadzie art. 7 postanowienia b. Rady Administracyjnej Kr�lestwa Polskiego z d. 28 czerwca (10 lipca) 1860 r. i upoważnień przez Dyrekcję Gł�wną Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego udzielonych, następujące dobra ziemskie, po uposażeniu włościan pozostałe, za zaległość w ratach Towarzystwu należnych, są wystawione z przyległościami i przynależnościami na przymusową sprzedaż przez publiczną licytację w mieście Kielcach, w Kancelariach hipotecznych poniżaj wymienionych. 1. BLANOWICE i PIECKI, z folwarkiem Staw, położone w okręgu Pilickim. Raty zaległe w czasie zarządzenia sprzedaży wynoszą rubli srebrnych 708; vadium do licytacji wynosi rs. 2400; licytacja rozpocznie się od summy rs. 16175; termin sprzedaży d. 22. sierpnia (8 września) 1870 r., przed Lejtnantem Juszyńskim Grzegorzem. (andhellip;) 15. KROMOŁandOacute;W miasto, z wsiami Pomrożyce, Zawiercie Kromołowskie, i Zuzanka z osadą leśną Koloni las, położone w okręgu Pileckim. Raty w czasie zarządzenia sprzedaży wynoszą rs. 1052; vadium do licytacji wynosi rs. 3600; licytacje rozpoczyna się od sumy rs. 36980; termin sprzedaży d. 28 sierpnia (9 września) 1870 r., przed rejentem Juszyńskim Grzegorzem. Gazeta Warszawska 19.02.1870 r. Rok 1891 Zawiercie. W tych dniach robotnicy i oficjaliści fabryki andbdquo;Zawiercieandrdquo; bardzo sympatycznie żegnali swego dyrektora, p. Masłowskiego, kt�ry otrzymał korzystniejszą posadę w jednej z fabryk nadreńskich. Dziennik Ł�dzki 15(27) 02.1891 r. Rok 1892 Zmiany w duchowieństwie. Jak donosi andbdquo;Dziennik Warszawskiandrdquo;, w duchowieństwie rzymsko-katolickim diecezji kieleckiej zaszły następujące zmiany: Mianowany: Wikary parafii Kromoł�w ks. Dominik Kapuściński administratorem par. Kozł�w. Przetranslokowani: Wikary parafii Będzin ks. Franciszek Marszycki do parafii Kromoł�w. Gazeta Warszawska 5.02.1892 r. Rok 1894 Kromoł�w i sukna kromołowskie. Osada Kromoł�w - pisze korespondent andbdquo;Gazety Warszawskiejandrdquo; - położona jest w pow. będzińskim gub. piotrkowskiej, liczy 1500 mieszkańc�w, w trzech czwartych katolik�w, resztę żyd�w. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem lub rzemiosłem, żydzi, jak zwykle, hołdują łokciowi i miarce. Jest tu murowany kości�ł pod wezwaniem św. Mikołaja, szkoła elementarna, urząd gminy, itp. choć w osadzie odbywają się co dwa tygodnie w środy targi, są one nieliczne, gdyż gł�wny handel ogniskuje się w osadzie fabrycznej Zawiercie. Ruch handlowy w Kromołowie skupia się w trzech szynkach i w dziesięciu sklepach z norymberszczyzną [nici, igły, wstążki, nożyczki, guziki, znaczki, itp.]. Przed laty Kromoł�w słynął z targ�w na trzodę chlewną, kt�rej dostarczano po kilka tysięcy sztuk i zbywano kupcom zjeżdżającym tu umyślnie ze Śląska, kt�rzy spędzali zakupiony towar przez Siewierz za granicę. Po wybudowaniu drogi Iwangrodzko-Dąbrowskiej handel trzodą upadł zupełnie, gdyż gł�wnie okolice, przez, kt�re kolej ta przechodzi dostarczały nierogaciznę na targi Kromołowskie. Za to sukiennictwo tu kwitnie. Zaprowadził je w roku 1822 (jak twierdzą miejscowi kronikarze) �wczesny dziedzic Kromołowa, Bzowa i Zawiercia itp. Piotr z Alkantary baron Gostkowski. Do dziś dnia ludność uwielbia go za to, gdyż to on miał sprowadzić z Prus i Czech sukiennik�w i zobowiązał ich wtajemniczyć mieszkańc�w w fabrykację sukna. Sukiennictwo w Kromołowie rozwijało się do 1874 roku. Wyrabiano tutaj sukna białe, siwe i brązowe na bundy, flanelkę, chustki, derki i inne, a wszystko z owiec własnego chowu, tzw. koźlatych. Popyt na wyroby kromołowskie był wielki, niekt�rzy fabrykanci sprzedawali sukien, kapot itp. blisko za 20000 rubli rocznie. Towar zbywali w sąsiednich miasteczkach, jako to w Siewierzu, Pilicy, Wolbromiu, Sławkowie, Olkuszu, Szczekocinach, Lelowie i innych. Po roku 1874, kiedy lud rozpoczął zaopatrywać się w tandetę żydowską, przemysł domowy w Kromołowie zaczął upadać i skończyło się na tym, iż mniej zasobni domorośli fabrykanci wzięli się do pługa lub też znaleźli zajęcie w fabrykach ł�dzkich, tomaszowskich, a część i w Zawierciu. Obecnie mają jeszcze warsztaty następujący sukiennicy p.p. J. Wolny, J. Hornik, Karol Lipski, A. Czernek, Ignacy Jakubek, Jan Figiel i J. Chmurki. Sumienną pracą jednają sobie klient�w coraz liczniejszych, a kilku z nich zaprowadziwszy ulepszenia w deseniach i kolorze sukna znajdują nabywc�w wśr�d wyższej sfery, kt�ra począwszy używać na ubrania sukien kromołowskich dała impuls do szerszego ich zbytu; rozchodzą się te wyroby do Częstochowy, Będzina, Sosnowca, Dąbrowy, Piotrkowa, a nawet i do Warszawy. Jeden z fabrykant�w J. Wolny na obstalunek p. Skiwskiego z Niegowonic wykończył partie sukna dla obywateli z pow. ciechanowskiego, kt�rzy zachęceni trwałością i gustownością materiału prosili o nadesłanie im odpowiedniej ilości. Wziąwszy na uwagę, że fabrykacja odbywa się na ręcznych warsztatach, można oddać sprawiedliwie pracowitym ludziom, że cuda stwarzają. Szczęść im Boże! Rzemieślnik�w Kromoł�w liczy kilkunastu: z nich Wincenty Laber, stolarz prowadzi roboty kościelne i inne wykwintne. Kości�ł miejscowy jest za mały na tak liczną parafie, jaką posiada, należy do niej i Zawiercie z kilkutysięczną ludnością. W niedziele i święta tyle się pobożnych gromadzi, że nie tylko w kościele, ale i na cmentarzu obr�cić się nie można. Proboszcz ks. Karol Barcz i wikariusz Marszycki na pr�żno pukają do serc swoich owieczekandhellip; Coraz ciaśniej w przybytku Bożym, a przecież ludność bogata, fabryczna, zarobki są, brak tylko chęci do składek choćby na rozszerzenie kościoła w Kromołowie, nie m�wiąc już o kaplicy w Zawierciu, kt�rą planowano przebudować na kości�ł. Ciekawe tu krąży podanie o powstaniu rzeki Warty. Dawne czasy w miejscu, gdzie stoi kapliczka św. Jana, stał żołnierz na warcie. Gorąco było niesłychanie, żołnierz umierał z pragnienia, a ruszyć mu się nie było wolno, bo m�gł przez to siebie i towarzyszy broni na zgubę narazić. Zaczął się, więc gorąco modlić do swego patrona św. Jana, aby się wstawił za nim do Boga i zesłał mu, choć odrobinę wody na orzeźwienie. Gdy skończył, modlitwę i pocałował ziemię, na kt�rej stał, wytrysnęło źr�dło i pienista fala zaczęła się toczyć spod n�g żołnierza. Źr�dło to na pamiątkę owego cudu przezwano Wartą. Tydzień 11.02.1894 r. Sklep sp�łki mrzygłodzkiej. Na początku roku zeszłego organista p. Martinka zakrzątnął się około założenia w osadzie Mrzygł�d pow. będzińskiego, sp�łkowego sklepu chrześcijańskiego. Jakoż sklep przyszedł do skutku, a przyczyniło się do tego jedenastu wsp�lnik�w, założywszy kapitału rubli srebrnych trzysta. Zarząd sklepu objął pan Martinka. Po p�łrocznej egzystencji nowego przedsięwzięcia kapitał obrotowy okazał się za małym, sp�łdzielcy, przeto powiększyli go o drugie trzysta rubli. Sklep szybko rozwijać się począł, czym zastraszeni handlarze miejscowi dalejże zwykłymi sposobami działać na szkodę groźnego dla nich wsp�łzawodnika: to więc gwałtownie obniżyli ceny towar�w w sklepach swoich, to zn�w ganili i dyskredytowali towary w owym sklepie, aż nareszcie wpadli na pomysł por�żnienia i pokł�cenia między sobą wsp�lnik�w i to im się niestety udało. Zaniepokojeni o sw�j kapitał wsp�lnicy postanowili rozwiązać sp�łkę; aliści jakież było ich zdumienie, gdy przy obliczaniu końcu roku zeszłego, okazało się, że sklepowi nie tylko nie groziło bankructwo ale że przeciwnie prosperował on świetnie. Obr�t bowiem w ciągu kilku miesięcy uczynił przeszło 6000 rubli, w remanencie towar�w zostało w sklepie znacznie więcej niż było przy otwarciu. W rezultacie wsp�lnicy otrzymali włożony kapitał sw�j w całości, a nadto tytułem dywidendy otrzymali 80%! Pan Martinka widząc, jaki jest rezultat, postanowił sam prowadzić dalej sklep. Tydzień, Piotrk�w 6(18)02.1894 r. Rok 1895 W tych dniach jeden z dr�żnik�w pod Zawierciem sprzedał kilka morg�w gruntu. Gdy powracał do domu z pieniędzmi, został napadnięty, ograbiony i zamordowany. Dwaj furmani Hamel Śniadek i Haskiel Genidzberg, pałając do siebie od dawna nienawiścią, spotkali się przed dworcem kolejowym i wszczęli kł�tnię, kt�ra zakończyła się b�jką, tak zażartą, że Śniadek ugodził nożem swego przeciwnika. Raniony padł bez zmysł�w. Przeniesiono go do szpitala fabrycznego, gdzie lekarz miejscowy udzielił mu pierwszej pomocy. Rana zadana została w okolicy serca i jest bardzo niebezpieczną. Śniadka uwięziono. Złodzieje w okolicy Zawiercia ogromnie się rozzuchwalili: nie ma nocy, podczas kt�rej nie dokonaliby jakiejkolwiek kradzieży. Nie tak dawno usiłowali okraść mieszkanie pisarza tamtejszego sądu gminnego, a choć spłoszeni zostali, pisarzowi jednak, usiłującemu ich ująć, zadali silny cios żelazem. Tydzień, Piotrk�w 5(1)02.1895 r. Rok 1896 W szkole elementarnej w Zawierciu, w r. 1891/2 z og�lnej liczby 322 dziewcząt w wieku szkolnym, uczyło się 115, w r. 1892/3 z 349 - 126, w r.1893/4z 336 - 136, w r. 1895/6 z 352 - 137. Większej ilości uczennic szkoła pomieścić nie może!... Tydzień, Piotrk�w 11(23)02.1896 r. Rok 1897 Dworzec kolejowy w Zawierciu nie odpowiada potrzebom podr�żujących. W stosunku do rozwijającego się coraz silniej ruchu pasażerskiego ciasny i niewygodny, dworzec w Zawierciu zbudowany przed trzydziestoma laty stał się wprost śmiesznym. A jednakandhellip; Zawiercie daje drodze żelaznej do 5000 rs. miesięcznie z bilet�w pasażerskich; zasługuje więc na pewne względy!... Tydzień, Piotrk�w 16(28)02.1897 r. Rok 1898 Gorączka g�rnicza. W ostatnich czasach w okolicach Zawiercia z powodu powstających w Częstochowie wielkich piec�w Handkego rozwinęły się wielce, jak nam donoszą, poszukiwania g�rnicze. Największą działalność w kierunku poszukiwań rudy żelaza ujawnia hr. St. Krasicki, kt�ry jako wsp�łwłaściciel d�br Włodowice odkrył już w tym majątku 12 teren�w rudy i węgla. R�wnież energicznie w tym kierunku krząta się administrator d�br Rokitno p. Gembarzewski, kt�ry w okolicach Łaz i folwarku Hutki odkrył 6 teren�w g�rniczych. Cementownia. Donoszą nam, że budowa nowo powstającej z inicjatywy hr. St. Krasickiego cementowni w Łazach, jest już na ukończeniu. Budynki jej nader wspaniale się przedstawiają, a wykończone zostały z największą dokładnością; maszyny najnowszego systemu, dotąd u nas jeszcze niezastosowane, zostały sprowadzone z Belgii i dają rękojmię, że produkcja cementu, kt�ra się rozpocznie w marcu r.b., dosięgnie możliwej w kraju naszym doskonałości. Projekt nowej fabryki. W okolicach Myszkowa hr. St. Krasicki w dobrach swych Włodowice projektuje budowę wielkiej fabryki bawełnianej, zapewniony mając udział kapitalist�w angielskich; opr�cz tego - jak nas zapewnia dobrze poinformowany i przyjmujący sam wsp�łudział w tym interesie korespondent nasz p. B.G. - przystępują do tego przedsięwzięcia dwaj znajomi potentaci ł�dzcy, p. Z. i K. Sztuczna hodowla ryb. Dowiadujemy się, że oddział warszawskiego Tow. Rybackiego ma zająć się w Rokitnie Szlacheckim - dobrach powiatu będzińskiego, należących do p. Poleskiego - urządzeniem w 7 największych stawach wzorowej, sztucznej hodowli ryb. W stawach tych i teraz już znajduje się mn�stwo karasi, w jednym z nich poławiają się nawet karasie ważące po 8 funt�w sztuka (!),cechowane jeszcze przez Szembeka. Napad. Dnia 27 b.m., na powracającego z Zawiercia do d�br Rokitno administratora tych d�br p. G., napadło w lesie 4 rabusi�w, kt�rzy, pomimo dw�ch wystrzał�w danych przez znajdującego się w�wczas w gąszczu leśnym rządcę Rokitna odważyli się jeszcze rzucić na p. G. - i dopiero odstraszyła ich lufa jego fuzji, kt�rą szczęściem powracając z polowania miał ze sobą. Tydzień, Piotrk�w, 25.01 (6.02) 1898 r. Z Zawiercia piszą do andbdquo;Kuriera Codziennegoandrdquo;. Dnia 25 stycznia o godz. 5 po południu w lesie porębskim kilku uzbrojonych drab�w zastąpiło drogę jadącemu z Siewierza kupcowi L. Trebinerowi. Złoczyńcy poranili Trebinera nożami i zabrali 30 rubli got�wki. Przed dwoma tygodniami uległ rozbojowi rzeźnik Wolf Rusinek, kt�remu zabrali przemocą około sto rubli. W og�le napaści i rozboje zaczynają się znowu powtarzać, co rodzi słuszne podejrzenie, iż się uorganizowała jakaś stała banda z niedobitk�w Malarskiego. Smutny fakt rozluźnienia obyczaj�w zdarzył się w fabryce cementu andbdquo;Wysokaandrdquo; pod Łazami. Niejaka Antonina Sienkiewicz powiła nieżywe dziecko, potworka o dw�ch głowach i czterech nogach, kt�re pochowane zostało na cmentarz w Chruszczobrodzie. R�wieśnice Sienkiewicz�wny zaczęły się z niej wyśmiewać, i dokuczać tak, że zrozpaczona kobieta utopiła się studni nocą 25 stycznia. Wakującą posadę zawiadowcy stacji w Zawierciu objął pan Rozmysłowicz, a dotychczasowy zastępca zawiadowcy p. Stefan Bielawski powołany został na starszego pomocnika zawiadowcy stacji Warszawa. Zawiercie. Odbyło się tu kilka publicznych bal�w; zapowiedziana też została zabawa kostiumowa, a że ma wielu zwolennik�w, więc powodzenie zapewnione. Tydzień, Piotrk�w, 25.01(6.02).1898 r. Rok 1899 Z Zawiercia piszą do andbdquo;Słowaandrdquo; pod dniem 25 stycznia: Został tu dziś otworzony skład materiał�w aptecznych, o kt�ry sukcesorzy śp. St. Pasierbińskiego dwa lata robili starania. Ceremonii asystowali inspektor lekarski z Piotrkowa i doktor powiatowy z Będzina. Otwarcie składu tego dla zawiercian oszczędza wielu uciążliwych podr�ży do Częstochowy, a właścicielowi apteki zbytniej pracy w sprzedaży cząstkowej r�żnych materiał�w potrzebnych do ciągłego użytku. Należy jeszcze, aby spadkobiercy apteki pomyśleli o filii na przedmieściu Zawiercia, gdyż wzrost nieustanny ludności wymaga tego koniecznie. Zawiercie. Od czasu wprowadzenia monopolu zwiększyła się konsumpcja piwa do tego stopnia, że nieledwie co kilka krok�w spotkać można u nas sklep z piwem, kt�rego wartość pozostawia wiele do życzenia. Chmielu i słodu trudno się dosmakować, ale za to innych surogat�w moc wielka, jak sacharyny, gliceryny i kwasu salicylowego i tym podobnych. Kto w Boga wierzy robi teraz piwo, ale że się Boga nie boi, więc fabrykuje lurę zdrowiu ludzkiemu szkodliwą, byle tylko barwa przypominało ulubiony trunek Gambrynusa. Zwracamy na naszych pokątnych piwowar�w uwagę władzy lekarskiej; rozbi�r chemiczny i ścisła analiza przekona opiekun�w zdrowia publicznego o prawdzie naszych sł�w. Tydzień, Piotrk�w, 24.01(5.02).1899 r. Rzadkie zjawisko. Korespondent nasz z powiatu będzińskiego pisze: We wsi Rzędkowice gminy Kroczyce, pow. olkuskiego, w dniu 30 stycznia r.b. o godzinie 8 wieczorem zauważono lekkie trzęsienie ziemi. Służba tamtejszego folwarku, znajdująca się w owej chwili w kuchni, sądziła na razie, że się przewr�cił komin i wybiegła z domu, aby się o tym upewnić. Komin jednak stał niewzruszony. Na drugi dzień przekonano się, że i wielu sąsiednich dom�w mieszkańcy doznali tego samego wrażenia; w mieszkaniu zaś włościanina J�zefa Barańskiego wskutek trzęsienia odpadł nawet w paru miejscach tynk ze ściany. Fałszywy alarm podni�sł jakiś plotkarz, jakoby kości�ł w Zawierciu z przyczyn nie przykrycia go dachem, groził zawaleniem. Nieprzykrycie mur�w na zimę rzeczywiście korzystnym być nie może, jednak o zawaleniu się lub rysowaniu się mur�w dotąd mowy być nie może. Budowa tego kościoła postępuje wolno, jak zwykle bywa tam, gdzie nie ma odpowiednich fundusz�w i trzeba się oglądać za ofiarnością publiczną; lecz należy sprawiedliwość, że roboty prowadzone są z całą dokładnością i staraniem o trwałość gmachu; twierdza nie powstydziłaby się takich mur�w! Nie szykanować więc, lecz dziękować należy zacnym ludziom, kt�rzy dokładają wszelkich starań, aby zbudować tę świątynię! - oto co pisze nasz specjalny korespondent. W Zawierciu ks. K. Barcz stara się u władzy gubernialnej o uzyskanie rozporządzenia, na mocy kt�rego kupcy w Zawierciu zmuszeni byliby zamykać sklepy we wszystkie dni świąteczne. Z wyjątkiem oczywiście spożywczych. W Zawierciu w tym karnawale bawiono się często i ochoczo; odbyło się kilka publicznych zabaw, kt�re się wyjątkowo udały. Stacja w Łazach ma być znacznie powiększona, ponieważ przeładowanie towar�w, uskutecznianie dotąd w Ząbkowicach, odbywać ma się teraz na stacji Łazy. Może też z tego powodu stacja ta przestanie być traktowana przez zarząd po macoszemu. Przede wszystkim brak bufetu i szwajcara dotkliwie odczuwają podr�żni. Projektuje się też podobno bocznicę kolejową od stacji Łazy do fabryki cementu w Ogrodzieńcu. Tydzień, Piotrk�w, 8(20)02.1899 r. W Zawierciu została ustanowiona nowa posada, nadetatowego weterynarza, z płacą rs. 600 rocznie. Do obowiązk�w jego należeć ma nie tylko ścisły nadz�r nad zabijanym w miejscowej rzeźni, ale i nad ładunkiem trzody chlewnej na stacji Zawiercie i przesyłanymi za granicę przez przykom�rek w Gniazdowie produktami mięsnymi. Tydzień, Piotrk�w 7(19)02.1899 r. Rok 1900 Odkrycie rudy żelaza. W następujących miejscowościach guberni piotrkowskiej odkryte zostały pokłady rudy żelaza: Na polach osady gminy Krzepice powiatu częstochowskiego u mieszczan Piotra i Marianny małżonk�w Boreckich; w miejscowości położonej na 50 sążni na południe od osady Krzepic do osady Działoszyn na przestrzeni 2 wiorst 400 sążni; na polach włościanina wsi Ludwin�w gminy Niegowa będzińskiego powiatu Karola Felikisa na głębokości 2,8 sążnia grubości 12 cali; na polach sukcesor�w Jana Morawca we wsi Lutowice gminy Niegowa powiatu będzińskiego na głębokości 0,4 sążnia grubości 0,7 sążnia; na polach włościanina Jana Morawca we wsi Lutowice gminy Niegowa będzińskiego powiatu na głębokości 5 i p�ł stopy grubości 3 cale; na polach wsi Lutowice gminy Niegowa będzińskiego powiatu sukcesor�w Franciszka Szczygła na głębokości 2 sążni grubości p�ł sążnia; na polach włościan G�ra Włodowska gminy Włodowice będzińskiego powiatu J�zefa i Katarzyny małżonk�w Much�w na głębokości 1 i p�ł sążnia grubości 8 cali; na polach tych włościan we wsi i gminie Włodowice na głębokości 4 sążni grubości 6 cali; na polach folwarku andbdquo;Stawkiandrdquo; wsi Blanowice gminy Kromoł�w będzińskiego powiatu właściciela Markusa Holenderskiego na głębokości 1 sążnia grubości 6 cali; na polach majątku Żarki, gminy Żarki będzińskiego powiatu właściciela Jana Ordengi na głębokości 5 i p�ł stopy grubości 3 cale; (andhellip;) Rozw�j 7.02.1900 r. Odkrycie rudy żelaznej. Na polach majątku Połonia, gminy Żarki, będzińskiego powiatu, Franciszka Świderskiego, na głębokości 1 sążnia odnaleziono pokład rudy żelaznej, grubości 12 cali. Na ziemiach włościanina wsi Parkoszowice, gminy Włodowice gub. piotrkowskiego Antoniego Żmudy, na głębokości 3 sążni. Na polach osady Włodowice, tejże gminy, powiatu będzińskiego, na głębokości 5 metr�w, grubości 5 cali. Na polach wsi Dąbrowa G�rna, będzińskiego powiatu, Elżbiety Czerkawskiej, na głębokości 5 metr�w. Na polach wsi Sącz�w, gminy Bobrowniki będzińskiego powiatu, Dydaka, Szafrugi, na głębokości 4 andfrac12; metra, grubości 7 metr�w. Rozw�j 21.02.1900 r. Rok 1902 Z okolic Zawiercia donoszą o sprytnych manewrach żydowskich w celu ominięcia przepis�w andbdquo;ochrony leśnejandrdquo;. Mianowicie wyprzedaje się las na sztuki z tym zastrzeżeniem, że nabywca wywiezie je cichaczem, jako ukradzione. Kiedy już część lasu tym sposobem z drzew ogołoconą; Żyd podnosi alarm, że mu las skradziono; daje znać o tym komisji, zjeżdżają się delegowani, oglądają plac pusty, a jako niezadrzewiony kwalifikują do sprzedaży. O to właśnie chodziło, bo grunty w tej okolicy dochodzą do niebywałej ceny trzech rubli za łokieć kwadratowy! Tydzień, Piotrk�w 3(16)02.1902 r. Zawiercie. Towarzystwo akcyjne g�rnicze odlewni żelaza, zakład�w mechanicznych i kopalń węgla andbdquo;Porębaandrdquo; osiągnęło w roku eksploatacyjnym 1900-01 czystego zysku 99 195 rubli. Dywidendę przyznano w stosunku 7% od kapitału akcyjnego 750 000 rubli, a resztę użyto na r�żne odpisania w stosunku 2-10%. Tydzień, Piotrk�w 10(23)02.1902 r. andbdquo;Nieradaandrdquo;, kopalnia węgla Adres: gub. Piotrkowska, pow. Będziński, poczta Myszk�w, os. Mrzygł�d. Właściciel: P. Strzeszewski. Robotnik�w: 161. Dobyto: 2551207 pud�w węgla brunatnego. Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Kr�lestwie Polskim na rok 1904. Rok 1905 W Zawierciu ma zacząć od 1 marca funkcjonować tania kuchnia dla ubogiej ludności. Koszty urządzenia, prowadzenia i obsługi kuchni ponosić będą gł�wniejsze fabryki tameczne; obiady będą wydawane za bonami w cenie 5 kop. za obiad. Z powodu ciężkich i ważnych chwil obecnych, nie ma być w Zawierciu w tym roku ani jednego balu, ani wieczorku tańcującego, opr�cz paru teatr�w amatorskich i koncert�w na cel dobroczynny. Tydzień, Piotrk�w 5.02(23.01)1905 r. Z Zawiercia. Za staraniem zarządu fabryk andbdquo;Zawierciaandrdquo; ma być urządzona resursa dla oficjalist�w tychże fabryk, w kt�rej zaprowadzona zostanie czytelnia i higieniczna restauracja. Inicjatorem owej resursy jest dyrektor fabryk Zawiercia, p. Masłowski. Tydzień, Piotrk�w, 7(19)02.1905 r. Rok 1908 Zamach na fabrykanta. W Myszkowie pod Częstochową dokonano w d. 5 b.m. zamachu na znanego fabrykanta, p. J�zefa Baueretza, w okolicznościach następujących: Około godz. 7 wieczorem p. B. Jechał z fabryki swej w Mijaczowie do domu na folwarku pobliskim. Towarzyszyła mu c�rka, p. Zawadzka. Gdy pow�z mijał fabrykę Szmelcera w Myszkowie, z sieni wyskoczył jakiś człowiek i rzucił pod pow�z jakiś przedmiot... Zanim nastąpił wybuch, p. Zawadzka zdążyła wyskoczyć z powozu i szczęśliwie uniknęła szwanku. Wybuch był bardzo silny, tak, że pow�z został przepołowiony. P. Baueretza, ogłuszonego hukiem, podjęto następnie ze złamaną nogą w dw�ch miejscach. Woźnica spadł z kozła, lecz opr�cz potłuczeń nie poni�sł żadnego szwanku poważniejszego. Sprawca zamachu zdołał zbiec. Stan zdrowia p. Baueretza jest względnie pomyślny i życiu jego niebezpieczeństwo nie zagraża. Kurier Wileński 9(22) 02.1908 r. Rok 1912 Stan przemysłu polskiego. /.../ Świeże dane wykazują, iż z miast Kr�lestwa Polskiego największą wartość produkcji daje największe u nas ognisko przemysłu tkackiego - Ł�dź, mianowicie 136 i p�ł miliona rubli, i zatrudnia 66540 robotnik�w /.../ Zawiercie - sz�ste miejsce (7,7 mil rb., 7109 robotnik�w), Żyrard�w - si�dme miejsce (7,4 milion�w rb., przeszło 3 tys. robotnik�w) /.../ Rocznik Gebethnera i Wolfa. Kalendarz encyklopedyczno-praktyczny na rok 1912. Rok 1925 Zatarg w fabryce andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Donoszą nam z Zawiercia, że robotnicy zwr�cili do zarządu tow. akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; z projektem zniesienia obiadowej pory w godzinach pracy, z tym, aby przypisana norma godzin pracy odbywała się jednym ciągiem. Wniosek sw�j robotnicy motywują wielką odległością swych mieszkań od zabudowań fabrycznych. Zarząd fabryki andbdquo;Zawiercieandrdquo; na propozycje robotnik�w się nie zgadza, wskutek czego wybuchł ostry zatarg, kt�ry w razie dalszej nieustępliwości jednej ze stron grozi strajkiem 3000 robotnik�w, zatrudnionych w tej fabryce. Republika, 18.02.1925 r. Łazy. Brak rzeźni. Istniejąca dotychczas prymitywnie urządzona rzeźnia pod Wysoką, będąca własnością prywatną p. Rychtera, nie odpowiada najelementarniejszym potrzebom nowoczesnych urządzeń, toteż urząd gminy przystąpi wkr�tce do opracowania plan�w wybudowania własnym kosztem gminnej rzeźni. Przedsięwzięciom tym należy przyklasnąć, zwłaszcza że trzodę chlewną rzeźnicy biją u siebie w domu i trudna jest kontrola badania mięsa. Pozostałości zabor�w. W Łazach spotyka się jeszcze szyldy wywieszone nad sklepami z napisami rosyjskimi. Czas już wielki kres temu położyć i pouczyć odnośnych właścicieli, że obecnie mieszkamy w Państwie Polskim. Doch�d z ostatniej zabawy na kupno dzwon�w do kościoła parafialnego w Łazach przyni�sł 250 zł. Epidemia w Łazach. Jak nas informują, pojawiła się w Łazach epidemia szkarlatyny i kilka wypadk�w objaw�w tyfusu. Wiosna się zbliża, komisje sanitarne winny wobec tego rozpocząć energiczną akcję przeciwko rozszerzaniu się epidemii. Targowisko w Łazach. Urząd gminny w Łazach zamierza wkr�tce zwr�cić się do pani Poleskiej, właścicielki majątku Rokitno Szlacheckie i grunt�w położonych w sąsiedztwie Łaz, w celu uzyskania placu na targowisko. Łazy są bowiem osadą przeważnie zamieszkałą przez kolejarzy, liczącą 1598 mieszkańc�w i 104 domy mieszkalne. Dla rozwoju jest pożądane urządzenie tego targowiska, zwłaszcza, że na miejscu jest sześciu rzeźnik�w, w okolicy zaś bliskiej 15. Nie należy się lękać, by pani Poleska odm�wiła Gminnemu Urzędowi skrawka ziemi, przez co i jej ziemi wartość znacznie podwyższyłaby się. Drożyzna mięsa. Mieszkańcy Łaz narzekają na drożyznę mięsa. Po sprawdzeniu na miejscu okazuje się, że miejscowi rzeźnicy po żywe sztuki jeździć muszą do Sosnowca i stąd je sprowadzać, co naraża ich na zwiększone wydatki transportu. Wypadek w Łazach. W ubiegłą sobotę w Łazach o godz. 10 wiecz�r spinacz kolejowy Łukasz Michurewski, lat 49, przy sortowaniu pociągu towarowego wpadł pod koła wagonu i uległ śmiertelnemu wypadkowi, koło bowiem wagonu zmiażdżyło mu głowę. Zmarły osierocił żonę i ośmioro dzieci. Kurier Wileński 9(22) 02.1925 r. Rok 1926 andbdquo;Zawiercieandrdquo; ruszyło! 3000 robotnik�w otrzyma pracę. Warszawa, 10 lutego. W wyniku porozumienia ministerstwa przemysłu i handlu z ministerstwem skarbu z zarządem Sp�łki akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo; wielkie zakłady bawełniane powyższej firmy zostały częściowo uruchomione w dniu 8 bm. Stopniowo zostaną wprowadzone w ruch poszczeg�lne działy fabrykacji tak, że w końcu miesiąca lutego fabryka zatrudni około 3000 robotnik�w. Ilustrowana Republika 11.02.1926 r. Wskutek mgły. Wczoraj na łąkach pod Będuszem obok Myszkowa opuścił się samolot zdążający z Poznania do Lwowa, prowadzony przez kapitana Jerymę z 6 pułku lotniczego. Powodem wylądowania samolotu była straszna mgła, kt�ra uniemożliwiała pilotowi dalsza podr�ż. Po przenocowaniu się i ustaleniu pogody, samolot następnego dnia rano wyruszył w dalszą podr�ż, wzbudzając wśr�d okolicznych mieszkańc�w wielką sensację i podziw. Polonia 13.02.1926 r. Rok 1927 Ewidencja zmian terytorialnego podziału - utworzenie powiatu zawierciańskiego i rozszerzenie granic miasta Buska. W Dzienniku ustaw Rzplitej nr 125/26 poz. 727 z dnia 26.XII.26 r. zostało ogłoszone rozporządzenie Rady Ministr�w z dnia 12.XII.1926 r. o utworzeniu nowego powiatu zawierciańskiego z siedzibą władz powiatowych w Zawierciu, przez wyłączenie z powiatu będzińskiego następujących gmin: Mierzęcice, Siewierz, Rokitno Szlacheckie, Poręba, Kromoł�w, Włodowice, Mrzygł�d, Pińczyce, Koziegł�wki, Koziegłowy, Rudnik Wielki, Choroń, Żarki, Niegowa, Myszk�w oraz miasto Zawiercie. Ministerstwo Spraw Wojskowych. Dziennik Rozkaz�w 15.02.1927 nr 6, R.10. Rok 1930 Magistrat miasta Zawiercia otrzymał na akcję dożywiania bezrobotnych na miesiąc luty 54 tys. zł. Stosownie do zarządzeń władz zwierzchnich Magistrat wydaje talony na żywność tylko tym bezrobotnym, kt�rzy odrabiają po kilka dni roboczych na robotach publicznych. Straszne samob�jstwo chorego. Były robotnik fabryki wł�kienniczej Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; Koza E. od dłuższego czasu był chory i leczony według diagnozy lekarzy Kasy Chorych, na żołądek. Stan jego jednakże po zabiegach lekarskich pogarszał się, a ostatnio stał się niemal beznadziejny. Okazało się, że Koza chory jest na gruźlicę i że o ratunku mowy być nie może. Stan ten doprowadził K. do takiej depresji, że gdy wszyscy domownicy wyszli z domu, za pomocą scyzoryka przerżnął on sobie brzuch tak, że jelita wypłynęły na wierzch. W strasznych męczarniach po 2 godzinach K. wyzionął ducha. Polonia 26.02.1930 r. Rok 1931 Wykrycie drukarni komunistycznej. Zawiercie. 25.02.1931 policja wykryła w osadzie Kromoł�w w zagrodzie włościańskiej niejakiego Władysława Saja, dobrze urządzoną drukarnię komunistyczną, kt�ra zaopatrywała całe wojew�dztwo kieleckie. W czasie zjawienia się policji w zagrodzie, drukarnia była w pełnym ruchu. Opr�cz gospodarza aresztowano dw�ch drukarzy, kt�rzy jednak zdążyli zniszczyć część kompromitującego materiału. Kurier Bydgoski 25.02.1931 r. Rok 1933 Uruchomienie przędzalni. W Zawierciu uruchomiono przędzalnię tow. akc. Zawiercie. Zatrudnionych zostało na razie około 100 robotnik�w. Nowiny Codzienne 9.02.1933 r. Rok 1935 Osadzenie bezrobotnych na roli. Ciekawy eksperyment samorząd�w Zagłębia. Szerzące się w zastraszający spos�b bezrobocie zaczyna wywoływać coraz większy niepok�j władz, zwłaszcza samorządowych. Żeby nie niepokoić opinii publicznej władze jeszcze przed dwoma latyandhellip; zaprzestały wydawania oficjalnych komunikat�w o stanie bezrobocia. Bezrobotni, kt�rzy stracą prawo do zasiłk�w lub zaprzestaną meldować się, skreśla się z list, ale życie zadaje kłam wszelkim sztucznym wyliczeniom i statystykom. Codziennie zamykane są nowe warsztaty pracy, przeprowadzane dalsze redukcje i oszczędności i codziennie wzrasta armia bezrobotnych. Wielkie plany walki z bezrobociem, przez podjęcie rob�t publicznych, o kt�rych tak szeroko piszą (zwłaszcza w miesiącach zimowych) niekt�re odłamy prasy, zawodzą. Zagłębie Dąbrowskie na p�ł miliona posiada (według nieoficjalnych danych) około 45 tys. bezrobotnych, co wraz z rodzinami daje cyfrę 150 tys. ludzi pozbawionych środk�w do życia. A więc co trzeci mieszkaniec Zagłębia nie ma co jeść i żyje tylko z ofiarności publicznej, niewielka zaś ilość z zasiłk�w. Są ludzie, kt�rzy już 5, a nawet 7 lat pozostają bez pracy, dla nich życie w tych warunkach jest męką, tym bardziej, że dawno już stracili nawet nadzieję na znalezienie jeszcze kiedyś pracy. O klęsce bezrobocia w Zagłębiu świadczy najlepiej miasto Zawiercie, liczące ok. 35 tys. ludności, dawniej kipiące wprost życiem, a dziś nazwanym andbdquo;miastem umarłychandrdquo;. Tam na każdym kroku można znaleźć ślady nędzy i bezrobocia. Toteż w Zagłębiu walka z bezrobociem staje się kwestią wprost palącą, kt�ra wymaga jakiegoś rozwiązania. Samorządy Zawiercia, Czeladzi, a ostatnio Dąbrowy, pr�bują zaradzić klęsce, usiłując część bezrobotnych osadzić na roli! W ciągu ostatnich dw�ch lat Zawiercie kilkadziesiąt rodzin bezrobotnych zdołano osadzić w Lidzie. Byli to przeważnie rzemieślnicy, kt�rzy mając własne niewielkie zasoby, przy pomocy miasta przenieśli się na Kresy Wschodnie i tu zarabiając trochę pracą rąk, zagospodarowali się na małych kawałkach roli, nabytej na spłaty. Podobny projekt opracował zarząd miejskiego funduszu pracy w Czeladzi, kt�ry bezrobotnych, zwalnianych z kopalń i otrzymujących świadczenia z Kas Brackich, chce część osadzić na roli, na Kresach Wschodnich. M.F.P. przypuszcza, że w ten spos�b ludzie ci zamiast powiększyć kadry bezrobotnych zdają zapewnić sobie znośną egzystencję. W tym kierunku w najbliższym czasie mają być poczynione odpowiednie pr�by. Przed kilku dniami w Dąbrowie, na skutek inicjatywy zarządu ogr�dk�w działkowych, odbyło się zebranie czynnik�w zainteresowanych, na kt�rym omawiano kwestie osadnictwa bezrobotnych na roli. Poczyniono już nawet daleko idące kroki w porozumieniu z władzami, kt�re wyznaczyły nawet tereny kolonizacyjne w wojew�dztwie wileńskim. W zebraniu wziął udział komisarz ziemski z Zawiercia oraz około 100 przyszłych osadnik�w. Stwierdzono, że projekt jest dobry w zasadzie i może dać pewne rezultaty w walce bezrobociem, jednak i tutaj potrzebne sąandhellip; pieniądze, żeby osadnictwo było celowe i nie przynosiło tylko strat i rozczarowań, reflektanci muszą posiadać pewne zasoby pieniężne na zagospodarowanie się, wytrwałość w dostosowaniu się do nowych warunk�w życia, no i pewne w tym kierunku przygotowanie. Warunkom tym z 250 reflektant�w odpowiadało tylko 18. Jak widzimy akcja osadnicza bezrobotnych na roli nie wyszła jeszcze z okresu doświadczeń i choć być może odpowiednio postawiona posiada wielką przyszłość, to jednak na razie w walce z bezrobociem nie odgrywa niemal żadnej roli. A tymczasem bezrobocie rośnie i konieczność akcji, kt�ra by przyniosła doraźnej szybkie rezultaty, jest coraz bardziej paląca. Polonia 19.02.1935 r. Niszczyciele szk�łek owocowych i pasiek. W Niegowonicach pow. dąbrowskiego nieznani sprawcy wycięli gajowemu Bętkowskiemu 80 młodych drzewek owocowych. W okolicy zaś Zawiercia uszkodzono kilkanaście uli, wybrano mi�d, a pszczoły wyrzucono na ziemię. Siewca Prawdy, Sandomierz 24.02.1935 r. Rok 1936 Pies policyjny wykrył bandyt�w. Sąd skazał zab�jcę gospodarza Mędrka na 12 lat więzienia. Zawiercie 30.01. W nocy na 5 maja ub. r. do mieszkańca 74- letniego St. Mędrka, zamieszkałego we wsi Tomaszowice, Gm. Niegowa, dostali się za pomocą wyłomu w murze nieznani sprawcy i dokonali kradzieży 2 i p�ł miar zboża, kufra z trochą garderoby, około 50 złotych got�wki, 5 bochenk�w chleba i in., łącznej wartości ok. 200 zł. Złodzieje po podzieleniu się zrabowanym łupem uciekli przez nikogo niepostrzeżeni. W chwili ucieczki rabusi�w na szczekanie psa obudził się syn Mędrka l. 26 Jan i spostrzegłszy kradzież przy pomocy sąsiada Kozła udał się w poszukiwanie za złodziejami. Mędrek uzbrojony w widły przyświecając sobie latarka natknął się na złodziei, kt�rzy widząc zbliżające się światło ukryli się z łupem w przydrożnym jarze. Na widok złodziei Mędrek krzyknął andbdquo;Ach to wy złodzieje!andrdquo; i w tej chwili ktoś ze złodziei strzelił. Mędrek ugodzony kulą w pierś padł trupem na miejscu. Kozieł był za daleko od bandyt�w, tak, że ci niepoznani porzucili łup i salwowali się ucieczką. Zarządzony natychmiast pościg za bandytami i energiczne śledztwo nie dały pozytywnego rezultatu. Według pozostawionych ślad�w męskiego obuwia bandyt�w było pięciu. Aresztowano około 30 os�b z okolicy podejrzanych, na dokładniejszy nie zdołano wpaść i były już poważne wątpliwości, czy sprawc�w kradzieży i morderstwa ukarze się ręką ziemskiej sprawiedliwości. Do pomocy wykrycia sprawc�w użyto psa policyjnego z komendy powiatowej Policji Państwowej w Zawierciu. Na miejsce zbrodni przybył z psem starszy posterunkowy służby śledczej p. Dziuk z Zawiercia w towarzystwie komendanta posterunku w Myszkowie p. Dyji. Pies puszczony na ślady po ujściu kilkuset krok�w metr�w znalazł kawałek lnianego sznurka. Pies jeszcze szedł kawał za tropem, ale w końcu na rozstajach dr�g ślad się urwał. Policja mając znaleziony przez psa troczek zrobiła w aresztach rewizję i rzeczywiście okazało się, że jeden z podejrzanych 21 l. Stanisłąw Maligł�wka ze Zdowa nie posiadał u jednej z nogawek sznurka. Teraz Maligł�wka przyparty do muru przyznał się do udziału w kradzieży, wskazał swych wsp�lnik�w i zab�jcę Mędrka. Byli nimi: 19 l. Adam Zieliński (zab�jca ze wsi Zendek), 46 l. jednoręki herszt bandy J�zef Kucharski ze Zdowa, 30 l. Walenty Czyż i Władysław Biały obaj z Jaworznika. Krytycznej nocy Zieliński i Kucharski uzbrojeni byli w obcięte karabiny. Wszyscy wyżej wymienieni zasiedli w dniu 27 bm. na ławie oskarżonego sądu okręgowego z Sosnowca na sesji wyjazdowej w Zawierciu. Po przesłuchaniu szeregu świadk�w w p�źnych godzinach wieczornych zapadł wyrok, mocą kt�rego Zieliński skazany został za kradzież na 3 lata więzienia, za nielegalne posiadanie broni na 1 rok i za zab�jstwo na 12 lat więzienia, jako łączną karę sąd wymierzył Zielińskiemu 12 lat więzienia i 600 zł grzywny; Kucharski - za kradzież na 3 lata więzienia, za nielegalne posiadanie broni na 1 rok, jako łączny wymiar kary na 4 lata i 160 zł grzywny; zaś Czyż, Biały i Maligł�wka skazani zostali każdy po 3 lata więzienia i 160 zł opłat sądowych. Orędownik, codzienne ilustrowane pismo narodowe 2.02.1936 r. Brawo, kupcy polscy w Zawierciu. Gruntowna przemiana pogląd�w. Znamienne uchwały Kupc�w Polskich. andbdquo;Polska dla Polak�wandrdquo;. Od sł�w do czynu. W ub. Niedzielę w Sali szkoły handlowej, pod przewodnictwem p. Tomasza Piekarskiego, odbyło się walne doroczne zebranie Stowarzyszenia kupc�w Polskich pow. zawierciańskiego w Zawierciu przy udziale g�ra 100 kupc�w-polak�w z Zawiercia i powiatu. Zebranie zatwierdziło likwidację Stowarzyszenia Kupc�w Polskich, oddział w Zawierciu, z automatyczną zamianą tegoż Stowarzyszenia na samoistne Stowarzyszenie Kupc�w Polskich pow. zawierciańskiego. Następne zebranie przyjęło i uchwaliło nowy statut Stowarzyszenia. Obszerne i dobitne sprawozdanie za ub. rok sprawozdawczy odczytał m.in. Dyr. Bronisław Zawadzki. W toku zebrania uchwalono jednogłośnie utworzyć funduszowy łańcuch, tzn. każdy z członk�w złoży 25 zł na kapitał zakładowy, za kt�ry poczynione będą zakupy zbiorowe artykuł�w spożywczych, aby tym sposobem całkowicie uniezależnić się od hurtowni żydowskich. Powzięto r�wnież uchwałę upoważniającą Zarząd do wszczęcia energicznych starań w ministerstwie przemysłu i handlu w celu wyjednania dla kupc�w w Zawierciu przekwalifikowania patent�w przemysłowych z II klasy na IV. Uchwalono budżet Stowarzyszenia na rok 1936/37. Po stronie dochod�w uchwalono 2400 zł i dano zarządowi wolną rękę do zwiększenia budżetu, w razie, gdy zajdzie tego potrzeba. Podczas dyskusji członk�w i nastroju toczonych obrad miało się wrażenie, że stowarzyszenie obecnie nie jest tym, czym było do czasu swoich andbdquo;sanacyjnychandrdquo; władc�w. Nabrało życia, rozmachu i szczerości i śmiało idzie do raz wytkniętego celu: odzyskania polskiego życia gospodarczego. Gorące mowy członk�w na zebraniu przepełnione były zwrotami, jak: andbdquo;Polska dla Polak�wandrdquo;, andbdquo;Nie kupuj u Żyd�wandrdquo;, andbdquo;Sw�j do swego po swojeandrdquo; i wiele innych. Entuzjazm na sali panował nadzwyczajny. Widziało się rozpromienione twarze zebranych kupc�w, kt�rzy naprawdę bez hipokryzji wypowiadali się za kooperacją przeciwko handlowi żydowskiemu. Ponieważ do Stowarzyszenia należą także restauratorzy, powzięto kategoryczną uchwałę, aby do restauracji pod żadnym względem nie kupować chleba od Żyd�w. Z powyższego wynika, że kupcy zrobili swoje. Życzyć sobie tylko, aby w sukurs sklepikarzom polskim, kt�rzy rozpoczęli walkę z żydostwem, przyszli w porę konsumenci zawierccy i okolic, bowiem ci ostatni niezbyt dostatecznie zrozumieli ważność chwili. Po udzieleniu ustępującemu zarządowi absolutorium nastąpiły wybory nowego zarządu Stowarzyszenia, w skład, kt�rego w drodze głosowania weszli: pp. Dyr. Bron. Zawadzki, b. prezes S.K.P. (89 głos�w), J�zef Paluch (gł. 65), Franciszek Baryła (gł. 52), Mieczysław Piaskowski (gł. 50), Maksymilian Raczyński (gł. 48), Marcin Fajt (gł. 39) oraz Andrzej Gryc. Na zastępc�w do zarządu wybrano: pp. Adama Bryłę, J. Blajera. St. Janika i Jusiewicza. Komisja rewizyjna została ta samo, co i w ub. kadencji. Należą do niej pp.: Lud. Kuśnierski, Ryszard Skwara, Jan Pasierbiński, Jan Blajer, oraz Juliusz Miciński. Po ogłoszeniu wynik�w wybor�w zebrani uchwalili rezolucję, aby zarząd zwr�cił się do starosty, by ten wyjednał u odpowiednich czynnik�w większe kredyty n pomoc dla polskiego kupiectwa. Orędownik 6.02.1936 r. Zacności firma w Zawierciu, wykonująca łączniki kuto-lane, andbdquo;Ernest Erbeandrdquo;, obchodziła 50-lecie istnienia. Ex Re tego wystąpiło i miejscowe pismo: andbdquo;Express Zagłębiaandrdquo; w dniu 15 stycznia r.b. z artykułem pochwalnym. Na końcu tego artykułu czytamy: andbdquo;Do tych wszystkich, kt�rzy w dniu jubileuszu składają firmie Ernest Erbe życzenia dalszego pomyślnego rozwoju, dołącza się r�wnież i redakcja naszego pisma nia raka. Jak dotychczas nie wynaleziono żadnego sposobu, kt�ryby zupełnie likwidował tę straszną gnębiącą ludzkość chorobęandrdquo; Lano-kutą głowę musiał mięć ten, kt�ry w ten spos�b ułożył numer andbdquo;Expressu Zagłębiaandrdquo;, iż stał się tw�rcą tak pięknie wystylizowanego życzenia. Mucha, Warszawa 7.02.1936 r. [andbdquo;Muchaandrdquo; była pismem satyrycznym] Krwawa b�jka węglokrad�w pod Zawierciem. Jeden zabity, jeden ciężko ranny. Z pociągu towarowego jadącego z Zawiercia do Myszkowa, grupa złodziei węglowych zrzucała węgiel. Wzdłuż toru ustawiła się r�wnież inna grupa złodziei węglowych, kt�ra usiłowała zabrać wyrzucony węgiel. Między grupami wywiązała się b�jka na noże, w wyniku, kt�rej jeden osobnik zabity został na miejscu, a drugi osobnik odni�sł ciężkie rany. Policja dokonała szeregu aresztowań. Polonia 29.02.1936 r. Rok 1937 Całe Nalewki żyją pod wrażeniem hucznego ślubu i weseliska, kt�re się odbyło w osławionej sali tańca przy ul. Muranowskiej 34. Znany cadyk z Piaseczna, J. Szapiro, wydawał za mąż swoją 19-letnią c�rkę Jehudę za 20-letniego Eliokuma, syna rabina Icka Landaua z Zawiercia. Ślub przedstawicieli dwor�w cadyckich ściągnął do Warszawy około 4000 chasyd�w. Wobec tego, że sala mogła pomieścić 1000 os�b, wszyscy zaś przyjezdni chcieli wejść do wewnątrz, by zobaczyć, jak wygląda panna młoda, jaki jest pan młody i co robią cadyki, powstał więc nieopisany tłok. Nadworny marszałek cadyka Silberstein uruchomił milicję porządkową w liczbie 100 brodatych chasyd�w. Stanęli oni przy wszystkich oknach, wyjściach i wejściach, pilnując, by niepowołani nie dostali się na salę. Jednocześnie na Placu Muranowskim skoncentrowano kilka patroli policyjnych, kt�re pilnowały porządku. Przed samą uroczystością ślubną rozpoczęły się tańce i zabawa. Przywieziona przez cadyk�w kapela odegrała stare tango andbdquo;Czarne oczyandrdquo;, po czym zaczęła grać andbdquo;Nie wr�ciszandrdquo;. Zaprotestował na to jeden z cadyk�w, m�wiąc, że nie wolno takiej piosenki grać przed ślubem, bo to zapeszy. Zabawa trwała do godziny 1 w nocy. M.in. występował nadworny balet cadyka, złożony z 6 urodziwych panien. Odtańczyły one stare tańce pod żydowskie melodie ludowe. O godz. 11 wieczorem przybył pan młody ze świtą i wziął udział w zabawie. Dopiero o godz. 2 w nocy odbyła się uroczystość zaślubin pod baldachimem. Młoda para w otoczeniu kilkudziesięciu sędziwych starc�w z długimi brodami, w jedwabnych kapotach, ruszyła przez salę przy dźwiękach popularnego wśr�d chasyd�w andbdquo;Marsza Astrachańskiegoandrdquo;. Po tej uroczystości odbyło się weselisko. Tysięczną rzeszę gości obsługiwało 35 kelner�w z okolicznych restauracji. Kiedy się goście rozchodzili, powstał krzyk. Okazało się, że wiekowy cadyk-kabalista z Kromołowa pod Zawierciem został okradziony. Nieznani bliżej goście weselni skradli cadykowi futro na bobrach, wartości 5000 zł, oraz lisią czapkę, odziedziczoną po prapradziadku i przedstawiającą obecnie muzealną wartość, ocenianą na 10 000 zł. andbdquo;Nowiny Codzienneandrdquo;, 7 lutego 1937 r. Rok 1938 W Zawierciu zabrakło zapałek. Od początku bieżącego tygodnia ani w kioskach, ani w sklepach Zawiercia nie można kupić zapałek. Brak ten tłumaczą tym, że tak hurtownia jak i podhurtownia wyczerpały wszystkie swoje zapasy, nie sprowadzając na czas właściwego zapotrzebowania. Kurier Bydgoski 24.03.1938 r. Rok 1939 Nowe Linie kolejowe w Polsce. /.../ Druga budowana obecnie linia Zawiercie - Tarnowskie G�ry stanowić będzie część przyszłej magistrali węglowej, łączącej Zagłębie ze wschodnią granicą państwa i przechodzącej przez Centralny Okręg Przemysłowy, miasta Zamość, Hrubiesz�w, Wojnice i Łuck. Obecnie zaś linia ta posiadać będzie duże znaczenie lokalne, gdyż łączy z siecią normalnotorową miejscowości pozbawione dotychczas komunikacji kolejowej, a wykazujące znaczne tendencje rozwojowe. Budowa linii Zawiercie - Tarnowskie G�ry została zapoczątkowana w 1934 r. przez zarząd Zawiercia przy pomocy Funduszu Pracy. Do chwili obecnej zakończono i uruchomiono odcinek linii długości 8 km od Zawiercia do Poręby, gdzie mieszczą się Zakłady Mechanik�w Polskich z Ameryki oraz wykonano budowę podtorza na długości 24 km. Do całkowitego ukończenia budowy pozostaje wykonanie rob�t na pozostałym odcinku 8 km. Kurier Bydgoski 4.02.1939 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/warta_zawiercie Historia Klubu and#8222;Wartaand#8221; Zawiercie Do prekursorów zawierciańskiej and#8222;Wartyand#8221; zaliczamy dwoje ludzi: Seweryna Gębarskiego i Władysława Millera. Oni to jesienią 1920r podjęli decyzję by w Zawierciu powstał Klub Sportowy. Ponieważ klub nie posiadał żadnego lokum pierwsze spotkania organizacyjne odbywały się w prywatnym mieszkaniu i jeszcze w tym samym roku została założona drużyna piłkarska złożona głównie z mieszkańców Zawiercia takich jak: Putowski- bramkarz; obrońcy- Biseń, Pilany; pomocnicy- Cencel, B.Szawaradzki, Miedziński; napastnicy- Bronner , Miller, F.Szawaradzki, Berhart, Jańczary. Dwoje z nich Miller i Biseń mieli już praktykę piłkarską w and#8222;Koronieand#8221; Łódź. Pierwsze treningi i sparingi odbywały się w parku miejskim na prowizorycznym boisku za przygotowanie, którego byli odpowiedzialni sami piłkarze. Klub nie posiadał żadnych dochodów finansowych, więc sprzęt zakupili miejscowi rzemieślnicy a zawodnicy we własnym zakresie dbali o niego i dokonywali wszelkich napraw. Po załatwieniu wszystkich formalności w 1921r klub został zarejestrowany i zgłoszony do rozgrywek i przybrał nazwę and#8222;Wartaand#8221; Zawiercie. Pierwszym prezesem został Seweryn Gębarski. Pierwsza drużyna Warty miała barwy biało-czerwone, natomiast druga drużyna niebiesko-czerwone. Występowała w podokręgu zagłębiowskim w klasie B. Przez pierwsze lata and#8222;Wartaand#8221; nie osiągała zbyt dużych sukcesów dopiero w końcówce lat dwudziestych pozyskano zawodników z okolicznych and#8222;dzikichand#8221; drużyn i przez kilka następnych lat wiodła prymat w klasie A zdobywając tytuł mistrzowski. Sukcesy spowodowały duże zainteresowanie i coraz więcej kibiców przychodziło na mecze. Ta sytuacja zachęciła prowadzących klub jak i samych piłkarzy do budowy nowego boiska w lasku przy Domu Ludowym. Od 1926r Warta należała do kieleckiej klasy A zajmując w latach 1928-31 czołowe lokaty i walczyła o awans do I Ligi w 1931r. Jako mistrz kieleckiej klasy A grali z AKS Chorzów i Podgórzem Kraków. Niestety nasi zawodnicy nie wytrzymali kondycyjnie i pomimo prowadzenia w Chorzowie 2:0 przegrali 2:7 a z Podgórzem zremisowali 1:1. Rewanże okazały się o wiele lepsze. W Krakowie and#8222;Podgórzeand#8221; pokonali 4:1 a z AKS-em Chorzów wygrali 6:2. Końcowa tabela wyglądała następująco. 1 AKS Chorzów 4 6 20 10 2 Warta Zawiercie 4 5 13 12 3 Podgórze Kraków 4 1 4 15 Tak więc Warcie zabrakło bardzo niewiele bo tylko 1 punktu. W następnych latach w walce o awans do I ligi nasi piłkarze przegrali z Pogórzem Kraków który to wywalczył awans. Pomimo tego Warta bardzo dobrze spisywała się w meczach towarzyskich. Do dużego sukcesu należy zaliczyć zwycięstwo i remis z krakowską and#8222;Wisłąand#8221; oraz pokonanie sławnego już w tym czasie and#8222;Ruchuand#8221; Chorzów 2:1. Jako ciekawostkę można podać fakt, że pewnego dnia członkowie zarządu przez niedopatrzenie umówili dwa spotkania towarzyskie na jeden dzień i ku zdziwieniu zawodników do Zawiercia przyjechały 2 drużyny and#8222;Kolejarzand#8221; Katowice i and#8222;Górnik 09and#8221; Mysłowice. Piłkarze chcąc wyjść z twarzą z tej sytuacji zagrali dwa mecze jeden po drugim i ku zaskoczeniu wszystkich pierwszy wygrali 7:1 a drugi aż 9:1. Po latach sukcesu przyszły lata and#8222;chudeand#8221; część piłkarzy (starszych wiekiem) zrezygnowało z gry, a lepsi piłkarze przeszli do pierwszo ligowych zespołów. Leopold Sobiechart przeszedł do and#8222;Dąbieand#8221; Katowice a bramkarz Adolf Krzyk do and#8222;Brygadyand#8221; Częstochowa. Prawdopodobnie był on chyba jedynym piłkarzem, który grał w reprezentacji Polski broniąc m.in. w ostatnim meczu z Węgrami, który odbył się przed wybuchem II wojny światowej. Polska wówczas pokonała Węgry 4:2. Powracając do Warty, która grała dalej w kieleckiej klasie A odnosząc spore sukcesy, a duża liczba kibiców zmotywowała zarząd do budowy nowego boiska na ul. Senatorskiej w dzielnicy Argentyna (obecnie na terenie dawnego boiska stoi rozpadający się budynek byłej Spółdzielni Inwalidów and#8222;Wartaand#8221;). Boisko to było już wyposażone w szatnie, urządzenia sanitarne, zaplecze sportowe, posiadało też bieżnię, skocznię w dal, wzwyż oraz małe boisko treningowe, co umożliwiało odbywanie się zawodów szkolnych, spartakiad zakładów pracy oraz innych imprez sportowych. Ja nie przypominam sobie żebym chodził na mecze Warty (byłem wtedy za mały), ale rozmawiałem z moim kolegą Krzyśkiem, który wspominał, że chodząc, jako młody chłopiec z tatą często stali na małym tarasie nad wejściem dla zawodników. Wspominał też, że młodzi ludzie, którzy nie mieli za co kupić biletu wchodzili najpierw na bunkier który stał na rogu Huldczyńskiego i Senatorskiej, a następnie przeskakiwali przez dość wysoki drewniany płot. Mniej sprawni fizycznie od strony ul. Senatorskiej wchodzili na drzewa lub robili dziury w płocie i dzięki temu oglądali mecz. W latach 63/65 and#8222;Wartaand#8221; miała dużą szansę by awansować do drugiej ligi. Zdobyła w lidze śląskiej mistrzostwo i stanęła do boju z silnymi przeciwnikami. Wyniki piłkarzy były następujące: and#8222;Wartaand#8221;- and#8222;Viktoriaand#8221; Jaworzno 2:7 u siebie 2:0, and#8222;Dąband#8221; Katowice 1:3 u siebie 2:1, and#8222;Starand#8221; Starachowice dwukrotna przegrana 2:0 i and#8222;Resoviaand#8221; Rzeszów 4:4 u siebie 2:3. Ostatecznie and#8222;Wartaand#8221; zajęła ostatnie piąte miejsce z pięcioma punktami, i tak jak przed wojną do drugiej ligi awansowała and#8222;Viktoriaand#8221; Jaworzno. Dobre wyniki drużyny i duże rzesze kibiców, zachęciły władze miasta do budowy stadionu z zapleczem rekreacyjno-sportowym. Stadion 100-lecia Państwa Polskiego został oddany w 1966r. i posiadał 20tys. miejsc siedzących. Na początku nie było jeszcze szatni, więc zawodnicy na mecze przebierali się i wychodzili z budynku Odlewni Żeliwa, a następnie przechodząc przez ulicę wchodzili na stadion bramą główną. Następnie powstały dalsze obiekty, między innymi hala sportowa, budynek z zapleczem sportowym, szatniami, hotelem, salą dla ciężarowców, kawiarnia i inne pomieszczenia, z których mogli korzystać sportowcy. Również 8 stycznia 1966r. na Walnym Zebraniu został zatwierdzony nowy statut i KS and#8222;Wartaand#8221; został przemianowany na Międzyzakładowy Klub Sportowy and#8222;Wartaand#8221;. Sytuacja ta otworzyła nowe perspektywy przed klubem, gdyż do tego czasu klub sponsorowała tylko Odlewnia Żeliwa, a teraz do sponsoringu dołączyły się wszystkie zakłady w Zawierciu. Przez następne lata and#8222;Wartaand#8221; grała z różnym powodzeniem, w latach 70-tych w klasie A, następnie po reorganizacji ligi w klasie między powiatowej. W latach 75/76 and#8222;Wartaand#8221; awansuje do ligi międzywojewódzkiej, a następnie terenowej i okręgowej, w której gra aż do lat 90. Rok 1980 przyniósł kolejną zmianę. Uchwałą Miejskiej Rady Narodowej z dnia 29.IX 1979 roku nastąpiło połączenie dwóch klubów zawierciańskich: and#8222;Wartyand#8221; i and#8222;Włókniarzaand#8221; Zawiercie. 4 lutego 1980roku powstaje klub pod nazwą Międzyzakładowy Robotniczy Klub Sportowy and#8222;Wartaand#8221; w Zawierciu. Jako ciekawostkę można podać, że w 1951roku and#8222;Wartaand#8221; zmieniła nazwę na and#8222;Staland#8221; Zawiercie i nazwa ta funkcjonowała przez kilka lat. Mnogość sekcji sportowych spowodowały, że poszczególne zakłady miały coraz większe problemy ze sponsorowaniem klubu dlatego od 1991roku and#8222;Wartaand#8221; staje się Miejskim Klubem Sportowym. Przez następne lata piłkarze pomału, ale systematycznie awansują, najpierw do ligi okręgowej, w sezonie 97/98 do IV ligi, a w sezonie 98/99 do III ligi, gdzie na koniec klasują się na VIII miejscu. Sezon 2000/01 był początkiem końca klubu and#8222;Wartaand#8221;. 20 Sierpnia 2000roku Walne Zgromadzenie podjęło uchwałę o postawieniu klubu w stan upadłości z przyczyn finansowych i organizacyjnych, a rok później jak na ironię w 80-lecie istnienia, klub został rozwiązany. Przez te wszystkie lata piłka nożna była priorytetową sekcją, ale nie sposób jednak pominąć innych dyscyplin, które funkcjonowały w klubie and#8222;Wartaand#8221;. Do roku 1932 KS and#8222;Wartaand#8221; był klubem jedno sekcyjnym, tylko piłkarskim. W następnych latach powstaje sekcja hokeja na lodzie, tenisa stołowego, koszykówki i sekcja lekkoatletyczna, w której zawodnicy zajmowali czołowe lokaty w przedwojennych zawodach. Po wojnie klub się odrodził, część zawodników nie przeżyła wojny, a wielu już nie wróciło do czynnego sportu. Pomimo problemów klub zaczął działać, a latach 1950-1990 powstały inne sekcje: piłki koszykowej i siatkowej męskiej i żeńskiej, podnoszenia ciężarów, szachów, tenisa ziemnego, piłki ręcznej, tenisa stołowego (część sekcji przejęto po fuzji z Włókniarzem). Powstała nawet sekcja kolarstwa torowego, łucznictwa czy hokeja na trawie kobiet. Niektóre sekcje szybko upadły z powodu braku sprzętu i sukcesów, a inne odniosły znaczące sukcesy, między innymi siatkówka, tenis stołowy, piłka ręczna. Mało kto wie, że hokej na trawie kobiet może poszczycić się dużym sukcesem, a było to w 1985roku juniorki wywalczyły wicemistrzostwo Polski. Klub reaktywowano 23 lipca 2004 roku; jego prezesem został Michał Bochenkiewicz. Jednak przed rundą wiosenną sezonu 2006/07 sosnowieckiej klasy B klub wycofał się z rozgrywek. 1 grudnia 2007 roku została utworzona Jurajska Szkółka Piłkarska Warta Zawiercie. Przed sezonem 2010/2011 nastąpiła zmiana nazwy na Klub Piłkarski and#8222;Wartaand#8221; Zawiercie. W 2011 roku reaktywowano sekcję siatkarską klubu. Autorzy Jadwiga i Sławomir Gębka (materiały - zbiory własne) Zainteresowanych i posiadaczy innych materiałów prosimy o kontakt: jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/luty http://www.dawne-zawiercie.pl/marzec_w Rok 1825 Z Warszawy d. 12 marca 1825 r. w sobotę. Obwieszczenie. Prezes komisji Hipotecznej Wojew�dztwa Krakowskiego, z kolei Artykułom r. 45 Prawa Sejmowego z d. 18 kwietnia 1818 r. o przywilejach hipotecznych, przepisaney, następuje zaprowadzenie pierwiastkowe nowego systemu hipotecznego, w myśl art. Od 145 do 162 tegoż prawa, na koniec w Wojew�dztwie Krakowskiem, kt�rą czynnością na skutek art. pomienionego prawa, wyznaczona Komisja, podług przepis�w w tychże artykułach zawartego, zajmować się i szczeg�łowe hipoteki w następującym porządku urządzać będzie. 7. z Powiatu Pileckiego. Dnia 7 czerwca r.b. Biała-Błotna, Blanowice i Piecki (andhellip;) Dnia 8 czerwca r.b. Kąpiołki - Kostkowie - Kroczyce, Siemięrzyce, i Podlesie - Kromoł�w miasto z wsiami: Pomrożyce, Zawiercie i Bz�w (andhellip;) Dnia 9 Czerwca r.b. Poręba Mrzygłodzka z wsiami: Zawiercie - Wielkie, Leśnie, Marcin�w Mrzygłodzka, Sadowie, Woźniki - Skarżyce i Morsko. Dodatek do Korespondenta nr 41, 12.03.1825 r. Rok 1863 Oddział wysłany z Częstochowy i uwiadomiony, że w Mrzygłodzie przebywa banda 800 ludzi, z kt�rych 200 konnych - zaatakował takową i po 4-godzinnej utarczce wyparł buntownik�w, kt�rzy w ucieczce spalili miasto i pozostawili na placu 90 zabitych i rannych; ujęto 25. Ze strony wojska zabity jeden oficer, 6 żołnierzy jest rannych. Gazeta Warszawska 9.03.1863 r., nr 55. Rok 1864 Od mieszkańc�w gmin: Rudniki Wielkie, Koziegłowy i Osiek, miasta Koziegłowy, gmin Choroń, Konopiska, Rększowice, Poczesna, Kamienica Polska, Włodowa i Kromoł�w, miast Kromoł�w i Włodowice, gmin Skarżyce, Rudniki, Tąpkowice, Włodowice gromady Ossy Twardowice, Ożarowice, Bobrowniki, Rogoźnik i Dobieszowice, miasta Żarki, gminy Żarki, miasta Mrzygł�d, gmin Pińczyce, Wysokiej Lelowskiej, Mijacz�w, miast Jan�w, Siewierz, gmin Chruszczobr�d, Żelisławice, Wysoko-Pileckiej, Ciągowice, Siewierz, Ujście, Trzebisławice, miast Czeladź, Będzin, gminy Olkusko-Siewierskiej, Grych�w, urzędnik�w komory Sosn�wek, gmina Zag�rze, Malinowice, Sielce, Sarn�w i Wojsławice. Najjaśniejszy Cesarzu Najmiłościwszy Monarcho! Straszny nacisk rewolucyjnego terroryzmu, ciążącego nad naszym krajem, nie pozwala nam, spokojnym mieszkańcom niżej wzmiankowanych miast i gmin, dotychczas przed podn�żkiem Tronu Twojego wyjawić nasze szczere wierno- poddańcze uczucia. Energicznymi środkami silnej wojennej dyktatury og�lne bezpieczeństwo obecnie przywr�cone zostało, przynajmniej o tyle, że nie obawiając się sztyletu utajonego zab�jcy, możemy jawnie wyrazić Tobie, naszemu prawemu Monarsze i Władcy, jak mało znaczna większość zdrowo myślących ludzi miedzy nami wsp�łczuje potępianych przez nas zamysłom agitator�w i jaki wstręt wywołują haniebne ich działania, przyczyną kt�rych przelew krwi już od dziesięciu miesięcy w naszej nieszczęśliwej Ojczyźnie. Potężny Monarcho! my ośmielamy się uroczyście wyjawić przed Tobą, że najpierwsza potrzeba i wsp�lnym naszym życzeniem jest utwierdzenie og�lnej spokojności i prawego porządku, podstawy kt�re u nas tak głęboko wstrząśnięte zostały wieloletnimi usiłowaniami ich nieprzyjaci�ł. Nie mamy sł�w wyrazić to położenie, w kt�rym pogrążoną została nasza nieszczęśliwa Ojczyzna przez powstanie i rokosz: przemysł i byt materialny cofnęły się na lat 50, osobista swoboda mniej zabezpieczona atoli była w średnich wiekach; całe wzrastające pokolenie, kt�re powinno być nadzieją naszej przyszłości kształci się pod względem pseudoreligijnych idei, przeciwnym wiecznym i niezmiennym prawom sprawiedliwości, i dla tego podkopującym podstawy, na kt�rych opiera się wszelka cywilna społeczność. Obecnemu powstaniu towarzyszyły tak liczne i nikczemne czyny, że w mniemaniu każdego prawego człowieka ono zawsze będzie piętnem dla polskiego imienia i jednym z najsmutniejszych dziej�w historii. My otwarcie objawiamy, iż nie chcemy nic mieć wsp�lnego z ludźmi, kt�rzy mieniąc się obrońcami naszej swobody trwają w bezsłusznej walce w imieniu Narodu Polskiego, kt�ry ich do tego nie upoważnił; i w kt�rej to walce służą orężem ciągłe zab�jstwa i systematyczne kłamstwa. My ufamy W Tobie Najmiłościwszy Monarcho, że mądrością swa raczysz urządzić polityczny byt naszej ojczyzny na zasadach zgodnych z rzeczywistymi ich potrzebami. Słowem Twym nasza narodowość w granicach Kr�lestwa zastrzeżona wedle wszystkich jej istotnych praw, także rękojmią dla nas jest droga i ma więcej znaczenia, aniżeli mniemane gwarancje międzynarodowych traktat�w. Waszej Cesarsko-Kr�lewskiej Mości, Wierni poddani. (Następuje 2818 podpis�w) Gazeta Warszawska 7.03.1864 r. Rok 1873 Minister Spraw Wewnętrznych 14 lutego r.b. zatwierdził postanowienie Czasowej Komisji do spraw włościańskich guberni Kr�lestwa Polskiego, kt�rym postanowiono: w zamian istniejących w powiecie Olkuskim w guberni Kieleckiej, 19 gmin, otworzyć następujące 14 gmin: Bolesław, Rabsztyn, Ogrodzieniec, Pilica, Wolbrom, Żarnowiec, Kid�w, Jangr�d, Cianowice, Minoga, Sułoszowa, Kroczyce, Kromoł�w i Sławk�w. Kurier Warszawski 12.03.1873 r. Rok 1874 Rodzina Troetzer�w ciężkim dotkniętą została smutkiem. śp. J�zefina Troetzer, małżonka Wilhelma TROETZERA, właściciela walcowni żelaza w Warszawie po ciężkiej i długiej słabości zasnęła w Bogu dnia 28 b. ni. w dobrach swoich Blanowice w powiecie olkuskim. Ciało jej przywiezione będzie do Warszawy, a o dniu pogrzebu w swoim w swoim czasie wiadomość podaną zostanie. Kurier Warszawski19.(31)03.1874 r. Rok 1883 W fabrykach akcyjnych w Zawierciu 18-letni włościanin z Rudnik Mikołaj Str�żyk, w czasie regulowania pas�w pochwycony rozpędowym kołem uległ strasznemu pokaleczeniu. Maszyna oderwała mu rękę aż po ramię, zgruchotała obydwie nogi. Gazeta Kielecka 23.03.(4.04)1883 r. Rok 1884 W Zawierciu pokątny doradca i zarazem lichwiarz N. przybył do rzeźnika miejscowego Z., upominając się o zwrot pożyczonych mu 200 rs. Sąsiedzi Z. widzieli, jak N. wchodził do jego domu, lecz nikt nie widział wychodzącego. Nazajutrz g�rnicy idący do roboty, znaleźli w lesie kromołowskim trupa w krwi broczącego, w kt�rym poznano N. Ślady krwi doprowadziły władzę śledczą z lasu do domu rzeźnika Z., gdzie takie okoliczności, jak zbryzgane świeżą krwią schody i ściany, siekiera i kawałki włos�w z kałużą krwi w piwnicy świadczyły wymownie o zbrodni, pomimo jednak tak silnych poszlak Z. do winy się nie przyznaje, twierdząc, iż krew w jego piwnicy pochodzi ze świeżo zabitego wieprza. Sprawa ta, o kt�rej dowiadujemy się z andbdquo;Kuriera Warszawskiegoandrdquo;, przeszła na drogę sądową. Tydzień, Piotrk�w, 18(30).03.1884 r. Rok 1885 W Zawierciu pozostają pod ciągłym wrażeniem strachu, kt�ry sprawiła banda grasująca od stycznia po Zawierciu i okolicy, kradnąc i rabując. Bandzie tej przewodzi wypuszczony z wiezienia, znany dawno herszt Janek Krwawnicki, kt�ry w towarzystwie brata i kilku innych godnych siebie kompan�w tak się rozzuchwalił, ze ostatnio w biały dzień, gdy robotnicy spieszyli do fabryk, napadł niejakiego Gołębiowskiego, do kt�rego z dawna pałał nienawiścią, ranił go nożem i strzelił doń cztery razy z rewolweru. Dokonawszy tego aktu zemsty, zbiegł z sześcioma towarzyszami; policja jednak wszystkich w polu dopędziła i po zażartej z ich strony obronie ujęła. Opryszk�w osadzono w areszcie policyjnym, lecz tegoż jeszcze dnia w nocy sojusznicy ich, nie biorący udziału w napadzie, wyłamali z zewnątrz kraty i ułatwili im ucieczkę. Za zbiegami wysłano na wsze strony pogoń. Założona przed rokiem kopalnia węgla andbdquo;Helenaandrdquo; została zwiniętą, pochłonąwszy kilkanaście tysięcy rubli na eksploatację i nie dając spodziewanych rezultat�w. Na miejscu kopalń ma być założona podobno cegielnia parowa. M�wią, że wkr�tce urząd gminy Kromoł�w będzie przeniesiony do Zawiercia. Tydzień, Piotrk�w, 12(24)03.1885 r. W Zawierciu kilku paser�w tamtejszych padło ofiara złośliwego figla, jaki wyrządziła im banda złodziejska, pozostająca, pod wodzą niejakiego Krwawnickiego, a kt�rej uczestnik�w obecnie prawie wszystkich uwięziono. Ot�ż złodzieje owi pewnego razu zawiadomili swych odbiorc�w, że skradli partie beczek ze śledziami: na kupno ich paserzy chętnie się zgodzili. Um�wili się o cenę i następnej nocy przywieźli do Zawiercia dwie fury naładowane beczkami. W największej tajemnicy przy latarniach beczki poznoszono do piwnic i paserzy, kt�rych należało do kupna kilku, um�wioną sumę złodziejom wypłacili. Jakież było zdziwienie niefortunnych kupc�w, gdy nazajutrz przekonali się, że beczki pr�cz kamieni i mierzwy nic innego nie zawierają!... Tydzień, Piotrk�w, 19(31).03.1885 r. Rok 1889 Co się dzieje w Zawierciu? W kilku słowach postaramy się nakreślić, co się dzieje specjalnego w fabryce Towarzystwa Akcyjnego w Zawierciu. 1. Przy fabryce istnieje dla robotnik�w i oficjalist�w, pobierających mniej jak 3000 rs., rocznej pensji, kasa przezorności i pomocy. Fundusze kasy dzielą się na dwie części; 1) fundusz przezorności 2) fundusz pomocy. Fundusz przezorności tworzy się z wkład�w robotnik�w i oficjalist�w, potrącanych z płac i pensji i stanowi wyłączną własność uczestnik�w kasy. Wkłady przynoszą 6%. W zeszłym roku jeden z akcjonariuszy p. Adolf Ginsberg z okazji 50. rocznicy swoich urodzin ofiarował na rzeczony fundusz rs. 4800 - tak, że obecnie cały kapitał, będący własnością uczestnik�w stanowi pokaźna sumę 15000 rs. - na rzecz każdego uczestnika kasy, kt�ry przez lat 5 w fabryce pracował wnosi fabryka niezależnie od wkładu samego uczestnika 25% tych wkład�w, tak, że po latach 20 wnosi tyleż, ile wni�sł sam uczestnik, czyli że wkład jego się podwaja. Obok tego wszelkie oszczędności z funduszu pomocy (o kt�rym niżej) przelewają się z końcem każdego roku do funduszu przezorności. Fundusz pomocy wnosi się wyłącznie przez fabrykę i r�wna się wysokości wszystkich wkład�w wniesionych na fundusz przezorności. Z tego funduszu utrzymuje się szpital, apteka, lekarz, akuszerka (w innych fabrykach akuszerek nie ma), udzielają się zapomogi itd. Uczestnictwo w kasie jest warunkiem umowy zawieranej z oficjalistami i robotnikami. 2. Istniejąca przy fabryce straż ogniowa, ze 120 członk�w złożona, zostaje pod komendą gł�wnego dyrektora zakładu, p. Masłowskiego. Strażacy otrzymują od fabryki mieszkanie bezpłatnie. 3. Stowarzyszenie spożywcze andbdquo;Sp�jniaandrdquo; jest instytucja filantropijną, mającą wyłącznie na widoku interesy robotnik�w. Ze szczeg�łami dotyczącymi tej instytucji, zar�wno jak i z kwestią pomieszczeń robotniczych, postaramy się zaznajomić w przyszłości naszych czytelnik�w. 4. Istniejące przy fabryce dwie łazienki, z kt�rych korzystają robotnicy. Obecnie dla robotnik�w buduje się oddzielny gmach kąpielowy z obszernymi basenami ciepłej wody. 5. Robotnicy otrzymują bezpłatnie książki do czytania, a jest ich przy fabryce 400 przeszło tom�w; za prenumeratę pism periodycznych, licząc w to pisma specjalistyczne, fabryka płaci blisko 1000 rs., rocznie. 6. W Zawierciu krzątają się też około budowy kościoła; prośba o dozwolenie zbierania na ten cel składek została wniesiona. 7. Trzech nauczycieli płatnych przez fabrykę uczy codziennie robotnik�w, podzielonych na 3 oddziały - w godzinach wieczornych czytać, pisać i rachować. Podajemy niniejsze szczeg�ły bez bliższych komentarzy; zaznaczamy tylko, że fabryka znajduje się w rękach krajowc�w i przez krajowca jest kierowaną. Fabryka kształci praktycznie zdolnych fachowc�w, że pan Bendetson, kt�ry praktykę wyłącznie w Zawierciu pod kierunkiem p. Masłowskiego odbywał, otrzymał korzystną posadę kolorysty w Mediolanie. Tydzień, Piotrk�w, 28.02(10.03.)1889 r. Rok 1890 O Zawierciu i zmianach w nowej fabryce Towarzystwa akcyjnego. W trzecim numerze andbdquo;Głosuandrdquo; z r.b., a więc zdumiewająco szybko po zaszłych zmianach w Zawierciu, spotkałem kr�tką stamtąd korespondencję, przedstawiającą takowe w zupełnie błędnym oświetleniu. Ponieważ nic dla mnie smutniejszego, jak spotykanie w publicystyce partyjnej stronniczości i tendencyjności - postanowiłem przeto wyświetlić niekt�re fakty, sprawdzić je do właściwego znaczenia; mieszkając zaś o parę zaledwie mil od Zawiercia i dość dobrze będąc wtajemniczony w tameczne stosunki, za wiarygodność podanych informacji zaręczam. Wzmiankowana korespondencja andbdquo;Głosuandrdquo; brzmiała dosłownie jak następuje: Dotąd fabryki były rozdzielone, i tak: stara należała do towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawierciaandrdquo;, a nowa należała do braci Ginsberg. Z dniem 1 stycznia 1890 roku tę ostatnią przyłączono do towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo; wskutek, czego nastąpiła reorganizacja zarządu, kt�rą, jako kwestie osobistych zapatrywań pp. właścicieli, można pominąć. Druga kwestia, jaka wywołana została wskutek tej zmiany i o kt�rej gł�wnie chcę pom�wić jest kwestia praktykant�w. Dotąd fabryki w Zawierciu słynęły, jako bodaj jedyne w kraju, poczuwające się do obywatelskiego obowiązku przysposabiania młodych rodzimych sił dla miejscowego przemysłu. Głos opinii publicznej zasługę tego czynu przypisywał wszystkim panom akcjonariuszom, gdy tymczasem była to zasługa, jak się okazało, pp. Ginsberg�w, jak to naiwnie nowy zarząd towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawierciaandrdquo; wyjawił w liście rozesłanym wielu praktykantom. Kopie tego listu załączam: Wielmożny N.N w miejscu. Ponieważ towarzystwo akcyjne, jako rozporządzające cudzą własnością, nie jest w stanie działać według tych samych zasad, co towarzystwo prywatne, przeto zmuszeni jesteśmy usunąć wszystkie te siły robocze świeżo nabytej fabryki, kt�re nie okazują się niezbędnymi, i dlatego z niemałą przykrością musimy wym�wić panu w dniu dzisiejszym miejsce, kt�re pan zechce opuścić w przeciągu dw�ch tygodni. Z poważaniem dyr. zarządzający dr Izydor Ginsbergandrdquo;. Z listu tego wynika widać, że br. Ginsbergowie, chociaż ich ku temu nie skłaniało pochodzenie, gdyż są izraelitami, jednakże wyciągając korzyści z kraju naszego, czuli się przynajmniej obowiązani względem niego, nie będąc nawet wobec prawa jego obywatelami (są poddanymi niemieckimi). Tymczasem zaś ludzie ze znanymi nazwiskami, stojący na czele głośnych instytucji w Warszawie, a będącymi jednocześnie akcjonariuszami towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo;, nie chcą zupełnie uznać, że przecie cokolwiek należy się krajowi, kt�ry ich szczodrą ręką dobrami obsypuje. Podkreślając końcowy ustęp powyższego, twierdzę stanowczo, że fakty zdają się przeczyć mu zupełnie; gł�wnymi bowiem właścicielami Towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, posiadającym w swym ręku ogromną przewagę (3/4 są bracia Ginsberg; jeden z nich, p. Izydor Ginsberg, jest, jak widzimy dyrektorem zarządzającym; jednym zn�w z dyrektor�w fabrycznych, jest p. Hirszberg cieszący się zupełnym zaufaniem pan�w G., wszechwładny poniekąd ich plenipotent). W takim położeniu rzeczy nie podobna przypuszczać, aby w fabrykach zawierckich mogło się coś dziać bez wiedzy i woli pan�w G., a przynajmniej pana H. Jak r�wnież, aby nie przeważały tam nieraz w obsadzaniu posad pewne osobiste względy. Ze stanowiska prywatnego może to wydać się dosyć naturalnym; z publicystycznego jednak wolno się temu dziwić i wolno brać pod kontrolę działalność zarządu towarzystwa andbdquo;rozporządzającego cudzą własnościąandrdquo; i nie mogącego - jak samo przyznaje - andbdquo;działać według tych samych zasad, co towarzystwo prywatneandrdquo;. Przejdźmy jednak do fakt�w. Pomiędzy wydalonymi, o kt�rych napomyka korespondent andbdquo;Głosuandrdquo;, było 7 praktykant�w i dw�ch oficjalist�w z dawnej fabryki braci Ginsberg oraz jeden praktykant (p. Sob.) z dawnego Tow. akcyjnego, do kt�rego r�wnież pp. G. należeli. Wydaleni zostali mianowicie: 1) Skarb. przyjęty w kwietniu 1887 r. 2) Bazan oficjalista pozostający od 10 lat w fabryce. 3) W. Lan. od 7 lat 4) Karw. od listopada 1889 r. 5) Helm. Od maja 1887 r. 6) Liber. od września 1889 r. 7) Troj., od stycznia 1888 r. 8) Heim. Od maja 1888 r. 9) Sob. trzy lata w fabryce akcyjnej. 10) wreszcie Hinz. oficjalista od września 1886 r. Na liście widzimy powyżej trzech izraelit�w, pp. Land., Helm. i Heym., z kt�rych p. Helm., został ponownie na nowo przyjęty; zorientowano się też i przyjęto ponownie 10-letniego urzędnika pana Bazana; opr�cz tego dw�m panom Troj. i Liber. dla uzupełnienia wiadomości swego fachu pozostać jeszcze przez pewien czas w fabryce i pracować, ale bezpłatnie. Obecnie już i oni opuścili fabrykę. Og�łem zatem wydalono dotąd 8 os�b: 1 urzędnika (Hintz.) i 7 praktykant�w, z kt�rych niekt�rzy już pełnili obowiązki majstr�w, a wszyscy pobierali od 3-12 rs. tygodniowo. Wydalono też przeszło 200 robotnik�w z r�żnych oddział�w fabryki. Z tych ostatnich pewną część, pracujących w farbiarni i drukarni, po upływie miesiąca przyjęto na mniejszą płacę. Powodem powyższych wydaleń ma być przede wszystkim oszczędność. Ponieważ zlały się w jedną całość dwie jednorodne fabryki, przeto w poszczeg�lnych ich oddziałach okazał się nadmiar ludzi; to samo części administracyjnej, w kt�rej pozostawiono jedynie po dwie przędzalnie i tkalnie (A. i B.), zmniejszając w nich jednak ilość ekspedient�w. Przeciwko zaprowadzaniu oszczędności nikt nic mieć nie może, jeżeli jest ona konieczną i przeprowadzoną racjonalnie. Czy jednak w danym wypadku jest ona taką, pozwalam sobie wątpić, wobec z jednej strony niejakiego obowiązku, jaki przyjęły na siebie fabryki zawierckie względem tej części miejscowego żywiołu, kt�ry pragnął się w nich fachowo wykształcić, a drugiej strony, wobec wcale dobrego stanu finansowego Towarzystwa. C�ż bowiem znaczy zaoszczędzenie jakieś tam 2000 rs. na kilku biednych i chętnych do pracy w przemyśle tutejszo-krajowc�w, wobec osiągniętego w roku zeszłym dochodu wynoszącego brutto 500 000 rs. oraz zarobku 9% pomimo takiego ogromnego, jak wiadomo, spadku cen i chwilowego braku popytu na towar. Oto jest jeden zarzut. Drugi, jaki się ośmielę postawić panu Hirszbergowi, jest to widocznie powodowanie się w wielu razach pobudkami czysto osobistej natury, bez względu na niezaprzeczona wyższa wartość wydalanych nad protegowanymi. Dlaczego np. p. Hirszberg przy znoszeniu posady ekspedienta przędzalni B., zajmowanej przez Dob., urzędnika całkiem nieudolnego, ale krewnego pan�w G., usunął z ekspedycji tkalni B., pana Hintz. i oddał to miejsce panu D. w�wczas, gdy pan H. tutejszokrajowiec, syn byłego obrońcy z Częstochowy, jedyny opiekun pozostałej matki-wdowy był zawsze urzędnikiem bardzo zdolnym, sumiennym, i cenionym do tego stopnia przez zarząd, że ten miał go w przeszłości wysłać do Buchary. Dalej, dlaczego pan Hirszberg wyrzucił tak bez ceremonii pp. Bazana (przyjętego na powr�t), W. Land., Troj. Sob. pozostawił, r�wnież płatnych, i to nieźle płatnych pp. Wei., lichego bardzo obermajstra blichu i apretury, takiegoż praktykanta Skow. przyjętego do fabryki dopiero od roku lub pogrążonego w wiecznym śnie hipnotycznym, pozostającego bez określonego zajęcia, pobierającego jednak 10 rs. tygodniowo pan P. Lan. Czyżby dlatego tylko, że są to tylko krewni pana G.?... Zaprawdę tym sposobem oddaje pan Hirszberg panom Ginsbergom, ludziom znanym dotąd tylko z dobrej strony, istotnie niedźwiedzią usługę. Jeszcze sł�w parę. Spomiędzy wydalonych, pan Sob., np. pozostający na praktyce od lat 3, wysłany był przez zarząd dawnej fabryki akcyjnej do Anglii i Czech dla kształcenia się w blichu i apreturze. Wyjeżdżając wystawił Towarzystwu weksel na rs. 1000, kt�re, po powrocie jego, miały mu być częściowo strącone i pobierać się z mającej przezeń pensji obermajstra. Na konto tych 1000 rs., wziął rs. 600; był jakiś czas w Anglii, a następnie w Czechach i dalszy zasiłek mu został cofnięty. Zmuszony powr�cić, zastał na stanowisku majstra blichu i apretury, co tylko wzmiankowanego pan Wei., a dla siebie gotową dymisję. Weksel chciano mu początkowo zwr�cić, ale rada zarządzającą podobno się na to się nie zgodziła. W tym miejscu muszę jednak dodać: si fabuła vera [jeżeli historia jest prawdziwa] byłby to trop fort, całkiem niezgodne, bądź co bądź, z powagą i zasługą pan�w Ginsberg�w i protekcjami hr. Ryszczewskiego, jakimi tenże zaszczycał pana Sob., a jakie wobec wszechwładztwa w Zawierciu pana Hirszberga, okazały się widocznie dla pozostawienia tego praktykanta nadal w fabryce. Oto są fakty. Wobec nich, jakąż mieć mogą twierdzenia gołosłowne korespondenta andbdquo;Głosuandrdquo; i stereotypowa śpiewka jego o andbdquo;ludziach ze znanymi nazwiskamiandrdquo;. R. Tydzień, Piotrk�w, 25.02(9.03.)1890 r. Rok 1892 Nowy przystanek. Staraniem księcia Hohenlohe, właściciela bogatych pokład�w rudy żelaznej, pomiędzy stacjami Zawiercie i Myszk�w pobudowany będzie nowy przystanek, tj. linia boczna do ładowania rudy wysyłanej do fabryk żelaznych w Dąbrowie i Sosnowcu. Budowa pomienionych linii bocznych rozpoczęta będzie zaraz z nastaniem ciepła, tak aby jeszcze w lecie r. b. mogła być oddana na użytek kopalni. Tydzień, Piotrk�w, 1(13)03.1892 r. Fabryka słodu. W Pilicy założono fabrykę słodu. Fabryka przerabia około tysiąca korc�w jęczmienia tygodniowo, płacąc po 6 rs. nawet za korzec jęczmienia grubego. Najwięcej poszukiwanymi gatunkami są andbdquo;Gold melonandrdquo; i andbdquo;Chevalierandrdquo;, kt�re to gatunki sprowadzane są aż z guberni lubelskiej. Tydzień, Piotrk�w 8(20)03.1892 r. Rok 1893 Z okolic Żarek donoszą: Wśr�d włościan okolicznych rozwinął się dość przemysł. Włościanki wyrabiają tzw. wełniaki i zapaski, włościanie trudnią się wyrobem drewnianych wideł, miarek i innych przedmiot�w domowego użytku z drzewa. Na zaznaczenie zasługuje i to, że w wioskach, gdzie tego rodzaju przemysł się przyjął, kradzieże i inne przestępstwa rzadko się przytrafiają. Tydzień, Piotrk�w 7(19)03.1893 r. Rok 1894 Wyborowe! Letnie mieszkania w Żarkach, w zdrowej, suchej, leśnej miejscowości. 6 wiorst od Myszkowa, st. Warszawsko-Wiedeńskiej Drogi Żelaznej. Wszelkie wygody. Wiadomość w Administracji d�br Żarki. Poczta w miejscu. Tydzień 27.02(11.03).1894 r. W Zawierciu otworzono niedawno od razu dwie czytelnie; inicjatorem był prosty włościanin Szafruga, a na fundusz potrzebny złożyli się okoliczni chłopi i robotnicy fabryczni. Czytelnie takie powstawałyby częściej, gdyby znalazły zachętę i potrzebne wskaz�wki; brak ich odczuć się daje nie tylko po wsiach, lecz i po większych miastach. Ale inteligencja prowincjonalna nie ma czasu zajmować się takimi głupstwami. Apatia i ciasny egoizm usposabiają ją wrogo dla każdej działalności mającej na widoku dobro, a nie osobisty interes. Prawda tygodnik polityczny społeczny i literacki 22.03.1894 r. 1896 Co do brunatnego węgla, to takowy produkuje się w stosunkowo nieznacznej ilości w okolicach Stacji Zawiercie, Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej i rozchodzi się jako paliwo do kotł�w parowych w przędzalniach andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Gł�wną przeszkodą dla rozwoju dla rozwoju eksploatacji węgla brunatnego jest bliskość kopalń węgla kamiennego, wskutek czego węgiel brunatny nie może konkurować z węglem kamiennym. Pod wpływem wymienionych warunk�w przemysł ten posiada zupełnie odmienny charakter niż przemysł węgla kamiennego. Gazeta Losowań Papier�w Publicznych, 30.03.1896 r. Rok 1897 Napad. W zeszły piątek 19 b.m. o 11 wieczorem na plebanię we wsi Chruszczobr�d pod Łazami napadł jakiś łotr, kt�rego atoli odpędził wystrzałami z rewolweru ks. proboszcz Karnawalski. Zwabieni hukiem broni palnej włościanie pochwycili napastnika i odstawili do gminy. Tydzień, Piotrk�w 23.02(7.03).1897 r. W fabryce cementu andbdquo;Wysokaandrdquo; pracujący młody izraelita M. przy spisie jednodniowym oświadczył, że był katolikiem, ale teraz zn�w został Żydem. Metryka jego w aktach gminy Rokitno Szlacheckie znajdująca się świadczy, iż M. przed trzema laty dobrowolnie przyjął w Krakowie religię rzymsko- katolicką. Tydzień, Piotrk�w, 9(21)03.1897 r. Rok 1898 W majątku Zd�w, w pow. będzińskim, należącym do p. Adolfa Gadomskiego, znaleziono rudę żelazną; r�wnież znaleziono ją w majątku Kromoł�w, należącym do pp. Lewensteina i Huberman�w. Tydzień, Piotrk�w 1(13)03.1898 r. Brak lekarza i felczera. W Kromołowie, w pow. będzińskim, liczącym około 2000 chrześcijan i 500 żyd�w nie ma stale zamieszkałego lekarza ani felczera. Po pomoc lekarską kromołowianie udawać się muszą do Zawiercia, odległego o pięć wiorst. Zawiercie na 15000 ludności posiada tylko 4 chrześcijańskie szk�łki początkowe i jedną takąż żydowską. Wszystkie te szk�łki są najkompletniej przepełnione!... Tydzień, Piotrk�w 8(20)03.1898 r. Fabryka cementu andbdquo;Wysokaandrdquo;, należąca do pp. Eiger�w i Landau, z powodu nieporozumień między wsp�lnikami będzie sprzedana prawdopodobnie drogą dobrowolnej licytacji. Tydzień, Piotrk�w 15(27)03.1898 r. 1899 Dobra Włodowice między Zawierciem a Myszkowem zostały sprzedane. Miejscowość ta bardzo malownicza, była kiedyś rezydencją hr. Szembek�w, ostatnio należały do sp�łki kapitalist�w warszawskich, kt�rych reprezentował w Włodowicach Stanisław hr. Krasicki, stojący na czele kilku przedsiębiorstw przemysłowo-fabrycznych. Tydzień, Piotrk�w 7(19)03.1899 r. Rok 1900 Z pow. będzińskiego donoszą na co następuje: W Włodowicach, majątku hr. Stanisława Krasickiego, powstaje pierwsza w kraju fabryka cegły patent andbdquo;Kleberandrdquo;. Do wyrobu tego używa się wyłącznie tylko piasku i wapna, a cegła ma tę zaletę, ze absolutnie nie dopuszcza wilgoci i z każdą chwilą mur stawiany z niej staje się mocniejszym. Ile się zdaje, dotychczas istnieje od niedawna jedna tylko taka fabryka w Budenheimie, w biskości Moguncji. Miejscowość Włodowice ma być bardzo odpowiednią do tej produkcji, gdyż posiada także dużo pięknego piasku, kt�ry jest niezbędnym materiałem do fabrykacji wzmiankowanej cegły. Na czele zawiązującego się towarzystwa stają firmy warszawskie; do udziału jednak należą jeszcze dwie firmy krakowskie. Tak więc mamy przed sobą nowy rodzaj produkcji! Nomolas. Tydzień, Piotrk�w 27.02(11.03) 1900 r. Rok 1901 Pełniący obowiązki generał-gubernatora warszawskiego Podgorodnikow skazał administracyjne na karę następujące osoby stosownie do przedstawień gubernator�w: (andhellip;) 5. Autora muzycznego J�zefa Słupińskiego i dyrektora orkiestry Konstantego Krulisza na karę 25 rubli lub areszt siedmiodniowy za zagranie w antrakcie podczas przedstawienia w Zawierciu (pow. będziński) potpourri z nieocenzurowanych rosyjskich i polskich pieśni, zawierającego motywy polskiej pieśni patriotycznej, kt�rych powt�rzenia domagała się pewna część publiczności. Dziennik Wszechpolski - miesięcznik polityczny i społeczny, Lw�w marzec 1901 r. Rok 1902 Zniknęło w Zawierciu 10 morg�w lasu, na przestrzeni od kościoła do fabryki Huldczyńskiego. andbdquo;Goniec Ł�dzkiandrdquo; pisze: przekonawszy się o tym poszkodowani właściciele, Bracia Haberman z Kromołowa, zawiadomili komisję leśną, że im ktoś wyrąbał i zniszczył do szczętu śliczny sosnowy las. Odnośne władze rozpoczęły śledztwo, kt�re dało oryginalne wyniki. Ot�ż las wyrąbali mieszkańcy Zawiercia z wiedzą poszkodowanych. Bracia Haberman dali wszystkim do zrozumienia, że kto chce może, może rąbać las i drzewo zabierać. Wiadomość ta sprowadziła tylu drwali, że w ciągu niespełna 2 tygodni place zostały oczyszczone. Dowcipni właściciele zyskali ziemię i będą ja mogli korzystnie sprzedawać pod budowę dom�w i fabryk, jeżeli komisja nie zmusi figlarzy do zasiania nowego lasu na miejsce wytrzebionego. Tydzień, Piotrk�w 24.02(9)03.1902 r. Rok 1903 Zawiercie miało dawniej stałego weterynarza, kt�ry każdą sztukę przeznaczoną na zabicie oglądał, więc przynajmniej nie było obawy, że spożywają ludzie mięso z chorych zwierząt; obecnie stałego weterynarza nie ma. Ponieważ ludność Zawiercia pomimo zastoju fabrycznego ciągle się powiększa, więc należałby mu się opieka pod względem zdrowia i weterynarz stale m�głby mieszkać w Zawierciu. Tydzień, Piotrk�w 2(15)03.1903 r. Rok 1904 W Zawierciu przy rozpoczęciu Nowego Roku poczta odbierała pism polskich 21, z tych największą ilość egzemplarzy miał andbdquo;Goniecandrdquo; (60), andbdquo;Kurier Warszawskiandrdquo; (58), andbdquo;Gazeta Świątecznaandrdquo; (40), andbdquo;Dziennik dla Wszystkichandrdquo; (30), andbdquo;Wiekandrdquo; (23), andbdquo;Kurier Codziennyandrdquo; (13), andbdquo;Dobra Gospodyniandrdquo; (15), inne zaś mniej niż 10 egzemplarzy. Cyfry te nie obejmują pism odbieranych oddzielnie przez miejscową księgarnię. Tydzień, Piotrk�w 27(14)03.1904 r. andbdquo;Łazyandrdquo; kopalnia kamienia wapiennego. Adres: gub. Piotrkowska, pow. Będziński, poczta Łazy. Właściciel: Fabr. Portland-cementu andbdquo;Łazyandrdquo;. Dobyto: 451 kub. sążni wapniaka. Robotnik�w: 8. andbdquo;Łośniceandrdquo; kopalnia kamienia wapiennego. Adres: gub. Piotrkowska, w. Łośnice, gm. Kromoł�w, poczta Zawiercie. Właściciele: Akc. Tow. Sosnowieckich fabryk rur i żelaza. Dobyto: 390 kub. sążni wapniaka. Robotnik�w: 40. andbdquo;Wysoka-Pilicaandrdquo;, kopalnia kamienia wapiennego. Adres: gub. piotrkowska, w. Wysoka Pilica, poczta Łazy. Właściciele: Landau i S-wie Eigera. Dobyto: 4590 kub. sążni wapniaka. Robotnik�w: 25. Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Kr�lestwie Polskim na rok 1904. Rok 1906 Zmiany służbowe. Z dniem 1 marca b.r. w składzie służby ruchu kolei W-Wied. w obrębie Zagłębia Dąbrowskiego zaszły następujące zmiany: na starszego pomocnika zawiadowcy w Będzinie awansowano młodszego pomocnika z Myszkowa p. Ed. Wiciejowskiego, na jego miejsce zaś do Myszkowa kancelistę-sygnalistę z Ząbkowic p. B. Jarneckiego. Do Ząbkowic na starszego pomocnika zawiadowcy p. Kochanowskiego z Nowo-Radomska, a na jego miejsce do Nowo-Radomska p. Zalewskiego z Zawiercia; do Zawiercia zaś przetranslokowano p. Sulimierskiego z Będzina. Od 1 kwietnia przewiduje się na podobnych i innych stanowiskach wiele zmian i utworzenie kilku nowych posad, co stało się niezbędnym z otwarciem czynności bądź w sortowni wagon�w przystanku Łazy, bądź operacji ekspedycyjnej na bocznicy nowej od Ząbkowic. Dziennik Częstochowski 4.03.1906 r. Skład materiał�w aptecznych J�zefa Dulęby w Zawierciu ul. Kościelna obok Fabryki Tow. Akcyjnego. Artykuły lecznicze, techniczne oraz wody mineralne zagraniczne i sztuczne firmy andbdquo;Motorandrdquo;. Dziennik Częstochowski 8.03.1906 r. Nowa kopalnia. Na gruntach majątku Blanowice pod Zawierciem, własność p. Mendelsohna, urządzona jest kopalnia węgla; roboty prowadzi p. Mortis. Wiecz�r deklamacji. W niedzielę wystąpił u nas z wieczorem deklamacyjnym znakomity w swoim rodzaju artysta p. Maurycy Kisielnicki. Sala była przepełniona, przy czym p. K. rzęsiście oklaskiwano. Zab�jstwo. We wsi Rodaki gm. Ogrodzieniec zabity został podczas ucieczki jeden z mieszkańc�w okolicznych, kt�ry dokonywał częstych napad�w i rabunk�w na furmanki dążące do Pilicy i do Zawiercia. Dziennik Częstochowski14.03.1906 r. Rewizja i aresztowania. Dzisiaj dokonano rewizji w biurze domu handlowo-komisowego pod firmą andbdquo;Stanisław Ginsberg i S-kaandrdquo; w Zawierciu. Nic podejrzanego rewizja nie ujawniła. Wsp�łpracownik firmy p. N. Epsztajn został zaaresztowany i przewieziony do sosnowieckiego aresztu policyjnego. Dziennik Częstochowski 15.03.1906 r. W cementowni andbdquo;Łazyandrdquo; pod Myszkowem zdarzył się niedawno wypadek następujący, kt�ry opisują andbdquo;Wiadomości Częstochowskieandrdquo;. andbdquo;P. Tymieniecki, dyrektor owej cementowni, siedział w swoim gabinecie, tak mocno zajęty pracą, że nie słyszał, ani widział, co się wokoło niego dzieje. Tymczasem do gabinetu, korzystając z tego, że o tej porze nikogo z personelu biurowego nie było, wszedł człowiek, stanął poza plecami p. Tymienieckiego, wyjął rewolwer wycelował w głowę i pociągnął za cyngiel. Kurek spadł, rozległ się trzask, lecz rewolwer nieandhellip; wypalił. W�wczas dopiero p. Tymieniecki spostrzegł, co się święci, zerwał się z fotela, pochwycił napastnika i obezwładnionego powalił na ziemię. Nadbiegli ludzie, związali go i oddali w ręce policji. To ostatnie najmniej zastanawia wszystkich w tym wypadku, gł�wnie komentowany jest fakt, że rewolwer nie wystrzelił, choć na naboju widnieje ślad kurka, a pr�by dokonane po zdarzeniu wykazały, że rewolwer funkcjonuje prawidłowo i p. Tymieniecki zdaje sobie dokładnie sprawę, że trzask słyszał. Osobnikiem, kt�ry dokonał na niego zamachu jest b. majster bednarski z cementowni andbdquo;Łazyandrdquo;, Machowski, wydalony w roku zeszłym na żądanie podkomendnych mu robotnik�w. Machowski osadzony został w areszcie w Zawierciu. Tydzień, Piotrk�w 18.03.1906 r. Ujęcie zb�j�w. Zb�je, kt�rzy napadli pod Zawierciem na pana Eerbena, majstra z papierni pp. Ginsberg i Kohn, o czym donosiliśmy, zostali ujęci. Stropiono 8, z kt�rych dw�ch uciekło, 4 zostało zabitych, a 2 rannych leży w szpitalu w Zawierciu. Ranni zb�je wskazali młynarza, u kt�rego broń przechowali: broń zabrała policja. Napady. Pod osadą Mrzygł�d do młyna wdowy Rokowej wtargnęło siedmiu drab�w i zrabowało 120 rb. got�wką, korale, pierścień złoty i pościel. Rabusie nie zadowolili się łupem, ale w straszny spos�b pobili właścicielkę młyna i dwie jej c�rki. Działo to się ok. g. 8 wieczorem. Okradzenie poczty. W Pradłach niedaleko Zawiercia rabusie wtargnęli do biura pocztowego i skradli stamtąd 180 rb. got�wką. Obława. Nocy onegdajszej w Zawierciu policja urządziła obławę na złodziej�w. W lesie rokickim ujęto ich trzech, a jednego postrzelono. Dziennik Częstochowski 21.03.1906 r. Mianowanie. Wikariuszem nadterminowym parafii Zawiercie mianowany został nowo wyświęcony ksiądz Aleksander Cugowski. Pożar. We wtorek po południu wynikł pożar w fabryce przetwor�w chemicznych pod firmą andbdquo;Rapaport i Leśkiewiczandrdquo;. Spaliły się zabudowania do oczyszczania smoły. Przy ratunku jednemu z robotnik�w płomienie wypaliły oczy. Ratunek był bardzo utrudniony, głownie dlatego, że w fabryce znajduje się jedna tylko studnia. Dziwne to bardzo, że taka wielka fabryka nie może się zdobyć przynajmniej na kilka kran�w przy owej studni. Na ratunek przybyła straż ogniowa z huty Rajch�w i zakład�w Tow. Akc. Braci Ginsberg�w. Dużo też pomogły w ratowaniu dwa parowozy kolei wiedeńskiej. Dziennik Częstochowski, 22.03.1906 r. Ujęcie bandyty. W tych dniach wyłapano prawie wszystkich opryszk�w, szerzących od dłuższego czasu postrach w naszej okolicy, o czym wspominaliśmy w paru poprzednich korespondencjach. Są to przeważnie chłopcy, w wielu lat 17-20. Przeto mieszkańcy tutejsi i przejezdni mogą odetchnąć spokojniej. Gł�wnego bandytę, ciężko poranionego, odwieziono do szpitala w Będzinie. Dziennik Częstochowski, 23.03.1906 r. Mankietnik w strachu. W niedzielę przybył do Zawiercia ksiądz mariawicki, celem wygłoszenia kazania, lecz gdy doszła do wiadomość, że podobno chcą go ująć, zaniechał swego zamiaru i ulotnił się. Dziennik Częstochowski, 29.03.1906 r. Rok 1907 Na dzieci ł�dzkie. Dziś wieczorem w Resursie Zawiercie odbędzie się przedstawienie na korzyść dzieci ł�dzkich. Gazeta Częstochowska 2.03.1907 r. Macierz w Zawierciu. W dniu 17 b.m. Zarząd Zawierckiego Koła Polskiej Macierzy Szkolnej składał przed walnym zgromadzeniem członk�w Koła sprawozdanie za czas od 1 lipca do 31 grudnia 1906 roku. Dochody Koła w powyższym przeciągu czasu składały się: z następujących pozycji: pozostało z rach. dawnego Koła rb. 206 k. 27, reszta dochodu z rozsprzedaży bilet�w Macierzy z r. 1905 rb. 408 k. 80, składki członk�w rb.1020 kop. 73, z opłat w czytelni rb. 201, k. 36 doch�d z zabawy urządzonej w sierpniu roku zeszłego - rb. 1313 k. 37, r�żne - rb. 6 k. 2. Og�łem rb. 3151 k. 65. Rozchody zaś wynosiły: og�lne rb. 101,15: utrzymanie ochronki 268,43; Czytelni rb. 296,79; szkoły w Zawierciu rb. 261,36: wykład�w dla analfabet�w r. 71,26; zapomogi dla szkoły początkowej w Marciszowie rb. 190: szkoły początkowej w Blanowicach: rb. 320, szkoły średniej w Zawierciu rb. 525, pożyczka dla Koła Macierzy w Poraju rb. 100, odsetki dla Zarządu gł�wnego rb. 102.07, dla zarządu okręgowego rb. 102,07. Og�łem rb. 2338 kop. 13. Pr�cz tego wpłynęła do Koła ofiara inż. Piotra Skrzeszewskiego, w sumie rb. 150, na zapoczątkowanie funduszu, z kt�rego odsetek mają być opłacone wpisy w miejscowej szkole średniej za syn�w niezamożnych robotnik�w fabryk zawierckich. W okresie sprawozdawczym Koło utrzymywało: ochronkę, do kt�rej uczęszczało bezpłatnie przeszło 100 dzieci: czytelnię, posiadającą 2335 dzieł w 3500 tomach, z kt�rej korzystało 1490 abonent�w; wykłady wieczorowe dla analfabet�w dorosłych i dzieci, na kt�re uczęszcza 300 z g�rą os�b w wieku 8-42 lat: szkołę początkową bezpłatną na 120 dzieci. Pr�cz tego Koło wspierało materialnie szkoły początkowe w Blanowicach i Marciszowie, utrzymanie w części kosztem mieszkańc�w tych wsi. Zarząd koła składa się z 25 os�b, należących do inteligencji miejscowej, robotnik�w fabrycznych i obywateli. Przewodniczącym był p. Walicki, zastępcą ks.FR. Zientara, sekretarzem pan Terach i skarbnikiem p. Koźmiński. Zarząd dzieli się na wydziały, opiekujące się poszczeg�lnymi pracami koła. Koło liczy 699 członk�w, kt�rzy zobowiązują się płacić roczną składkę w og�lnej sumie 3191 rb. 80 k. Składki płacone są przeważnie w ratach miesięcznych, a nawet dwutygodniowych. Zgodnie z regulaminem Macierzy w Zawierciu z Zarządu ustąpiła jedna trzecia część, wskazana losem, a mianowicie: pp. Ginsberg, Kwapisz, Markiewicz, Olszewski, Pasierbiński Rudnicka, Sawicki i Walicki. Zgromadzenie jednomyślne powołało ponownie do zarządu też same osoby. Do komisji rewizyjnej powołani zostali pp. Grodzki, Szulc i Weintraub. Dziennik Częstochowski.19.03.1907 r. Zawiercie. Napad. Na powracającą ul. Czystą kobietę z mlekiem napadł o 6 i p�ł wieczorem drab i zażądał pieniędzy. Gdy ta nie uczyniła zadość jego żądaniu, drab ściągnął z niej chustkę i zbiegł. Bandytyzm. Onegdaj wieczorem pod mostem około fabryki Huldczyńskiego został napadnięty przez kilku bandyt�w jakiś przechodzień, kt�remu bandyci pod groźbą rewolwer�w zabrali 19 rb., papierośnicę, zegarek czarny wartości 5 rb. i rozkazawszy 10 minut nie ruszać się miejsca zniknęli. Goniec Częstochowski 22.03.1907 r. Cukiernia W. Właszczuk w Zawierciu poleca Szanownej Publiczności na nadchodzące święta Wielkiej Nocy wielki wyb�r barank�w i ubior�w do ciast. Przyjmuje zam�wienia na baumkucheny, torty od rb. 1, mazurki od 50 kop., oraz wszelkie ciasta po cenach umiarkowanych. Dziennik Częstochowski.27.03.1907 r. W Zawierciu jest tanio do wydzierżawienia Ogr�d warzywno-owocowy. Wiadomość: Częstochowa ul. Krakowska, sklep andbdquo;Sp�łka Chrześcijanandrdquo;. Dziennik Częstochowski.29.03.1907 r. Rok 1908 Zawiercie. Przedstawienie amatorskie. Dnia 29 bm. w sali resursy fabrycznej odbyło się przedstawienie amatorskie. Odegrano sztukę kostiumową w 5 aktach andbdquo;Stary Piechur i syn jego huzarandrdquo;. Rolę tytułową odegrał bez zarzutu p. Brandes, gł�wny reżyser K�łka. Gra i śpiew panny Bazan�wny, w roli Lydyi, wywołały głośne oklaski. Ch�ry doskonale wyszkolone pod kierunkiem miłośnika muzyki p. Helmana cieszyły się powodzeniem. W og�le całemu zarządowi, reżyserowi i amatorom należy wyrazić szczere uznanie za staranne wystawienie sztuki. Sala była przepełniona. Przedstawienie po raz drugi powt�rzone będzie 4 kwietnia. Goniec Częstochowski 31.03.1908 r. Rok 1909 Pięć wyrok�w śmierci. Na ławie oskarżonych sądu wojennego zasiedli w dniu wczorajszym: Franciszek Helba, Leon Kozicki, Jan Kurek, Piotr Kędzierski, Michał Nem, Henryk Mansfeld i Franciszek Wos. Akt oskarżenia zarzucał im dokonanie całego szeregu rabunk�w zbrojnych na drodze publicznej w tak zwanym lesie żerkowickim w pobliżu osady Kromoł�w (w pow. będzińskim). Napad�w tych dokonali bandyci w dniu 15 stycznia roku ubiegłego. Między innymi ofiarą ich stał się ks. Szczepan Kępa. Bandyci zrabowali mu 40 kop., jakie posiadał. Pr�cz wyżej wymienionych o udział w tych napadach oskarżeni byli, Jan Wos, Kazimierz Pająk i Michał Majewski. Pierwszy z nich został niedawno na mocy wyroku sądu wojennego powieszony, dwaj inni zdołali zbiec. Wyrokiem sadu wojennego Leon Kozicki i Franciszek Wos zostali uniewinnieni; pozostałych pięciu skazano na śmierć przez powieszenie. Głos Warszawski, 3.03.1909 r. Rok 1912 W czwartek d. 14 marca w Zawierciu w sali przeznaczonej dla odpoczynku robotnik�w Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; odbędzie się koncert p. Wandy Landowskiej głośnej pianistki i klawesynistki, odtwarzającej epokę muzyczną z 17 i 18 wieku. Koncert. W sobotę d. 9 marca odbędzie się w andbdquo;Lutniandrdquo; wielki koncert na rzecz Tow. Dobroczynnego Dla Chrześcijan. W koncercie biorą udział siły artystyczne z Warszawy. Goniec Częstochowski 4.03.1912 r. Mieszkańcowi wsi Zawiercie, w gm. Kromoł�w, Pawłowi Nowakowi, niewiadomi sprawcy skradli uprząż z wozem. Goniec Częstochowski 31.03.1912 R. Rok 1913 Zaraza na bydło. We wsi Blanowice w gminie Kromoł�w ukazała się zaraza na bydło rogate, wskutek czego jedną krowę zabito. Goniec Częstochowski 7.03. 1913 R. Rok 1914 Nowe k�łka rolnicze. Piotrkowska komisja gubernialna do spraw związk�w i stowarzyszeń zalegalizowała k�łka rolnicze w Pabianicach i osadzie Kromoł�w. Rozw�j 2.03.1914 r. Aresztowanie bandyt�w. W Zawierciu w sobotę policja aresztowała zbiegłego z aresztu niebezpiecznego bandytę Bulskiego, uczestnika zab�jstwa znanego kupca-obywatela i opiekuna przytułku w Pilicy śp. Jurczyńskiego. Bulski dokonał r�wnież szeregu napad�w rozb�jniczych. Aresztowano i innego wsp�łuczestnika napad�w Nowakowskiego, a trzeci Gil zbiegł za granicę. Nowa Gazeta Ł�dzka 30.03.1914 r. Rok 1915 Z okolic Sosnowca. Z okolic Sosnowca zbiegło dużo ludzi, kt�rzy m�wią o epidemii tyfusu szerzącego się tam oraz w Zawierciu, Myszkowie i okolicy. Do rozwoju chor�b przyczyniła się nędza i brak pracy. Początkowo Niemcy walczyli z epidemią, p�źniej jednak dali spok�j i zaczęli ewakuować rannych z tych miejscowości i zostawiają ludność bez opieki lekarskiej. W Sosnowcu pozostał mały garnizon żołnierzy. W Zawierciu i Myszkowie nie ma wcale żołnierzy. W Sosnowcu zmarło w przeciągu trzech tygodni 80 os�b na tyfus, a w Zawierciu przeszło 1000. Kurier Dla Wszystkich 17.03.1915 r. Dnia 27 bm. otworzone zostało w Zawierciu przy ul. Pileckiej nr 1 Biuro werbunkowe Legion�w Polskich. Przyjmowanie ochotnik�w na og�lnych zasadach (17 lat skończonych, fizyczna zdolność, beznaganne prowadzenie się itd.) rozpoczęło się od dnia otworzenia biura w godzinach urzędowania, tj. od godz.10-12 przed południem i od godz. 4-6 po południu. Emisariusz Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Wykonawczego. Zawiercie. Przedstawienie amatorskie. Przedstawienie andbdquo;Warszawiankiandrdquo; Wyspiańskiego udało się znakomicie, ku og�lnemu zadowoleniu licznemu publiczności. Spośr�d amator�w wyr�żnili się - p. Kmita w roli Chłopickiego, pani Kazanowska w roli Marii, p. Puchniewski w roli Wiarusa i p. Łukowska w roli Anny. Na podziękowanie publiczne zasługują p.p. Puchniewscy za sumienną reżyserię i wystawę andbdquo;Warszawiankiandrdquo;. Na zwr�cenie uwagi sprawozdawcy zasługuje komedia andbdquo;Kusicielkaandrdquo;, kt�ra zupełnie nie nadawała się, jako dodatek do wypełnienia programu teatralnego tego wieczoru. Przypuszczać więc należy, że przy powt�rzeniu andbdquo;Warszawiankiandrdquo; w dniu 5 kwietnia r.b. andbdquo;Kusicielkaandrdquo; zostanie zastąpiona przez odpowiednią sztukę. Sympatyczne r�wnież zrobiło słowo wstępne o Wyspiańskim zakończone jak następuje: Rodacy! Czas wielki, abyśmy pomyśleli o naszym jutrze, o naszej przyszłości - i jeżeli kiedy to dziś, dziś właśnie w chwili og�lnego zamętu politycznego, w chwili tych walk tytanicznych narod�w Europy, na co z upragnieniem daremnie oczekiwali ojcowie nasi, widząc w wojnie europejskie jedno jedyne wyjście w odzyskaniu swych spraw narodowych i utraconej ojczyzny, kt�ra rozdarta na części woła dziś nas. Dzieci moje! Ja chcę żyć! Aby wam dać szczęście tu na tej ziemi, zlanej waszą krwią i potem. Rodacy! Czyż na to wezwanie matki-Ojczyzny mamy być gotowi. Czy serce nasze synowskie nie zabije gwałtowniej? Czy nasza rycerskość nie odezwie się w krwi naszej? Czy dusza nasza nigdy już nie zapragnie wzlecieć tam, hen w przestworza wolności? Sądzę, że tak źle nie jest! Więc podajmy sobie bratnie dłonie, zapomnijmy o wzajemnych urazach, o walkach partyjnych, o dążeniach rozbieżnych, a prowadzeni jedną myślą wsp�lną i bezgraniczną miłością tej - Matki Ojczyzny, łączmy się w silne ogniwa, kt�rych nikt i nic nie rozerwać nie będzie w stanie. Przeto niech wszystkie warstwy naszego społeczeństwa, a więc robotnicy, włościanie, rzemieślnicy i inteligencja zleją się w jedną wielką lawinę, kt�ra w swym szalonym pędzie miażdży wszystkie zapory, tamujące nam drogę do niepodległości! A wtedy-wtedy, Bracia, Rodacy, będziemy mogli powtarzać za Wyspiańskim andbdquo; Leć nasz orle w g�rnym pędzie, Sławie, Polsce światu służ.andrdquo; Zawiercie. Zebranie komisji sanitarnej. W dniu 27 bm. na Sali sądowej przy ulicy Pocztowej odbyło się zebranie komisji Sanitarnej w celu ustanowienia przepis�w higienicznych, zabezpieczających miejscowa ludność od chor�b epidemicznych. Sadzenie kartofli. Nadchodzi pora sadzenia kartofli i warzyw. Ot�ż, ze względu na widmo głodu należy użytkować każdy kawałek ziemi i wszędzie sadzić kartofle andbdquo;Amerykanyandrdquo; lub andbdquo;Jankiandrdquo;, kt�re już w końcu czerwca będzie można podbierać do jedzenia. A jest u nas w Zawierciu plac�w, placyk�w i ogr�dk�w dotąd nie uprawianych, kt�re trzeba będzie z konieczności uprawiać i zasadzić kartoflami i warzywem. Niebezpieczne przejście. Na ul. Kościelnej nr 6 przed domem Lewkowicza zepsuty jest rynsztok, przy dość wąskim trotuarze, w kt�ry przechodzący przez nieuwagę wpadają. Przed paru dniami p. O. zwichnął sobie w tym rynsztoku nogę. Czyje dziecko? W tych dniach odebrała milicja na Argentynie podejrzanym żebrakom dziewczynkę z niebieskimi oczami, mająca około 2 lat. Żebracy nie chcą się przyznać, skąd dziecko zabrali. Koncert andbdquo;Liryandrdquo;. Sympatyczne miejscowe Tow. Śpiewacze andbdquo;Liraandrdquo; w dn. 25 bm. wystąpiło z koncertem na rzecz tow. Dobroczynności. Koncert był urozmaicony teatralnym przedstawieniem amatorskim andbdquo;Consiliom Facultatisandrdquo; i występem k�łka andbdquo;Mandolinist�wandrdquo; pod redakcją p. Bergera. Ch�ry andbdquo;Liryandrdquo; męski i mieszany popisały się bardzo dobrze, za co należą się podziękowania dyrygentowi, panu Czapli. Duet andbdquo;Don Juanandrdquo; Mozarta wykonany był bez zarzutu przez p. Kr�likowskiego i pannę Ludwig. W grze teatralnej zasłużyli na wyr�żnienie: p. E. Berger w roli pana Kacpra Bolbeckiego, p. M. Kucharski w roli Zd. Morzyckiego i p. Zedlewicz w roli Walusia służącego. Przy tej sposobności należą się słowa uznania dla p. Hajdasińskiego członka Zarządu andbdquo;Liryandrdquo;, kt�ry prawie zawsze jest inicjatorem koncert�w i przedstawień teatralnych. Pomnik Mickiewicza. W dniu 7 lipca roku 1907 odbyło się w Zawierciu w miejscowym parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; uroczyste odsłonięcie pomnika naszego wieszcza Adama Mickiewicza, fundacji miejscowej ludności. Stosownie zaś do życzenia zarządu Muzeum Mickiewicza w Paryżu przesłana była kopia protok�łu zarządu parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo;, mocą kt�rego tenże zarząd zobowiązał się po wszystkie czasy czuwać nad całością pomnika i zabezpieczać w przyszłości od wszelkiego uszkodzenia i w razie potrzeby restaurować pomnik. Od tego czasu ubiegło już 8 lat i pomnik ten znajduje się w opłakanym stanie, szczeg�lnie alegoryczna postać chłopca u podn�ża pomnika. Z początku pomnik ten na czas zimowy był zabezpieczany przed działaniem mrozu przez owijanie słomianymi matami, lecz w ostatnich czasach tego nie czyniono, a latem dozwalano pasać w parku bydło, gdzie niesforni pastuszkowie uczynili sobie z pomnika cel do rzucania kamieniami. Nic więc dziwnego, że pomnik w tak kr�tkim czasie został zrujnowany. Wobec powyższego zwracamy uwagę Sz. Zarządowi Parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo;, aby odni�sł się, do kogo należy i pomnik bieżącą wiosną odrestaurował zgodnie z obowiązkiem danym Zarządowi Muzeum Mickiewicza w Paryżu. Z Mrzygłodu. Zgon kapłana. W d. 22 bm. zasnął w Bogu miejscowy proboszcz śp. Ks. Romuald W�jcik, korespondent andbdquo;Echa Zagłębiaandrdquo; i innych pism. Pogrzeb odbył się w d. 26 bm. Śp. Ks. Romuald W�jcik urodził się w roku 1854. Święcenia kapłańskie otrzymał w roku 1877. W wolnych chwilach od zajęć pasterskich śp. Ks. W�jcik pisywał artykuły i korespondencje do pism katolickich. Napisał też i wydał kilka broszur treści religijnych. W rękopisach jego pozostała znaczna ilość ciekawych manuskrypt�w historycznych. Był to gorliwy kapłan i siewca słowa Bożego. Cześć jego pamięci! Ponieważ krążą pogłoski jakoby sp. Ks. W�jcik zmarł na wskutek pobicia przez bandyt�w, przeto redakcja andbdquo;Echa Zagłębiaandrdquo; zwr�ciła się w tej kwestii do osoby wtajemniczonej w tę sprawę, kt�ra kategorycznie zaprzeczyła fałszywym pogłoskom, oświadczając, że zmarły od dłuższego czasu chorował na zapalenie nerek i ta choroba położyła kres jego życiu. Echo Zagłębia 23.03.1915 r. Rok 1918 Nowe pokłady węgla w Polsce. We wsi Nieradzie odległej pięć kilometr�w od stacji kolejowej Zawiercie, obok Sosnowic w okupacji niemieckiej, odkryto przed kilkoma miesiącami nowe pokłady węgla kamiennego. Wpierw poczęto ten węgiel wydobywać w prosty spos�b, przy pomocy dziennych robotnik�w, kt�rzy wykopywali rocznie 15 wagon�w węgla. P�źniej rozpocznie się eksploatacja niższych pokład�w przy pomocy g�rnik�w. Dotychczas otrzymany węgiel zabiera warszawski magistrat i oddaje go do użytku sposobem kartkowym ludności Warszawy. Jeniec Polak 21.03.1918. Redakcja i administracja: Depot de polonais, Le Puy (Haute Loire) Rok 1928 Z Rady miejskiej m, Zawiercia. Onegdaj odbyło się w Zawierciu posiedzenie Rady miejskiej, z kt�rej na razie podajemy, jako charakterystyczny fakt, iż licznie zabrana na galeriom publiczność, pod adresem radnych wznosiła krzyki i uwagi czasem tak komiczne, że część radnych opr�cz ośmieszonych, zanosiła się od śmiechu. Już trzeba przyznać, że Zawiercie do radnych nie ma szczęścia. Zawsze się tak jakoś fatalnie złoży, iż praca w samorządzie miejskim nie płynie takim torem, jakim należałoby sobie tego życzyć dla og�łu mieszkańc�w. Polonia 17.03.1928 r. Rok 1930 Uroczystość dziesięciolecia istnienia Towarzystwa Rzemieślniczego i otwarcie nowo wzniesionego domu Tow. Rzemieślniczego we Zawierciu. W dniu 16 lutego r.b. Towarzystwo Rzemieślnicze w Zawierciu obchodziło rocznicę 10-letniego istnienia Tow. Rzemieślniczego i otwarcia i poświęcenia nowo wybudowanego domu Towarzystwa. Od rana zaczęły się zjeżdżać delegacje zaprzyjaźnionych towarzystw i cech�w okolicznych. O godzinie 11 uformował się poch�d, w kt�rym uczestniczyło 18 chorągwi cechowych i r�żnych instytucji. Poch�d skierował się na nabożeństwo do kościoła parafialnego. Po nabożeństwie poch�d poprzedzony orkiestrą, przybył przed nowo wzniesiony dom. Tutaj podniosłe przem�wienie o zadaniach polskiego rzemiosła wygłosił ks. prałat Fr. Zientara, składając życzenia Tow. Rzemieślniczemu, następnie dokonał aktu poświęcenia gmachu. Po wejściu na sale prezes Towarzystwa, p. Jan Gruszczyński, powitał gości i powołał prezydium, w skład kt�rego weszli pp.: prez. Wolf, dyr. Karney, inż. Kaliński, J. Pasierbiński, Wałkowski, Mijalski i Mysior. Wice-prezes W. Kobieński dał kr�tki, lecz treściwy rys dotychczasowej działalności towarzystwa i historię powstania własnego domu. Po odczytaniu depesz od Centralnego Tow. Rzemieślniczego z Warszawy, Tow. Rzem. z Będzina i Częstochowy przem�wił p. dyrektor Karney w imieniu organizacji narodowych, wyrażając tw�rcom domu podziw i uznanie oraz wskazując konieczność spolszczenia i podniesienia mieszczaństwa. Następnie przemawiali p. Dymecki w imieniu kaflarzy, p. Piaskowski w imieniu kupc�w polskich, p. Rok w imieniu rolnik�w, inż. Kaliński w imieniu Tow. Rzem. w Sosnowcu, p. Wałkowski i inni. Po podpisaniu księgi pamiątkowej zaproszono gości do skromnie zastawionych stoł�w, przy kt�rych zn�w wygłoszono szereg serdecznych przem�wień. Między innymi przemawiali p. prezydent Wolff, p. Kaliński, p. Bożesławski, p. Klepa, kt�ry streściwszy dzieje i rolę cech�w w dawnych wiekach, podni�sł konieczność obrony rzemiosła przez rząd przed zalewem obcej tandety. W miłym i serdecznym nastroju zabawa przeciągnęła się do p�źnego wieczoru, zakończona ochoczymi i dziarskimi tańcami. Zaznaczyć należy, że nowo wzniesiony dom składa się z dużej Sali, poczekalni z balkonem, bocznego pokoju i kuchni z dużym pokojem pod sceną. Koszt budowy wynosił 30 tys. złotych, budowa rozpoczęta w październiku 1929 r., co wywarło podziw miejscowych organizacji i ludności, iż w tak kr�tkim czasie, za stosunkowo niską cenę, garstka rzemieślnik�w zrzeszonych w Tow. Rzemieślniczym bez żadnej pomocy zdobyła się na tak poważną rzecz. A więc co może zdziałać dobra myśl, zgoda i wytrwałość. Gazeta przemysłowo-rzemieślnicza 16.03.1930 r. Rok 1933 Zawiercie. Z Zagłębia Dąbrowskiego donoszą, iż rodzina Zazdros�w, składająca się z 6 os�b, w kł�tni o kładkę graniczną na Warcie zabiła 40-letniego rolnika Wnuka. Nowiny sportowe. Piłka nożna. Kary za jawne naruszenie zasad amatorstwa. Zarząd PZPN ukarał dożywotnią dyskwalifikacją za jawne naruszenie zasad amatorstwa następujących graczy i działaczy z KS Warta (Zawiercie): Dyję, Łapińskiego, Łacha, Krotochwila, Bauera i Wadowskiego. Poza tym wykluczeni zostali z PZPN jako zawodnicy Gałuszka i Sobala z tego samego klubu. Nowiny Codzienne 31.03.1933 r. Rok 1934 O ulżenie bezrobotnym Zawiercia. Na roboty publiczne w Zawierciu przyznał Fundusz Pracy 397 tysięcy złotych, pr�cz tego zarząd miasta wystąpił z prośbą do wojew�dztwa o przyznanie kamienia brukowego, kt�ry będzie do tych rob�t użyty. Ponadto zarząd miasta wystąpił też o pożyczkę dla gimnazjum i na wodociągi. Na uruchomienie cegielni prowadzonej przez miasto przeznaczonych zostało 70 tysięcy złotych. Poza pożyczką 397 tysięcy z Funduszu Pracy, komisarz miasta Zawiercia czyni starania o dalsze pożyczki, kt�re prawdopodobnie załatwione będą pomyślnie ze względu na bezrobocie, kt�re niezwykle silnie dotknęło Zawiercie. Roboty rozpoczną się już w najbliższej przyszłości, dając zajęcie rzeszom bezrobotnych. Nowiny 17.03.1934 r. Rok 1937 Zawiercie. Zjazd przedstawicieli związk�w zawodowych z terenu powiatu zawierciańskiego odbył się w dniu 27 ub. m. w inspektoracie pracy w Zawierciu, pod przewodnictwem Inspektora Pracy, inż. Zwolińskiego. W czasie zjazdu postanowiono wystosować do władz prośbę o najrychlejsze wydanie umowy o umowach zbiorowych dla pracownik�w umysłowych, o przesunięcie granicy wieku do lat 10 dla młodocianych pracownik�w, o unormowanie warunk�w pracy w fabrykach andbdquo;Porębaandrdquo;, Bracia Bauretz, Erbe, Krawczyk, Sfinks i Światowid, o spowodowanie władz, by ściśle przestrzegały 8-godzinnego dnia pracy oraz załatwienia sprawy płac. Na og�lną liczbę 29 związk�w zawodowych istniejących na terenie Zawiercia, na zjazd przybyli przedstawiciele 28 związk�w. Postulaty mają być w najbliższym czasie załatwione. Orędownik 1.03.1937 r. Rok 1938 Były przodownik policji i żyd skradli 4 tysiące złotych. Proces oszust�w przed sądem w Sosnowcu. W sądzie okręgowym w Sosnowcu zapadł wyrok w sensacyjnym procesie przeciwko byłemu przodownikowi policji w Zawierciu Kazimierzowi Grudzińskiemu, oskarżonemu o popełnienie szeregu przestępstw służbowych. Grudziński nadużywał swojej władzy w chęci zysku. W porozumieniu z kryminalnym przestępcą Mordką Szwarcbardem (Zawiercie, Wenecka 29) przeprowadzał nieprawne rewizje i zakwestionował u przybyłych do Zawiercia dw�ch sosnowieckich Żyd�w Joela Birmana i Izraela Łączkowskiego kwotę 4000 złotych. W wyniku rozprawy, kt�ra wzbudziła wielkie zainteresowanie zwłaszcza w Zawierciu, gdzie przodownik Grudziński był znanym i og�lnie poważanym funkcjonariuszem policji, sąd skazał byłego przodownika i Mordkę Szwarcbarda po dwa lata więzienia i 300 zł grzywny z jednoczesnym pozbawieniem praw obywatelskich i honorowych na przeciąg lat pięciu. Orędownik Ilustrowany, dziennik narodowy katolicki, 25.03.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/kwiecien Rok 1829 Dyrekcja Szczeg�łowa Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego Wojew�dztwa Krakowskiego. W dopełnieniu art. 87 Prawa Sejmowego o Towarzystwie Kredytowym ziemskim, podaje się do publicznej wiadomości, iż dobra Mrzygł�d, z wsiami Mrzygł�dka, Papiernia, Niwki, w Powiecie Lelowskim, Poręba Mrzygłodzka, z wsiami Dziechciarze, Krzemienda, Marcisz�w, Zawiercie Wielkie i Małe, i Łośnice, w Powiecie Pileckim, Obwodzie olkuskim, wojew�dztwie Krakowskim położone, na satysfakcję należności procentowych Towarzystwu Kredytowemu za I ratę i drugą. Powszechny Dziennik Krajowy 27.04.1829 r. Rok 1933 Sąd Policji Prostey Powiatu Pilickiego. Wzywa niniejszym wszelkie władze, do kt�rych to należy, aby Antoniego Kitę z Gminy Kroczyce Powiatu Pilickiego, z transportu zbiegłego, o kradzież gwałtowną obwinionego śledziły, wyśledzonego ująwszy do sądu odstawiły; ten ma lat 46, jest wzrostu średniego, włos�w czarnych, ocz�w burych, nosa małego ściągłego, twarzy długiej ściągłej, w sukmanie białej poszarzanej, sukienne, w czapce z barankiem czarnym, ma spodnie sk�rzane, buty nie nowe, przepasany pasem rzemiennym, m�wi tylko po polsku. Pilica dnia 6 marca 1833 r. Dziennik Powszechny w Niedzielę 28.04.1833 r. Rok 1848 Ile razy zdarzy się zrobić wycieczkę na prowincję kr�lestwa, to celem moim jest zawsze, dowiadywanie i zwiedzanie zakład�w przemysłowych, rolniczych lub manufakturyjnych. Przed kilku tygodniami będąc w Częstochowie miałem sposobność zwiedzić zakład przędzalni mechanicznej bawełny i blicharnię chemiczną, w kolonii Zawierciu Guberni Radomskiej, pow. Olkuskim. Początek jej dał powodowany dobrem og�łu, dawniejszy Dziedzic d�br Kromołowa, śp. W. Gostkowski, lecz śmierć przerwała jego szlachetne zamiary. Następnie przędzalnia ta przechodząc w r�żne ręce, obecnie stała się własnością H. Pańskiego i Cyny Breszel. Ci zrujnowany już zakład, to jest mechaniczny, narzędzia i budynki, staraniem i gorliwością, z poświęceniem znakomitych kapitał�w, doprowadzili do stopnia najpożądańszego. Obecnie jest w nim czynnych machin podprzędowych 3, przy tych wrzecion 192; machin przędących 15, z 2784 wrzecionami; machin do dublowania 2, do gręplowania 18, i odpowiednia liczba, machin narzędzi i naczyń. Ruch nadany jest całemu mechanizmowi za pomocą wody, kt�rej spadek odpowiada sile 32 koni. Z tego użyta jest tylko siła 16 koni. Przy zakładzie znajduje się folusz o 4 stemplach, suszarnia letnia i zimowa, farbiarnia odpowiednią liczbą kotł�w itp.; blech chemiczny; przy aparaturze kalander i magiel angielski poruszany przez maneż (kołowr�t), zapomoga koni. W obecnym stanie przędzalnia może przerobić bawełny na przędze rocznie 100 000 funt�w bielonej i niebielonej, w gatunkach na osnowę od nr 8 do nr 30, na watek od nr 8 do nr 50. P�źniej zamierza osnowę doprowadzić do nr 50. Są to numery przędzy, jakiej zwykle używają na pł�cienka, kartuny, kitajce [od ruskiej nazwy Chin, nazywali Polacy kitajem bawełnicę, tj. pł�tno bawełniane, cienkie, glansowane chińskie. Kitajką zaś lub taftą nazywali materię jedwabną chińską - przyp. Jerzy A. Maciążek] i perkaliki pod druk. Znawcy z tkaczy przyznali jej dobroć, jaka może być żądana po tych gatunkach w niczym nieustępująca najlepszej zagranicznej. Skład przędzy znajduje się w samym zakładzie i mieście Łodzi, gdzie w każdym czasie nabyć ją można. O ile nam wiadomo, jest to czwarta z rzędu przędzalnia mechaniczna bawełny, z tych Schloessera znajduje się w Ozorkowie, Grayera i Grohmana w Łodzi. Pomimo że są urządzone na wielką skalę, przecież nie odpowiadają produkcji kraju, gdyż zagraniczna przędza bawełniana w wielkich masach bywa sprowadzana. Na tego rodzaju przedsięwzięcia niełatwo rzucają się nawet za granicą, gdyż wymaga ona ducha przedsiębiorstwa i znakomitych kapitał�w. Wielka przeto należy się zasługa z tego względu pp. Pańskiemu i Cyna Breszel, że niczym niezrażeni potrafili do skutku doprowadzić swoje zamiary z pożytkiem dla kraju. Dodać jeszcze należy, że w niej znajduje zarobkowanie 164 os�b wraz z familiami; jest to znakomita liczba przyczyniająca się do zwiększenia dochod�w skarbowych. Kurier Warszawski 18.04.1848 r. Rok 1852 W d. 23 lutego r. b. we wsi Skarżyce, Powiecie Olkuskim Gub. Radomskiej, odbył się obrzęd zaślubin W. Władysława Bogdańskiego, Obywatela ziemskiego, z Panną Alexandrą de Heppen, c�rką W. Ludwika de Heppen, Sędziego Pokoju Okręgu Pileckiego, Właściciela d�br Skarżyce i Morsko. Błogosławił młodej parze, W.JX. Karol Gostkowski Kanonik, Proboszcz Kromołowski, Kuzyn Panny Młodej. Kurier Warszawski 21.03(2.04).1852 r. Rok 1866 Komisja Likwidacyjna w Kr�lestwie Polskim podaje do powszechnej wiadomości, iż wynagrodzenie likwidacyjne w ilości rs. 12.668 kop. 12, przypadające na mocy rozporządzenia komisji z dn. 19(31) marca r.b., Julianowi i Matyldzie Kietlińskim, właścicielom d�br Skarżyce i Morsko położonych w Guberni Radomskiej, Powiecie Olkuskim, Gminie Kromoł�w, wysłane zostało do kasy Powiatu Kieleckiego, celem wypłaty komu należy. Kurier Warszawski 24.03(5.04).1866 r. Jest do sprzedania MAJĄTEK ZIEMSKI, od stacji kolei Zawiercie szosą mil 5, mający rozległości dziesięcin 330, czyli wł�k 22, w tym lasu dobrego dziesięcin 60, czyli m�rg 120, łąk na spławie dziesięcin 11, czyli m�rg 22, bez żadnej służebności: wysiane jest pszenicy korcy 100, żyta k. 62, rzepaku m. 22; Dom mieszkalny murowany w ogrodzie, z ładnymi budynkami, z ogromnym inwentarzem, za przystępną cenę. Wiadomość u Leona Kobierzyckiego, Krakowskie Przedmieście, pod nrem. 36, wprost Saskiego Placu, rano do godziny 11, a po południu od 2 do 4. Kurier Warszawski 22.03.(3.04).1875 r. Dnia 17 marca, w olkuskim, we wsi Kroczycach zgorzał dw�r, własnością p. Markiewicza będący. Gazeta Kielecka 26.03(7.04) 1875 r. Węgiel brunatny wydobywano Janina i Jan Karol w dobrach Poręba w pow. będzińskim; obie dostarczały 603 053 pud�w pracowało w nich 4124 pracownik�w i 10 dzieci, koszt produkcji wynosi 2 kop., cena sprzedażna 2,75 kop. za pud. Gazeta Kielecka 30.03(11.04).1875 r. Rok 1883 Napad bandyt�w. W d. 5 sierpnia r.z. pięciu opryszk�w z poczernionymi węglem twarzami, uzbrojonych w pałki i kije dębowe, napadło na dom właściciela wsi Przyłubsko, Wolfa Hirszberga, zamieszkałego na folwarku Huta Szklana, w olkuskim. Rzezimieszkowie związali służbę i domownik�w, grożąc śmiercią każdemu usiłującemu się ratować, po czym zrabowali got�wkę i kosztowności na 400 rs. Po zawiadomieniu o wypadku policji w�jt gminy Kroczyce zarządził śledztwo przede wszystkim u os�b w okolicznych wsiach zamieszkałych i poszkalowanych już niejednokrotnie. W istocie wkr�tce odnaleziono wszystkich pięciu bandyt�w. Są to młodzi jeszcze ludzie w wieku 19-37 lat zaledwie. Wytoczono im sprawę, a sąd karny kielecki wyrokiem 17 b.m skazał wszystkich pięciu na osiedlenie w oddalonych miejscowościach Syberii bez określenia terminu uwolnienia. Kurier Warszawski 9(21) 04.1883 r. Rok 1885 Czytamy w andbdquo;Wiekuandrdquo;, że p. Al. Moszkowski, pracujący w zakładach fabrycznych w Zawierciu, doni�sł Towarzystwu popierania przemysłu i handlu w Warszawie, ze w Kromołowie (pow. olkuski, gub. kielecka) odkrył naftę. andbdquo;Takowa wytryskuje z ziemi, pisze p. M. i udziela się przepływającej rzeczce powiada, skąd czerpana służy miejscowym włościanom do oświetlania. Wprawdzie spekulanci chcąc wyciągnąć zyski z naszych surowc�w mineralnych, rozpoczęli pertraktacje o nabycie tego interesu, lecz pragnąc go widzieć w ręku krajowc�w, ośmielam się zakomunikować fakt powyższy Towarzystwu popierania przemysłu i handlu, prosząc o łaskawe podjęcie sprawy, zasługujące na szczere zainteresowanie się specjalist�wandrdquo;. Przy liście powyższe Towarzystwo popierania przemysłu i handlu otrzymało okaz nafty kromołowskiej, kt�ry odesłany został do rozbioru w pracownie chemiczno- technologicznego muzeum rolnictwa i przemysłu w Warszawie. Osobliwa rzecz, że pomimo zapytań z naszej strony nikt z mieszkańc�w Kromołowa nie m�gł nas objaśnić, gdzie mianowicie ta nafta wytryskaandhellip; Gazeta Kielecka 20.03(1.04) 1885 r. Z Zawiercia donoszą nam, co następuje: Gł�wna ulica nasza została wreszcie środkiem kamieniami wyłożona i szlaką zr�wnana, co było dla mieszkańc�w rzeczą nader pożądaną. Gdyby tak jeszcze wozy wywożące nieczystości a zbudowane według pierwotnego czy przedpotopowego wzoru, z nieodłącznym kubełkiem, kształtu łyżki wazowej zawieszonym na nich, zastąpiono aparatami Bergera a zawartość ich polecano wywozić bocznymi i mniej ludnymi uliczkami, ogromnie by tym Zawiercie zyskało. Nie m�wiąc już o wstrętnym widoku, jaki sprawia obecnie praktykowany zwyczaj wywożenia i bliski skład nawozu, zdrowie mieszkańc�w narażonych jest na szwank wskutek niezdrowego powietrza i niezdrowych wyziew�w, do tego stopnia, że w lecie okien otwierać nie spos�b, by zepsutego powietrza na gorsze jeszcze, uliczne nie zmieniać; niepożądany gość, cholera - grozi nam wciąż; wiadomo zaś, że najdzielniejszym jej wrogiem jest porządek, zdrowie i świeże powietrze. Tydzień, Piotrk�w 14.(26).04.1885 r. Rok 1887 Gubernia piotrkowska I. Ludność. Z końcem roku 1884 stała ludność guberni wynosiła 906 914 mieszkańc�w obojga płci. W ciągu roku 1885 przybyło nowo narodzonych 33 365, zmarło zaś 21 807; stała ludność powiększyła się zatem o 11 558 mieszkańc�w. Pr�cz tego, na skutek przyłączenia w roku sprawozdawczym gminy Kromoł�w do piotrkowskiej guberni zyskała takowa 4603 mieszkańc�w(andhellip;). Dziennik ł�dzki 15(27)04.1887 r. Rok 1888 W zakładach fabrycznych towarzystwa Akcyjnego w Zawierciu w b.r. dokonane być mają roboty blacharskie polegające na pokryciu dach�w blachą 4 i andfrac12; mm. Grubą z obu stronę malowaną; wartość rob�t 8 do 10000 rubli. Uprasza się o składanie ofert z podaniem warunk�w przy dostarczeniu swego materiału, lub też użycia miejscowego, przez fabrykę dostarczonego. Dyrekcja Fabryki Akcyjnej w Zawierciu, stacja drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Gazeta Rzemieślnicza 14.04.1888 r. Rok 1889 Mało komu wiadomo, że wielu mieszkańc�w osady Kromoł�w trudni się z upodobaniem hodowlą uczonych kanark�w, traktując ją jako stałe źr�dło dochodu. Kromołowiacy zatem, nie zaliczający się do grupy nauczycieli kanarczanych, muszą się skarżyć tak samo na bezustanne nocne melodie pozytywek, jak piotrkowianie na bezustanne dzienne rzępolenie fortepian�w. Tydzień, Piotrk�w, 2(14)04.1889 r. Rok 1890 Folwark Siedliszowice. Powiat olkuski, gm. Pradła, 600 morg�w, las, łąki i miejsce przy rzece na duży młyn, inwentarz żywy i martwy do sprzedania lub wydzierżawienia. Bliższe szczeg�ły u właścicielki Honoraty Siellawo. Gazeta Kielecka 2.04(21.03)1890 r. Rok 1891 Obligacje towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Na skutek starań towarzystwa akcyjnego zakład�w przemysłowych w Zawierciu, obligacje tegoż towarzystwa będą przyjmowane na kaucję podług norm ustanowić się mających na właściwej drodze. Tydzień, Piotrk�w, 7(19)04.1891 r. Rok 1892 Sprawy społeczne. Kurier Warszawski notuje niezwykły fakt: Zawiercie, Liczące ok. 12000 mieszkańc�w, przeważnie robotnik�w, od nowego roku nie posiada żadnego szynku, ani karczmy. Są tylko bawarie [piwiarnie] wyłącznie z piwem, chcący zaś dostać w�dki muszą się udawać do wsi sąsiednich, odległych o kilka wiorst. Nawet na święta wielkanocne nie było widać w całym Zawierciu pijanych, b�jki zaś należą tam do bardzo rzadkich wypadk�w. Kurier cieszy się z tego rodzaju wstrzemięźliwości, ale nic nie m�wi, jakiego to gatunku jest piwo, kt�re nie upija. Prawda 30.04.1892 r. Rok 1893 W Zawierciu zdarzył się w przeszłą sobotę w tamecznej fabryce, należącej do towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; (dawniej braci Ginsberg) bardzo smutny wypadek. W dużym basenie, przeznaczonym do parzenia materii, pracowało czterech robotnik�w przy układaniu towaru. Wtedy kran od pary, nie wiadomo z jakiej przyczyny, otworzył się i para całą siłą w okamgnieniu zapełniła basen, parząc i dusząc znajdujących się tam robotnik�w. Pomimo natychmiastowej pomocy, wyjęto trupy. Tydzień, Piotrk�w, 21.03.(2.04).1893 r. Towarzystwo akcyjne andbdquo;Zawiercieandrdquo; otrzymało za rok operacyjny 1892 dywidendę w wysokości od lat wielu nieosiąganej 18,5%. Po wydzieleniu z niej odpowiedniej części na wymagane ustawą rachunki, przypadło do podziału pomiędzy akcjonariuszy 15% czystego zysku. Wysokość zeszłorocznej dywidendy andbdquo;Zawierciaandrdquo;, podobne do kt�rej wydzielają z małymi r�żnice wszystkie inne towarzystwa akcyjne wyrob�w bawełnianych i wełnianych w ogniskach przemysłowych kraju, daje najlepszą miarę znakomitego przebiegu interes�w w przemyśle tkackim w roku ubiegłym. Tydzień, Piotrk�w, 28.03.(9.04).1893 r. Rok 1894 Bezrobocie w Kr�lestwie Polskim. Z r�żnych stron Kr�lestwa, mianowicie okręgu przemysłowego piotrkowskiego nadchodzą wiadomości o bezrobociach [w znaczeniu zaprzestania pracy - strajku - przyp. redakcji]. We wszystkich kopalniach, hutach i fabrykach guberni piotrkowskiej porzucili robotę żądając skr�cenia czasu pracy i podwyższenia płacy. Według prywatnej relacji w Zgierzu zaszły nawet poważne rozruchy, wskutek czego wezwano pomocy wojska i bardzo wielu robotnik�w aresztowano. W Zawierciu, w przędzalni Tow. akcyjnego rozruchy wprawdzie nie zaszły, ale bezrobocie trwa dalej. Warszawski Dziennik urzędownie potwierdza wiadomości o strajku w Zawierciu w następującym komunikacie: andbdquo;Dnia 1(13) kwietnia około 5000 robotnik�w, pracujących w przędzalni akcyjnej w Zawierciu pow. będzińskiego, urządziło zmowę i wstrzymało się od pracy, celem uzyskania od fabrykant�w podwyższenia płacy. W d. 2(14) tegoż miesiąca zarząd Towarzystwa akcyjnego, z upoważnienia władz, rozesłał drukowane ogłoszenia z ostrzeżeniem, że robotnicy, kt�rzy nie stawią się do pracy we wtorek d. 5(17) kwietnia, wykreśleni będą z listy robotnik�w Towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, a nadto obowiązani natychmiast usunąć się z mieszkań, zajmowanych w zabudowaniach fabrycznych. Robotnicy zachowują się spokojnie nie tworzą żadnych nieporządk�w; żądania ich zawierają się w tym, ażeby pracującym na dni�wkę podwyższono płace o 5 kop. na dzień pracującym zaś od sztuki, aby płaca podwyższona była prawie w dw�jnas�bandrdquo;. Słychać, że do Sosnowca sprowadzono 1500 strzelc�w, a do Będzina 600 kozak�w. Z Zawiercia wydalono 100 niemieckich robotnik�w. Gazeta Lwowska 27.04.1894 r. Rok 1895 W Zawierciu niedawno zniknęła 17-letnia c�rka niejakiego K., kupca z Zawiercia. Dziewczyna podobno zabrała ze sobą ze szkatuły rodzicielskiej około 1500 rs. got�wki i za 150 rubli biżuterii. Niedawno też spaliła się tam piekarnia p.n. andbdquo;Nowa sieleckaandrdquo;, własność p. Bystrzanowskiego. Obecnie Zawiercie posiada pięć piekarni chrześcijańskich, a niebawem przybędzie sz�sta parowa, kt�rą zakłada na największą skalę p. Wachowy. Tydzień, Piotrk�w, 26.03(7.04).1895 r. Z Zawiercia piszą do andbdquo;Gazety Świątecznejandrdquo;: andbdquo;Cała ludność tutejsza oczekuje w tym roku wiosny z wielkim upragnieniem, bo z chwilą nastania ciepłej pory ma się rozpocząć budowa kościoła. Wszyscy przejęci są zapałem; najubożsi nawet pracownicy podążają nawet ze swym groszem, aby powiększyć andbdquo;święty kapitałandrdquo;, tak bowiem nazywają pieniądze gromadzone na budowę kościoła. Wielka gorliwością odznacza się nowo wybrany prezes rady budowlanej p. Piotr Strzeszewski. Właściciele fabryk, opr�cz 10 000 rs. ofiarowanych w roku zeszłym, złożyli jeszcze w tym roku 5 000 rs. Fundusz więc przeznaczony na budowę dochodzi dziś już do 28 000 rs., a jest pewna nadzieja, że do chwili rozpoczęcia rob�t zbierze się okrągłe 30 000 rs. Dowiedziawszy się o tym JE. ks. biskup Kuliński, pasterz diecezji kieleckiej, przesłał prezesowi rady budowlanej podziękowanie i błogosławieństwo na dalsze trudy, podjęte dla chwały Boga w Zawierciuandrdquo;, Tydzień, Piotrk�w, 16(28) 04.1895 r. Rok 1896 Towarzystwo przędzalni Zawiercie postanowiło wypłacić za rok ubiegły dywidendę w wysokości 17% od każdej akcji. Tydzień, Piotrk�w, 24.03(5.04)1896 r. Rok 1897 W Zawierciu!... Przed kilku laty podnosiliśmy w piśmie naszym działalność zarządu fabryki w Zawierciu, systematycznie prześladującego urzędnik�w Polak�w na korzyść obcych przybysz�w. Zdawałoby się, że skoro fabryki te z rąk Braci Ginsberg, berlińczyk�w, przeszły do Towarzystwa akcyjnego, na czele kt�rego stoi kilku magnat�w i jeden hrabia Polak, rzeczy powinny były przybrać odmienną postać. Tymczasem pisma warszawskie zaznaczają, że 3/4 posad i to najwybitniejszych i najlepiej płatnych zajmują Niemcy i Żydzi. Jeżeli zaś Polak obejmie posadę zajmowaną poprzednio przez Żyda lub Niemca, to zawsze z pensją mniejszą i odwrotnie. Dyrektor drukarni pł�cienek i perkalik�w p. Masłowski za dodaną sobie administrację zakład�w pobierał 1000 rs. rocznie, jego następca p. H. Lewenstam otrzymał od razu 5000 rs., korespondent p. Hirszberg pobierał rocznie 1200rs., jego następca p. Wosiński dopiero po kilku latach otrzymał 720 rs. Gdyby grało tu rolę mniejsze uzdolnienie Polak�w w zawodzie handlowym, rzecz dałaby się jeszcze wytłumaczyć, ale Polacy zdobyli już sobie jak najlepszą opinię w dziedzinie pracy biurowej i przemysłowo-fabrycznej i zajmują bardzo poważne stanowiska w tego rodzaju instytucjach zagranicznych. Jest to po prostu systematyczne prześladowanie żywiołu miejscowego, na kt�re bądź co bądź magnaci nasi, akcjonariusze i kierownicy towarzystwa fabryk w Zawierciu żadną miarą pozwolić nie powinni!... Tydzień, Piotrk�w, 13(25)04.1897 r. Rok 1898 W Zawierciu dzień św. J�zefa uczczony został niepowszednią ofiarnością pracownik�w fabrycznych, kt�rzy na rzecz budowy rzymsko-katolickiego kościoła przeznaczyli dobrowolnie z tego dnia cały sw�j zarobek - jak donosi andbdquo;Kurier Codziennyandrdquo;. Inicjatywa wyszła od robotnik�w fabryki akcyjnej Towarzystwa dawniej braci Ginsberg w Zawierciu, poparł gorąco ten szlachetny zamiar dbały o dobro kościoła szanowany ks. Franciszek Zientara, wskutek czego zebrała się suma dochodząca kilku tysięcy rubli! Podręcznik przędzalnictwa. Wkr�tce wyjdzie spod prasy dzieło p. Adama Trojanowskiego, jednego z technik�w, pracującego w Towarzystwie akcyjnym andbdquo;Zawiercieandrdquo;, p.t. andbdquo;Podręcznik przędzalnictwa bawełnyandrdquo; z rysunkami In folio. Dzieło to wyjdzie z zapomogi Kasy pomocy imienia Mianowskiego. Tydzień, Piotrk�w, 22.03(3.04)1898 r. Rok 1900 18 kwietnia w Zawierciu przeszło 500 dzieci z miejscowych szk�łek fabrycznych wysadziło kasztanami i jesionami aleje od fabryki andbdquo;Zawiercieandrdquo; do dworca kolejowego i dwie ulice w osadzie, w pobliżu kościoła i mieszkań oficjalist�w fabryki. Inicjatorem święta był p. Skrzeszewski, dyrektor fabryki andbdquo;Zawiercieandrdquo;, kt�ry zakupił drzewka. Ogrodnik Polski, R 22, nr 17, 1900 r. Rok 1901 Zawiercie. Inż. Kurt-Melville, kt�ry od niedawna przybył tu z Juryjewa, na posadę do fabryki Huldczyńskiego i pracował tam do dnia 15 marca, zaginął. Przepadł jak kamień w wodę. Telegrafowano po niego na wszystkie strony: przybyła z Kurlandii matka zaginionego i toczy się obecnie śledztwo energiczne, jednakże bez skutku. Matka przeglądając w mieszkaniu rzeczy syna, znalazła zakrwawiona koszulę z 3 przecięciami jakby od noża czy sztyletu. Nic to jednak sprawy nie wyświetla, owszem grubsza zasłona spadła na całą historię p. Kurt-Melvilla. Dnia 1 kwietnia rozeszła się wieść po Zawierciu, że r�wnież w tajemniczy spos�b zginął p. Stefani, były dyrektor fabryki odlew�w żelaznych w Porębie Mrzygłodzkiej, Pringsheima. Pani Stefani mieszkał od 2 lat w Zawierciu, w domu Muchy. W dniu 1 kwietnia, o godz. 4 po południu, wyszedł obejrzeć roboty murarskie we własnej kamienicy, kt�rą stawiał koło kościoła i już do domu nie wr�cił. Rodzina przedsięwzięła energiczne poszukiwania łącznie z policją, lecz bez skutku. Nazajutrz rybacy łowiąc ryby w stawie fabrycznym Towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo; wydobyli jakieś zwłoki, w kt�rych poznano Stefaniego. Nieboszczyk owinięty był do połowy ciała brudną płachtą, kapelusz miał mocno naciśnięty na głowę i silnie był odrutowany drutem, używanym przy trzcinowaniu sufit�w. Jest przypuszczenie, że denat wpierw był zamordowany, potem okręcony drutem i do wody wrzucony, wykaże to śledztwo sądowo-lekarskie. Przed kilku laty strzelano do niego, gdy jechał bryczką do fabryki: p�źniej czyniono też kilkakrotnie zamachy i na og�ł był on celem formalnej obławy, kt�ra zakończyła się straszną śmiercią. Miał lat 77. Gazeta Kielecka 1.04.1901 r. Rok 1904 andbdquo;Bz�wandrdquo;, kopalnia rudy żelaznej. Adres: gub. Piotrkowska, pow. Będziński, gm. Kromoł�w, w. Bz�w. Właściciel: L. Ryziewicz. Robotnik�w: 113. Dobyto: 167 337 pud�w rudy żelaznej. Motor�w: 19. Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Kr�lestwie Polskim na rok 1904. Rok 1906 Zebranie przedwyborcze. D. 27 bm. odbędzie się w Zawierciu pod przewodnictwem adwokata Mikulińskiego zebranie przedwyborcze prawyborc�w średniej własności z 10 gmin pow. będzińskiego. Przemawiali ks. Mikusiński, ks. w�jcik, pp. Walicki, Karczewski, Piorunkiewicz. ks. Zapałowski, Mencer, Duda, Jendruszek. W zakończeniu postawiono kandydatury pełnomocnik�w z każdej gminy. W pościgu. We wsi Blanowice, znany bandyta Gąska, uciekając przed pościgiem, skrył się na g�rę jednego z dom�w. Patrol dał 6 strzał�w, raniąc Gąskę śmiertelnie. Gąska zmarł szpitalu. Dziennik Częstochowski, 1.04.1906 r. Zginęła dziewczynka. Katarzyna Szwed z Zawiercia. Kto by widział, gdzie się znajduje, raczy zawiadomić Redakcję. Ucieczka bandyt�w. Wczoraj w nocy z aresztu gminnego w Zawierciu uciekło sześciu gł�wnych bandyt�w, kt�rzy napadali na podr�żnych w okolicy tutejszej. Aresztanci, jakkolwiek byli okuci, zdołali wydostać się przez dach i pomimo straży zbiegli. Dziennik Częstochowski, 5.04.1906 r. Rok 1907 Zabawa. Onegdaj odbyła się w lesie pod J�zefowem zabawa robotnik�w fabryki szkła w Zawierciu. Zabawa była składkowa, a przewodniczył jej prezes i kasjer nowo założonej sp�łki p.n. andbdquo;Samopomocandrdquo;. Niestety deszcz popsuł zabawę. Goniec Częstochowski. 1.04.1907 r. andbdquo;Uniwersytet dla wszystkichandrdquo;. Dowiadujemy się, że w najbliższych dniach ma się odbyć otwarcie oddziału Warszawskiego andbdquo;Uniwersytetu dla wszystkichandrdquo; w Zawierciu. Pierwsze posiedzenie, na kt�rym będzie wybrany zarząd i komisja naukowa odbędzie się w tych dniach. Ofiary na rzecz budowy kościoła Zawierciu przyjmuje księgarni Hubickiej, kt�ra posiada odpowiedni kwitariusz. Zawiercie. Innowacja. Wkr�tce maja być u nas zaprowadzone niekt�re korzystne innowacje: uregulowania ulic, danie im nazw, oświetlenia gł�wnych elektrycznością a pobocznych naftą, latarnie na domach i wiele innych. Oby tylko to jak najprędzej nastąpiło. Zawiercie. Bandytyzm. Wczoraj na mieszkanie robotnika fabryki Akcyjnej Kotlarza, napadli uzbrojeni bandyci. Nie znalazłszy pieniędzy, rozpoczęli w okrutny spos�b znęcać się nad robotnikiem i jego żoną, po czym wybiwszy szyby w oknach zbiegli. Zawiercie. Kradzież. Podczas nieobecności swojej gospodyni, służąca odbiła dwa zamki i skradłszy cenne rzeczy zbiegła bez śladu. Goniec Częstochowski 13.04.1907 r. Zawiercie. Zab�jstwo. W nocy z 16 na 17 bm. 5 uzbrojonych ludzi napadło na S. Pudło i strzałami z rewolwer�w zabili go na miejscu. Trzech napastnik�w, z kt�rych jeden nazywa się Stanisław Surga zatrzymano. Napad na monopol. W Ogrodzieńcu odległym o 4 wiorsty od Zawiercia, 12 ludzi uzbrojonych w rewolwery napadło na sklep monopolowy, kt�rego zabrali 150 rubli. Sprzedający w sklepie stawiał początk�w op�r i został dość groźnie postrzelony w głowę i rękę. Napastnicy przed odejściem zburzyli sklep, tłukąc wszystkie butelki z w�dką. Goniec Częstochowski 18.04. 1907 r. Strajk. Od paru już dni trwa strajk robotnik�w w kopalni Poręba, kt�rzy wyrzucili zawiadowcę kopalni. Strajk ma tło ekonomiczne. Goniec Częstochowski 21.04. 1907 r. Napady na monopole. Wczoraj o godz. 1 po południu we wsi Poręba dokonano napadu na sklep monopolowy, skąd pochwycono 500 rb., napastnicy natknęli się na przejeżdżającego kozaka, kt�rego zabili. Ci sami napastnicy udali się do lokalu urzędu gminnego i chcieli dokonać napadu na kasę gminną, lecz ich spłoszono. Wczoraj r�wnież dokonano napadu na sklep monopolowy w Mrzygłodzie. Goniec Częstochowski 23.04. 1907 r. W d. 20 kwietnia we wsi Zawiercie raniono strzałami rewolwerowymi 6 robotnik�w. Zamachu dokonano na tle partyjnym: stan jednego z rannych jest beznadziejny. Kurier Litewski 25.04.1907 r. Zawiercie. Z Macierzy Szkolnej. Dla dogodności zawiercian zarząd koła miejscowego wszedł w porozumieniu z kilkoma instytucjami i osobami co do przyjmowania zapis�w na członk�w Macierzy Szkolnej. Zapisywać się tedy można: w biurze Tow. pożyczkowo-oszczędnościowego, Tow. wzajemnego kredytu, w sp�łce spożywczej, u adwokata Mikulińskiego, rejenta Greckiego i w czytelni Macierzy. Jednocześnie przy zapisie może być zapłacona składka jak r�wnież na ręce pomienionych os�b i w owych instytucjach może być doręczona składka od os�b, kt�re już są członkami. Pożar. Nocy wczorajszej spalił się dom drewniany Oracza przy ul. Blanowskiej. Ogień wynikł z niewiadomej przyczyny, a płomienie tak raptownie ogarnęły budowlę, że lokatorzy nie zdążyli nawet uratować wszystkich swoich sprzęt�w, jeden zaś z nich wraz z rodziną ledwie z życiem uszedł, pozostawiając na pastwę pożaru całe swe mienie. Przybyła na miejsce straż ogniowa dogasiła pożar. Goniec Częstochowski 30.04. 1907 r. Zawiercie. Okradzenie kościoła. W nocy z piątku na sobotę z 2 na 3 kwietnia niewiadomi złoczyńcy, zakradłszy się do miejscowego kościoła w Zawierciu, zabrali z wielkiego ołtarza drogocenną monstrancję wysadzaną kamieniami, kielichy i r�żne złote i srebrne przedmioty kościelne. Zabrano r�wnież got�wkę z kilku puszek, kt�rej obliczyć nie można, jak r�wnież ukryte w skrytce w kościele, a stanowiące prywatną własność proboszcza 180 rb. Nie oszczędzili r�wnież złoczyńcy schowanych w żelaznej skrzynce cennych dar�w parafian. Skrzynkę rozbito i złote i srebrne drobiazgi zabrano. Są poszlaki, że złodzieje byli dobrze z miejscowymi warunkami obeznani. Niezwłocznie po wykryciu przestępstwa miejscowe władze zarządziły śledztwo, do tej pory jednak bezskutecznie. Dziennik Częstochowski 5.04.1909 r. Zawiercie. Samob�jstwo. Wstrząsająca wieść o tragicznym, iście na japoński spos�b dokonanym andbdquo;harakiriandrdquo; rozeszła się nam w wielki czwartek. Oto Stanisław Domagalski, tokarz w fabryce Towarzystwa Akcyjnego rozpruł sobie brzuch usiłując jak m�wili wyrwać sobie serce. On wyciął jednak za kiszkę tymże nożem urzynając jej kilka cali. Zatkawszy potem ranę własną bluzą prosił nadbiegłego kolegę robotnika o sprowadzenie księdza. Nieszczęśliwy po udzieleniu mu tak duchowej pomocy, jak i opatrunku męczył się jeszcze dwie doby, po czym wielka sobotę wyzionął ducha. Pochowano go we wtorek d. 13 bm. na miejscowym cmentarzu. Goniec Częstochowski 6.04.1909 r. Ze sfer stojących blisko zarządu Towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo; andbdquo;Gazeta Lwowskaandrdquo; dowiaduje się, iż dywidendy za rok 1908 nie będzie. Z jednej strony obroty zmalały, z drugiej ceny spadły. Zarząd nie projektuje na razie żadnych reform. Goniec Częstochowski 26.04.1909 r. Rok 1910 400 metr�w na poziomem morza w parku zamku Pileckiego, 2 mile od Zawiercia i Wolbromia szosą, letnie mieszkania 1 do 7 pokoi (umeblowane lub nie), kościoły, doktor, apteka, poczta, telegraf, wypożyczalnia książek, wszelkie produkty na miejscu. W święta gra orkiestra, okolica nadzwyczaj malownicza i zdrowa. Wiadomość: zarząd d�br Pilca, poczta Pilica. Rozw�j 16.04.1910 r. Rok 1914 Zawiercie. Z zebrania Towarzystwa Dobroczynności. W zeszłym tygodniu odbyło się doroczne og�lne zebranie członk�w Towarzystwa Dobroczynności w Zawierciu, na kt�re przybyło 32 członk�w na og�lną liczbę 412. Zebranie zagaił prezes Towarzystwa ks. kanonik Zientara, a na przewodniczącego wybrano jednogłośnie pana Snawadzkiego, kt�ry powołał na asesor�w: ks. Ługowskiego i pana mecenasa Mordzińskiego, a na trzymającego pi�ro p. Kosteckiego. Po odczytaniu sprawozdania rocznego zatwierdzono budżet na rok 1914 w sumie 4375 rb., a następnie wybrano pięciu członk�w zarządu na miejsce ustępujących i Komisję rewizyjną. Do zarządu weszli pp. dr Zasucha, J. Pasierbiński, R. Kulczycki i dr Krasuski i Krakowski, a na ich zastępc�w wybrano pp.: Mioduszewskiego, W�jcikowskiego i Mejerową. Do Komisji rewizyjnej przez aklamację wybrano pp.: J. Kubickiego Snawadzkiego i Terecha. Z wolnych wniosk�w przyjęto pod uwagę wnioski dr Brzezińskiego i J. Pasierbińskiego. Pierwszy proponuje utworzenie specjalnej komisji, kt�ra by zajęła się w celu werbowania nowych członk�w T-wa, gdyż obecna liczba jest stanowczo za mała na 42-tysięczna liczbę mieszkańc�w, gdzie liczba biednych jest znaczna i nędza wyjątkowa z rokiem każdym się zwiększa. Drugi wniosek p. Pasierbińskiego dotyczy stałego opodatkowania og�łu mieszkańc�w na rzecz Towarzystwa Dobroczynności w Zawierciu. Postanowiono też wnieść prośbę do urzędu gminnego, aby gmina ofiarowała bezpłatnie plac na budowę własnego domy Towarzystwa w kt�rym mieściłby się przytułek dla starc�w i ochronka dla dzieci. Na budowę przytułkowego domu Zarząd Towarzystwa posiada 2400 rubli i ma nadzieję, ze z chwilą przystąpienia do budowy domu miejscowe fabryki chętnie Towarzystwu pomogą. Zawiercie. Zamach samob�jczy. Dwudziestoletnia Paulina Zielonka, zamieszkała w Parku Bronisławskim, przy rodzicach, usiłowała w d. 14 bm. otruć się jodyną i tylko dzięki natychmiastowej pomocy lekarskiej udało się desperatkę utrzymać przy życiu. Zawiercie. Fatalny żart. Przed dwoma tygodniami wagmajster fabryki Huldczyńskiego Jan Rzymski, austriacki poddany, wszedł wieczorem do sklepu żydowskiego Szarfa przy ulicy Nowofabrycznej i dla żart�w zażądał w tonie groźnym papieros�w, sklepikarz S. przerażony wziął Rzymskiego za bandytę, wiec szybko wyskoczył na ulicę i zaczął wzywać policję; na wrzask sklepikarza przybiegła czujna w ostatnich czasach policja i Rzymskiego aresztowała, pomimo, że Rz. tłumaczył się, kim jest, przy czym stawiał op�r i nie chciał iść do aresztu. Wedy wzięto go przemocą, no i silnie poturbowano, tak że w parę dni życie zakończył, osierociwszy żonę i pięcioro dzieci. Sprawę skierowano na drogę sądową, przy czym aresztowano 3 strażnik�w, kt�rzy brali udział w aresztowaniu Rz. Echa morderstwa. Sprawa Bolesława Topolnickiego, kt�ry w roku zeszłym zabił str�ża nocnego Towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, B. Ulbricha i śmiertelnie ranił strażnika Danilczuka, będzie rozpatrywana w drugiej instancji w warszawskiej Izbie sądowej 4 maja br. Topolnickiego sąd okręgowy piotrkowski skazał na 6 lat i sześc. miesięcy ciężkich rob�t z pozbawieniem praw. Goniec Częstochowski 16.04.1914 r. Wypadek w fabryce. W Zawierciu w fabryce E. Erbego w oddziale giserskim spadły szyny ściągające mury pieca giserskiego i przygniotły pięciu robotnik�w. Jeden z nich Władysław Gierasz, liczący lat 24, poni�sł śmierć na miejscu, a czterej pozostali: Antoni Garczyk, Franciszek Leśniak, Antoni Kukułka i Szczypka, odnieśli lżejsze rany. Przyczyną katastrofy było wadliwe urządzenie pieca, w kt�rym zrobił się otw�r, skąd roztopione żelazo przepaliło łączniki, co spowodowało oberwanie się szyn. Rozw�j, 27.04.1914 r. Zawiercie. Osoba przybyła z okolic Zawiercia informuje, że w Zawierciu i okolicach czynnych jest wiele fabryk i zakład�w przemysłowych. Czynne są przede wszystkim zakłady wyrob�w metalowych. Z 26 most�w kolei żelaznej miedzy Częstochową a Zawierciem ocalał jeden most, inne są zniszczone. Niemcy budują mosty tymczasowe. Kurier Dla Wszystkich 15.05.1915 r. Rok 1918 Zawiercie. Podziękowanie. Niniejszym wyrażamy dotychczasowej członkini naszego Komitetu, p. H.S. Lenartowskiej, podziękowanie za Jej gorliwą i bezinteresowną pracę w ciągu 2 lat dla dobra Bezpłatnej Kuchni dla dzieci. Wyrażając żal, iż pozbawieni zostaliśmy dalszej Jej pomocy w prowadzeniu stworzonej wsp�lnymi siłami instytucji, życzymy Jej powodzenia na nowym miejscu zamieszkania. Komitet Bezpłatnej Kuchni dla dzieci w Zawierciu. Głos Żydowski 11.04.1918 r. Dnia 7 lipca w Porębie Mrzygłodzkiej został poświęcony nowy most na Przemszy, kt�ry wystawiła gmina z udziałem p. Erbe wsp�łwłaściciela i dyrektora miejscowej fabryki żelaznej. Pewnie po raz pierwszy gmina zajęła się ufundowaniem podobnego mostu wzniesionego z żelaza i betonu 11 metr�w długości. Gmina wydała og�łem na tę budowę 12 tysięcy marek, w dodatku wykonując most gospodarczym sposobem, część robocizny przyjęła na siebie, a dyrektor Erbe dostarczył żelazo prawie za darmo. Gmina postanowiła wykończyć drogę bitą na 4 km długą, kt�ra połączy wieś Porębę z szosą. Goniec Częstochowski 31.04.1918 r. Rok 1922. Magistrat m. Zawiercia: Prezydent: Kazimierz Pawłowski. Ławnicy: J�zef Bogdar, Adolf Bronstein. Prezes Rady Miejskiej: Dymecki Stanisław. Zastępca przewodniczącego: Majchrzak Maran. Radni: Kazior Franciszek, Pasierbiński Jan, Gajasiński Bronisław, Ciszewski Piotr, Stańczyk Bolesław, Trzebiner J�zef Buchner Ignacy, Syster Stanisław, Peter Bolesław, Widawski Stanisław, Glanowski Jan, Szwed Andrzej, Jugister Izaak, W�jcik Władysław, Borsztein Gustaw. Komisja Szacunkowa: Gawron Jan, Horzelski Feliks, Jurkiewicz Feliks, Nobis J�zef, Komisja Reklamacyjna: Grzybowski Modest. Kocot Ludwik, Kr�l Ksawery, Majcherczyk Mikołaj. Komisja Gospodarcza Rady Miejskiej. Zarząd miasta, Przewodniczący Kom. Rob�t Publicznych, Przewodniczący Komisji Finansowo-Budżetowej: Łabędzki, Kłyszyński, Grzybowski, Łukowski. Komitet budowy szkoły: W. Frąckiewicz, R. Herman, ks. Urbański Teodor, Kłyszyński J., Sekcja Opieki Społecznej: R. Herman, ks. Urbański Teodor., Komisja Żywnościowa: W. Frąckiewicz., Sekretariat: Piestrak Mieczysław (sekr. skarb.), Goibion Tomasz (kasjer), Brudnicki Henryk (sekretarz Wydziału Żywnościowego), Kalabiński Aleksander (sekretarz Wydziału Og�lnego), Konieczny Antoni (sekretarz Wydziału Administracyjnego) Januszewski Wiktor. Sekretarz Rady: Og�rek Stanisław. Instytucje podlegle Magistratowi: Szpital. miejski, Ambulatorium miejskie, Sklep miejski, Dom Wychowawczy dla sierot, Przytułek dla starc�w, Ochronka Żydowska. Straż Skarbowa, ul. Rokicka. Magistrat m. Zawiercia, ul. 3 Maja 5. Kancelaria parafialna, ul. Polna 2. Gmina żydowska, ul. Hoża 28. Dworzec kolei Państwowej w Zawierciu, ul. 3 Maja. Sędzia śledczy IX rewiru. Państwowy Urząd Pośrednictwa Pracy i Opieki nad uchodźcami ul. 3 Maja 29. Urząd Pocztowo-Telegraficzny, ul. Łośnicka 39. Urząd Walki z lichwą i spekulacją, ul. Paderewskiego 7. Kasa skarbowa. Komisarz powiatu Będzińskiego. Inspektorat kontroli skarbowej. Inspektorat szkolny. Inspektorat Urzędu Skarbowego podatk�w z opłat skarbowych. 8 kl. Gimnazjum męskie ul. Blanowska 8 kl. Gimnazjum żeńskie H. Malczewskiej: ul. Sądowa. 8 kl. Gimnazjum żeńskie Karczewskiej ul. T. Kościuszki. Kursa Handlowe. V Komisariat w Zawierciu. Kierownik-podkomisarz Bolesław Kapuścik. Zastępca kier. p.o. Aspirant marian Siedlecki. Urzędnik X k. pł. Czesław Grudziński Urzędnik XI. k. pł. Irena Skrzy..sowska? Urzędnik XI k. pł. Genowefa Urbańska. (..) Posterunek Koziegłowy. Przodownik J�zef Jurek. Posterunek Kromoł�w. Przodownik Ignacy Kopyciak. (..) Posterunek Łazy. Starszy przodownika J�zef Zacha. (andhellip;) Posterunek Mrzygł�d. Przodownik J�zef Grudziński. (andhellip;) Posterunek Porębą. Przodownik Bolesław Januszko. (andhellip;) Posterunek Siewierz. St. Przodownik Wawrzyniec Janus. (andhellip;) Posterunek Włodowice. ST. Posterunkowy Ignacy Dew�dzki. (andhellip;) Posterunek Wysoka. Przodownik J�zef Zarębski. (andhellip;) Posterunek Żarki. St. Przodownik Władysław Wadych. Kasy Chorych pow. Będzińskiego. 25) andbdquo;Zawiercieandrdquo; w Zawierciu (og�lne). 26) andbdquo;Miejskieandrdquo; w Zawierciu (og�lne). 27) andbdquo;Hulczyńskiandrdquo; w Zawierciu (og�lne) 29) andbdquo;Porębaandrdquo; w Porębie (og�lne), 30) andbdquo;Siewierzandrdquo; w Siewierzu (og�lne), 31) andbdquo;Łazyandrdquo; w Łazach (og�lne). Stowarzyszenie Rolniczo-Handlowe, Piłsudskiego 25. Zarząd: Ks. Jan Krawczyk. Okręgowe Tow. Rolnicze, Piłsudskiego 25. Zarząd: Ks. Kan. Zientara, Artur Ciechowski. Chrześcijańskie Tow. Dobroczynności, Zawiercie. Zarząd: Dr. Pesłowski, Pasierbiński. Żydowskie Tow. Dobroczynności. Związek Zawodowy Przemysłu Mącznego, Piłsudskiego 15. Zarząd: Galas, Łuczyk, Miąska. Związek Rzemieślnik�w Żydowskich, Hoża 6. Zarząd: Besser, Lewkowicz, Frajberg. Narodowa Partia Robotnicza, ul. Kościuszki 21. Zarząd: Myszkowski, Hajdasiński. Zawierckie Stowarzyszenie Sp�łdzielcze andbdquo;Przyszłośćandrdquo;. Towarzystwo Udziałowe andbdquo;Jednośćandrdquo;. Zarząd: Zakrzewski, Banmard, Lis. Związek Maszynist�w Fabrycznych, ul. Nowo-Fabryczna 17. Zarząd: Zieleniewski, Wozniak, Tomaski. Tow. Rozwoju życia narodowego andbdquo;Rozw�jandrdquo;, Kościuszki 14. Zarząd: Skrzypiński, Staniszewski, Sowińska. Stow. Spożywc�w andbdquo;Wartaandrdquo; przy fabryce Huldczyńskiego. Zarząd: Edward Kopff, Kustra, Nowicki. Stow. Gimnastyczne andbdquo;Sok�łandrdquo;, ul. Łośnicka 25. Zarząd: Sulikowski, Pasierbiński. Związek Robotnik�w przemysłu metalowego, ul. Nowo-Fabryczna 9. Zarząd: Kluszczyński, Solaczek. Robotnicze Stowarzyszenie Spożywc�w andbdquo;Promieńandrdquo;, ul. Fabryczna 18, Zarząd: Bargier, Siwiński. Koło Sportowc�w andbdquo;Wartaandrdquo;, kop. Łośnice-Niwa, Dom Ludowy. Biblioteka Macierzy. Polsko-Amerykański Komitet pomocy dzieciom. Koło Akademik�w. Związek Pracownik�w Handlowych i Przemysłowych. Bank Przemysłowc�w, ul. 3 Maja. Bank Handlowy, ul. 3 Maja. Kasa Pożyczkowo-Oszczędnościowa, ul. 3 Maja. Lekarze: Bartkiewicz Bronisław Zawiercie, Herzberg Henryk, Zawiercie, Krasucki Edward Bolesław, Zawiercie, Pasierbiński Konrad Zawiercie, Peltyn Bronisław , Zawiercie, Sokołowski Ryszard, Zawiercie, R�żański Zygmunt, Łazy, Szusterowa Jadwiga, Poręba, Terlikiewicz, Żarki, Felczerzy: Olszewski Władysław , Zawiercie, domy Tow. Akcyjnego andbdquo;Hulczyńskiandrdquo;, Czaja Antoni, Kromoł�w, pow. Zawiercie, Bieńko Emeryk, domy Tow. Akcyjnego andbdquo;Hulczyńskiandrdquo;, Fińdziński Michał, domy Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Hulczyńskiandrdquo;, Akuszerki: Jeziorska H., ul. Łośnicka 10. Kalinowska J., ul. Nowo-Fabryczna 6. Kapitańska H., ul. Porębska 1. Kubik M., ulica Warta. Kondrat A., Poręba. Kluszczyńska K., ul. Nowo-Fabryczna 9. Aptekarze: Jan Pasierbiński. Stanisław Pasierbinski, J�zef Dulęba i S-ka, dzierżawca Mieczysław Piaskowski. Łazy, Mieczysław Piaskowski, dzierżawca Kubik. Węgiel brunatny: Kopalnia andbdquo;Zygmunt Janandrdquo;. Właściciel Towarzystwo andbdquo;Porębaandrdquo;, Robotnik�w 470. Kopalnia andbdquo;Karolandrdquo; Właściciel Towarzystwo andbdquo;Porębaandrdquo;, Robotnik�w 470. Kopalnia andbdquo;Ludwikaandrdquo;. Właściciel J. Meyer i S-ka. Robotnik�w 328. Kopalnia andbdquo;Julekandrdquo;. Właściciel J. Mejer i S-ka. Robotnik�w 120. Kopalnia andbdquo;Kamillaandrdquo;. Właściciel Jan Zawadzki. Robotnik�w - 319. Kopalnia andbdquo;Teodorandrdquo;. S-ka. Właściciele B-cia Holenderscy. Robotnik�w 230. Kopalnia andbdquo;Gustawandrdquo; Właściciel Tow. Sosnowieckie Fabryk rur żelaza. Rob. 175Kop. andbdquo;Wysokaandrdquo;. Właściciel Tow. andbdquo;Wysokaandrdquo;. Robotnik�w 164. Kopalnia andbdquo;Nieradaandrdquo;. Właściciel Cederbaum i Oppenheim. Robotnik�w 150. Kopalnia andbdquo;Łośnicęandrdquo;. Właściciel Makieła i S-ka. Rob. 130. Kopalnia andbdquo;Niwaandrdquo;. Właściciel M. Weitzen. Robotnik�w 70. Kopalnia andbdquo;Łazyandrdquo;. Właściciel T. Orman. Robotnik�w 62. Kopalnia andbdquo;Tymoteuszandrdquo;, Właściciel Polsko-Amerykańska kompania węglowa. Robotnik�w 150. Przemysł metalowy. Krawczyk i S-ka, odlewnia i fabryka maszyn, ilość robotnik�w w 1915 r. 150, w 1920 r.122. Tomaszewski i Turlej, Zakłady mechaniczno-rolnicze, 36.238 mk. E. Erbe, Fabryka Wyrob�w Kuto-Lanych, ilość robotnik�w w 1913 r. 230, w r. 1920 257. andbdquo;Ferrumandrdquo; Zawiercie fabryka Wyrob�w Kuto-Lanych, robotnik�w w 1913 r. ilość 61, w r. 1920 18. Huta andbdquo;Zawiercieandrdquo; Zawiercie, Huta Żelazna, ilość robotnik�w w 1913 r. 1500, w r. 1920 146. Przemysł wł�kienniczy: H.T. Berndt, Zawiercie, przędzalnia, ilość robotnik�w w 1913 r. 296., w r. 1920 130. andbdquo;Zawiercieandrdquo; w Zawierciu. Przędzalnia, ilość robotnik�w w 1913 r. 6050., w r. 1920 2960. Rozenbaum i Landau, Zawiercie, tkalnia, w r. 1920 robotnik�w 15. Przemysł chemiczny: Bankier i Synowie, Zawiercie, smary, w r. 1920 robotnik�w 10. A. Działoszycki, fabryka mydła, w r. 1920 robotnik�w 5. C. Truszkowski, fabryka mydła, w r. 1920 robotnik�w 6. Ch. Achenwald, fabryka świec, w r. 1920 robotnik�w 5. I. Hercygier, garbarnia, w r. 1920 robotnik�w 5. M. Widman i Krakowski, Zawiercie, fabryka papy dachowej, w r. 1920 robotnik�w 6. Przemysł spożywczy: M i I. Liberman, młyn parowy, w r. 1920 robotnik�w 12. M. Browda, Kromoł�w, browar, w r. 1920 robotnik�w 16. Widman, Haberman i Hercberg, Zawiercie, browar, w r. 1920 robotnik�w 8. Przemysł Drzewny: J. Potok, Zawiercie, tartak parowy, ilość robotnik�w w 1913 r. 13, w r. 1920 robotnik�w10. A. Blan, Zawiercie, zakład stolarski, w r. 1920 robotnik�w 8. Przemysł papierniczy: Mirek, Zawiercie, drukarnia, w r. 1920 robotnik�w 11. Książka Adresowo-Reklamowa Zagłębia Dąbrowskiego dla Przemysłu i Handlu. Rok 1922. Rok 1925 W ubiegłym miesiącu w przemyśle wł�kienniczym nastąpiła mała zmiana na lepsze, gdyż Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; przyjęło do pracy 284 robotnik�w oraz przędzalnia Smelcera w Myszkowie 17 robotnik�w. Przemysł chemiczny w najmniejszym stopniu odczuł stagnację i kryzys, z powodu dużych zam�wień w związku z planowanymi robotami. To samo da się powiedzieć o stanie przemysłu budowlanego, gdzie bezrobocie wskutek rozpoczęcia się sezonu budowlanego zmniejszyło się o 200 os�b. Postęp 9.04.1925 r. Rok 1926 Zmiana dni targowych. Na wniosek przewodniczącego Wydziału Powiatowego starostwa Będzińskiego wojewoda Kielecki zezwolił na zmianę dni targowych w Kromołowie. Będą się one odbywać co drugi poniedziałek, zamiast co środę jak było dotychczas. Polonia 23.04.1926 r. Rok 1928 Szajka andbdquo;Żelaznych Braciandrdquo; w Zawierciu. Czego ich nauczył film awanturniczy i czego się spodziewali. Wielkim miłośnikiem film�w awanturniczych był w Zawierciu niejaki Bolesław Kędzierski, lat 22 z Argentyny, kilkakrotnie karany za naśladowanie awantur filmowych na terenie Zawiercia przez wybijanie szyb, opilstwo itp. wybryk�w. Jeden z film�w amerykańskich natchnął Kędzierskiego pomysłem zaopatrzenia się uproszczonym sposobem w większą ilość got�wki. Sam niepiśmienny, planem swym zainteresował swego kolegę Bolesława Kowala lat 23 i obaj przystąpili do dzieła. Pod ich dyktandem żona Kędzierskiego Maria napisała list do jednego z miejscowych przemysłowc�w, żądając złożenia na dzień 8 marca 16 tysięcy złotych w kopercie, w um�wionym miejscu na terenie fabryki. List zaopatrzono pięknie wymalowaną trupią głową oraz groźbą bezwzględnej śmierci w razie zawiadomienia policji lub niewykonania polecenia. Podpis brzmiał andbdquo;Żelaźni Braciaandrdquo;. Przemysłowiec nie uląkł się groźbie, przeciwnie zawiadomił policję. W um�wionym terminie umieszczono we wskazanym miejscu dużą kopertę z gazetami. Miejsce obstawiono policją. andbdquo;Żelaźni Braciaandrdquo; zwąchali widać pismo nosem, bo się nie stawili po odebranie andbdquo;okupuandrdquo;. Dopiero po tygodniu nadesłali przemysłowcowi drugi list, ponownie żądając pieniędzy, przy czym zagrozili w razie nieposłuszeństwa bezwzględnym zamordowaniem dzieci adresata. Dla zmylenia śladu list ten wysłano z Krakowa, prawdopodobnie przy pomocy przebywającego tam szwagra Kowala. Drugim listem poważniej zaniepokoił się przemysłowiec, a chcąc odgadnąć tajemnicę, zwr�cił się do jasnowidza warszawskiego Osowieckiego, a następnie do pewnej popularnej wr�żki warszawskiej, lecz og�lnikowe jej gadanie nie wyjaśniło kwestii. W tym stanie rzeczy oczekiwano drugiego terminu złożenia pieniędzy 16 lub 17 marca. Położonej koperty w ciągu trzech dni nikt nie tknął i tajna policja troskliwie obserwująca teren nikogo podejrzanego nie spostrzegła. Pieczołowicie prowadzone śledztwo gubiło się wciąż w masie nieuchwytnych szczeg�ł�w, nie nastręczając żadnego wyraźnego śladu. I oto przed tygodniem p. H., majster fabryki należącej do przemysłowca, otrzymał list podobny do poprzednich, w kt�rym żądano 4 tysięcy złotych i polecono je złożyć zn�w w innym miejscu na końcu ulicy Piłsudskiego, pod krzyżem. Jako termin wyznaczono 2 kwietnia. Wskazane miejsce zostało ściśle obsadzone. W oznaczonym dniu nad ranem zbliżył się do wskazanego miejsca szczupły osobnik i przysiadłszy pod krzyżem zaczął grzebać ziemię palcami. W tej chwili ujął go najbliżej będący wywiadowca. Schwytanego natychmiast odprowadzono do komisariatu. Nazywa się Buczyński. Mieszkał on u Kędzierskiego i ten użył go tylko jako narzędzie do wyjęcia kasztan�w z popiołu. Nie wtajemniczając go w szczeg�ły kazał mu przynieść pieniądze, kt�re miał dla niego ktoś pod krzyżem zostawić. Zeznanie Buczyńskiego wprowadziło na ślad Kędzierskiego, kt�rego też natychmiast ujęto. Początkowo pr�bował się wszystkiego wyprzeć, jednak widząc sprawę andbdquo;położonąandrdquo; przyznał się do wszystkiego. Niezwłocznie też ujęto Kowala, kt�ry początkowo pr�bował całe śledztwo obalić argumentem, jakoby list jego do p. H miał być primaaprilisowym żartem. Wzięty w krzyżowy ogień pytań i skonfrontowany z Kędzierskim wkr�tce całą sprawę wyśpiewał. Tak się więc skończyły dzieje andbdquo;Żelaznych braciandrdquo;, kt�rym film zawr�cił głowy i kt�rzy za to pokutować będą musieli w więzieniu. Słowo Pomorskie 8.04.1928 r. Rok 1930. Zajścia z bezrobotnymi w Zawierciu. 6 policjant�w i 4 robotnik�w odniosło rany. Wczoraj po południu doszło w Zawierciu do ostrych starć z bezrobotnymi. Na godz. 2 były wyznaczone wypłaty dla bezrobotnych, tymczasem wojew�dztwo nie dostarczyło na czas pieniędzy. Przed magistratem zebrał się 3-tysięczny tłum, kt�ry zniecierpliwiony wyczekiwaniem, zdemolował magistrat. Zajścia te spowodowały interwencję policji, kt�ra napastowana przez tłum, użyła broni. 6 policjant�w i 4 robotnik�w odniosło rany, a przechodzący przypadkowo kupiec został zabity. Jeden z policjant�w miał osobliwy wypadek. Mianowicie kula uderzyła w kieszeń kamizelki, w kt�rej znajdowała się moneta dwuzłotowa. Moneta zatrzymała kulę i policjant odni�sł tylko kontuzję. Zawiercie. Żywsza w ostatnich dniach agitacja wśr�d bezrobotnych w Zagłębiu Dąbrowskim stała się powodem zajść, kt�re miały miejsce dziś w Zawierciu. Zajście to miało przebieg następujący: Magistrat miasta, prowadzące akcje pomocy dla bezrobotnych z fundusz�w państwowych, wyznaczył na ten dzień wypłatę zasiłk�w. Nie czekając na rozpoczęcie wypłaty, kilkuset bezrobotnych, zgromadzonych przed magistratem, wtargnęło do biur magistratu, tak, że zaszła konieczność wypierania tłumu przy pomocy policji. W czasie starcia raniono 3 policjant�w, z tych jednego kulą rewolwerową. Spośr�d demonstrant�w do wieczora zgłosiło się do ambulatorium 4 poszkodowanych rannych. Wieczorem zapanował w Zawierciu zupełny spok�j. Gazeta Wągrowiecka 12.04.1930 r. Rok 1932 Burzliwa demonstracja w fabryce andbdquo;Zawiercieandrdquo;. We wtorek około godz. 19 fabryka towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; była widownią burzliwej demonstracji, urządzonej przez robotnik�w tejże fabryki. Zakłady przemysłowe andbdquo;T.A.Z.andrdquo; od pewnego czasu są czynne, jednak robotnicy pracują po 2 dni w tygodniu, za trzeci natomiast dopłaca Fundusz bezrobocia. Wskutek zalegania z wypłatą jedna zmiana robotnik�w demonstrowała przed zakładami przemysłowymi, druga natomiast, kt�ra ukończyła pracę o godz. 18, nie opuściła demonstracyjne fabryki, urządzając rodzaj włoskiego strajku. Na miejsce zajść przybyła policja, kt�ra tłum rozprasza. W chwili, gdy telefonujemy, tłum rozchodzi się do dom�w. Robotnicy ostatniej zmiany w dalszym ciągu nie opuszczają fabryki. Wśr�d demonstrant�w uwijają się agitatorzy, nawołujący do wystąpień przeciwko urzędnikom zakładu. Napad olbrzymiej szajki złodziejskiej na pociąg węglowy. Jak nam donoszą z Zawiercia, dziś rano usiłowano dokonać śmiałego napadu rabunkowego na pociąg węglowy. Zorganizowana szajka, złożona ze 120 os�b, ustawiła się wzdłuż toru kolejowego pod Zawierciem koło zakład�w przemysłowych andbdquo;T.A.Z.andrdquo;, oczekując o godz. 7 rano przybycia pociągu z Sosnowca naładowanego węglem. W chwili przyjazdu pociągu część szajki wskoczyła na wagony, usiłując zrzucać węgiel wzdłuż toru. Służba kolejowa natychmiast zatrzymała pociąg i zaalarmowała policję. Przybyli funkcjonariusze policji rozproszyli szajkę, po czym pociąg ruszył w dalszą drogę do Myszkowa. Ilustrowany Kurier Codzienny 7.04.1932 r. Kablowe połączenia telefoniczne w Polsce. W swoim czasie czynniki rządowe przystąpiły, jak donosiliśmy, do budowy kabli podziemnych, za pomocą kt�rych umożliwionoby szybkie i dogodne połączenie telefoniczne z gł�wniejszymi ośrodkami gospodarczymi i przemysłowymi. Prace podzielono na dwie części. Pierwsza cześć objęła kabel, kt�ry został ułożony na linii Warszawa-Ł�dź- Piotrk�w-Częstochowa-Zawiercie-Katowice, oraz budowę stacji rozdzielczych w Łodzi i Częstochowie. R�wnocześnie w pierwszej części projektu przewidziano ułożenie kabla telefonicznego dla połączenia Warszawy-Łodzi, Piotrkowa-Częstochowy z Krakowem i Cieszynem. Z rozgałęzienia tego korzystałoby r�wnież Zawiercie i Katowice, kt�re polaczenia otrzymywałyby przez Częstochowę. Pierwsza część projektu została prawie całkowicie zrealizowana, z wyjątkiem szlaku Krak�w-Cieszyn gdzie prace są na ukończeniu i prawdopodobnie w ciągu najbliższych dni lipca linia ta oddana zostanie do użytku publicznego, a tym samym zrealizowany będzie projekt pierwszej części. Druga część projektu ułożenia kabla telefonicznego objąć ma linię Warszawa-Ł�dź-Kutno-Toruń-Grudziądz-Gdynia-Gdańsk. Ilustrowany Kurier codzienny 9.04.1932 r. Rok 1933 Na widły cepy i kłonice. Niezwykle krwawa b�jka rozegrała się we wsi Winowno, gminy Koziegł�wki, powiatu Zawierciańskiego. Do walki wystąpiły dwa rody: Szczęślak�w i Zimnych. Sp�r wynikł o płot, dzielący ogrody. Wkr�tce cała wieś rozpadła się na dwa obozy. Część mieszkańc�w stanęła po stronie Zimnych, część po stronie Szczęślak�w. Walczono na widły, cepy, powyrki i kłonice. Kilka os�b odniosło mniej lub więcej ciężkie rany. Jeden z pobitych 28-letni Stefan Zimny był przewieziony do szpitala w Zawierciu, gdzie wkr�tce zmarł. Nowiny Codzienne 19.04.1933 r. Rok 1936 Bezrobotni z Zawiercia upominają się o prawo do życia. Za pośrednictwem magistratu Zawiercia związki zawodowe przedłożyły wojewodzie memoriał w sprawie warunk�w pracy i płac bezrobotnych, zatrudnionych sezonowo na robotach publicznych, subwencjonowanych przez Fundusz Pracy, w kt�rym piszą: Zarząd miejski w Zawierciu zwyczajem lat ubiegłych od 1 kwietnia br. Rozpoczął prace na robotach publicznych z fundusz�w, przeznaczonych przez Fundusz Pracy na zatrudnienie bezrobotnych, przyjmując zasadę pracy i płacy z roku ubiegłego, a więc 6-godzinny dzień roboczy z płacą po 40 gr. Za godzinę dla robotnik�w niewykwalifikowanych. Po zatrudnieniu robotnik�w w wymienionych warunkach Fundusz Pracy wydał zarządzenie, że płaca robotnik�w ma być stosowana nie po 40 gr., lecz po 34 gr. za godzinę. Wskutek czego zarząd miejski wym�wił pracę wszystkim zatrudnionym robotnikom, a nowych zaczęto przyjmować na nowo zaproponowanych warunkach. Wywołało to og�lne rozgoryczenie wśr�d bezrobotnych Zawiercia i spowodowało, że robotnicy, angażowani na nowych na gorszych warunkach odm�wili przyjęcia pracy, tym bardziej, że ci robotnicy mieli być zatrudnieni u przedsiębiorcy prowadzącego budowę linii kolejowej Zawiercie-Poręba, Siewierz, Tarnowskie G�ry. Praca odbywa się od kilku do kilkunastu kilometr�w poza obrębem Zawiercia i w warunkach pod każdym względem gorszych, a więc według najhumanitarniejszego pojęcia zasady słuszności, winna być opłacana wyżej, aniżeli przy pracach na miejscu. W związku z wytworzoną przykrą sytuacją prezydent miasta w dn. 6 bm. odbył konferencję z przedstawicielami organizacji związkowych, na kt�rej delegaci uznali za słuszne stanowisko robotnik�w-bezrobotnych, przeciwstawili się wprowadzeniu w życie tych nowych zasad i postanowili zwr�cić się tą drogą do p. wojewody o spowodowanie cofnięcia tego zarządzenia Funduszu Pracy z tym, by płace na robotach publicznych na terenie miasta Zawiercia nie tylko nie były zmniejszone w stosunku do lat ubiegłych, ale jeszcze podwyższone stosownie do rodzaju prac, zważywszy na niezwykle ciężkie położenie bezrobotnych w Zawiercia, znanego z tej niepochlebnej strony przez wszystkie miarodajne czynniki i całe społeczeństwo polskie. Pomijając szczeg�łowe zobrazowanie wegetacji życiowej nędzarzy-bezrobotnych, nie możemy nie poruszyć zagadnienia og�lnego zubożenia warstw pracujących. Odbija się to ujemnie na całym życiu gospodarczym Państwa Polskiego, o czym tak często m�wią. Wydano nawet szereg zarządzeń, zmierzających do zahamowania dalszego obniżania stopy życiowych warstw robotniczych, jak zalecenie, wydane przez Ministerstwo Opieki Społecznej do inspektorat�w, nakazujące przeciwstawianie się wszelkim obniżkom plac. To też popularyzując oficjalne tendencje czynnik�w miarodajnych, nie możemy zrozumieć, jak można m�wić tak, a prowadzić wręcz przeciwną politykę! To dyskredytuje w oczach opinii publicznej zarządzenia władz państwowych i doprowadza robotnicze rzesze do nędzy, a zarazem rzuca je w ramiona czynnik�w destrukcyjnych, żerujących na nędzy robotnika, kt�re doprowadzają dusze najszlachetniejszych jednostek społeczeństwa polskiego, aż do wrogiego stosunku do własnej Ojczyzny! W niemniej przykrej sytuacji pozycja ta stawia gospodarkę zarządu miasta. W sześcioletnim planie gospodarczym postawiono sobie za zadanie zmienić strukturę gospodarczą miasta przemysłowego, na przemysłowo-handlową. Polonia 10.04.1936 r. Linie kolejowe Zawiercie - Poręba - Siewierz. Rozpoczęta w ub. roku budowa nowej linii kolejowej Zawiercie - Poręba - Siewierz z połączeniem z Tarnowskimi G�rami postępuje szybko naprz�d. Ułożono już tor kolejowy od Zawiercia do Poręby i przeprowadzono znaczną cześć rob�t ziemnych na drugim odcinku, tj. od Poręby do Siewierza. Pierwsza część nowej linii kolejowej Zawiercie - Poręba zostanie zakończona prawdopodobnie za kilka tygodni i oddana do użytku publicznego. Budowę finansuje fundusz pracy. Orędownik 11.04.1936 r. Zawiercie - Cmentarz. Poza największą fabryką Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, jaka znajduje się w andbdquo;mieście bezrobotnychandrdquo; wysuwa się na widownię drugi olbrzymi obiekt fabryczny andbdquo;Towarzystwa Sosnowieckiego Fabryk Rur i Żelazaandrdquo;. Przy drodze kolejowej od Zawiercia w stronę Ogrodzieńca i Pilicę, na peryferiach miejskich, ciągną się długim pasem grunty fabryczne, częściowo zabudowane, częściowo zalesione. Wszystkie te gmachy, grunty i lasy są teraz dla fabryki dużym ciężarem. Dochodu nie ma, podatki od majątku trzeba płacić. Zmniejszył się tylko trochę podatek dochodowy i obrotowy, ze względu na minimalny ruch. Początek założenia fabryki sięga 1895 roku. Od tego czasu największa ta fabryka żelaza w Zawierciu, rozwija się systematycznie. Rok 1926 i 1927 był punktem szczytowym jej rozwoju. Zatrudniano w�wczas 1300 robotnik�w, kt�rzy pracowali na dwie zmiany w oddziałach: walcowni, pługowni, stalowni i warsztatach mechanicznych, jeszcze na początku roku 1929 pracowało 800 robotnik�w, dziś jest czynny tylko jeden z licznych oddział�w - pługownia, gdzie zatrudnia się 100 ludzi, kt�rym wobec rozpoczęcia się sezonu martwego, dyrekcja fabryki ostatnio wym�wiła całkowicie prace na czas nieokreślony. Nie od rzeczy będzie wspomnieć, jakie fabryka miała koszty dawniej. Jeżeli przyjmiemy, ze dzienny zarobek robotnika wynosił przeciętnie 7 zł, to miesięcznie płacono robotnikom około 36 tysięcy złotych, kt�re zostawały w mieście przyczyniając się do jego ożywienia. Obecnie na skutek całkowitego unieruchomienia fabryki dochody miasta od robotnik�w zupełnie zniknęły. Jeszcze kilka lat temu w tej fabryce huczały maszyny, dzisiaj stoją one nieme. Straszny obraz przedstawiają opustoszałe sale i wystygłe piece andbdquo;martenowskieandrdquo;. Krążą dzisiaj po salach fabrycznych nie tysiące robotnik�w, lecz pojedynczy dozorcy, rekrutujący się zresztą z dawnej załogi. W pustych halach fabrycznych jest zimno. Gdzieniegdzie zwisającą duże sztaby zardzewiałego żelaza, porzucone nagle w czasie pracy. Czy robotnicy tej fabryki wr�cą jeszcze do swoich oddział�w walcownie pługowni i stalowni? Czy otrzymają pracę? Polonia 14.04.1936 r. W oczekiwaniu na prace. Grupy bezrobotnych na ulicach Zawiercia. Od kilku dni przed urzędem pośrednictwa pracy w Zawierciu tłumnie gromadzą się bezrobotni, darmo wyczekując na uzyskanie pracy. W spokoju i bez awantur z dużym taktem, na jaki może się zdobyć głodny człowiek, wyczekują codziennie nieszczęśliwi bezrobotni na wiadomość o rozpoczęciu rob�t. Niestety! Każdy spędzony dzień niewiele r�żni się od poprzednich. Marzenia o zarobieniu choćby kilku złotych na utrzymanie rodziny, są - jak dotychczas - nieziszczalne. Miarodajne czynniki winne co rychlej przydzielić wydatną subwencję na zatrudnienie bezrobotnych w Zawierciu. Polonia 19.04.1936 r. Zatrudnianie bezrobotnych w okręgach przemysłowych. Od dn. 1 do 20 kwietnia b.r. na obszarze wojew�dztwa kieleckiego przy robotach prowadzonych przez Fundusz Pracy, znalazło zatrudnienie 5728 bezrobotnych. Z tej liczby w miastach Zagłębia Dąbrowskiego łącznie z Zawierciem, gdzie - jak wiadomo - panuje największe nasilenie bezrobocia, zostało zatrudnionych przy robotach drogowych, budowlanych, wodociągowych i przy kolei Zawiercie - Siewierz 3386 bezrobotnych, w pozostałych miastach wojew�dztwa kieleckiego największa ilość zatrudniona została w Częstochowie (940) i Radomiu (648). Gazeta Gdańska 23.04.1936 r. Chleb dla Polak�w. W mieście Zawiercie są do wynajęcia (tylko dla chrześcijan) w nowo wybudowanym gmachu na ulicy 3 Maja 3, stanowiącym własność byłego rejenta Piotra Kuchty, dwa lokale nadające się na sklepy. Należy zaznaczyć, że w Zawierciu brak jest chrześcijańskich sklep�w z galanterią, gotowymi ubraniami. Nie ma też sklepu z obuwiem. Chrześcijańskie plac�wki z tego zakresu mają pewne poparcie społeczeństwa Zawiercia i okolicy. Zgłoszenia kierować pod adresem: Piotr Kuchta, Zawiercie, ul. 3 Maja. Orędownik 29.04.1936 r. Po wyroku poderżnął sobie gardło. 30-letni Bolesław Gral wyrokiem Sadu Grodzkiego w Zawierciu został w dn.23.04 skazany na 8 miesięcy za pewne przestępstwo. Gral tak przejął się tym wyrokiem, że po wyjściu z sali sądowej błyskawicznym ruchem wyjął z kieszeni brzytwę i zanim eskortujący go policjant zorientował się w sytuacji - poderżnął sobie gardło. Niedoszłego samob�jcę w stanie nie zagrażającym życiu przewieziono do szpitala Ubezp. Społ. W Zawierciu. Orędownik 26.04.1937 r. andbdquo;Zawiercieandrdquo; ruszy. W wyniku trwających od dłuższego czasu pertraktacji nastąpiło zawarcie układ�w w sprawie podniesienia jednej z największych upadłości w Polsce, a mianowicie sp�łki akcyjnej andbdquo;Zakłady przemysłu wł�kienniczego Zawiercieandrdquo;, znajdujące się na obszarze najbardziej dotkniętym klęską bezrobocia. 11 milion�w dług�w Zawiercia w stosunku do wierzycieli zagranicznych i krajowych spłacone będzie w 40% w ciągu 20 lat. Dzięki podniesieniu upadłości nastąpić ma w najbliższym czasie całkowite uruchomienie zakład�w, kt�re czynne były dotychczas tylko w niekt�rych działach, zatrudniając zaledwie kilkaset robotnik�w. Przy całkowitym uruchomieniu zakładu znajdzie prace około 5000 ludzi. Podanie o zatwierdzenie układu wniesione będzie jeszcze w bieżącym tygodniu do ministra sprawiedliwości. Polonia 29.04. 1937 r. Rok 1938 Zawiercie. W sobotę wiecz�r dn. 26/3. 38 r. odbyło się w lokalu Organizacji Syjonistycznej i Żydowskiego Klubu Sportowego andbdquo;Hakoachandrdquo; uroczyste otwarcie Bazaru na rzecz K.K.L. Przy licznym udziale publiczności miejscowej i zamiejscowej z pobliskich okolic uroczystość zagaił przewodnicząca Komitetu p. A. Marguliesowa. Senior Org. Syjon. p. A. Borenstein wygłosił okolicznościowe przem�wienie. Przewodniczący Komisji K.K. L. p. I Frenk odczytuje życzenia, kt�re nadeszły z r�żnych instytucji w związku z uroczystością. Przem�wienie nt. andbdquo;Nar�d i Ziemiaandrdquo; wygłoszone przez delegata Centrali KKL. p. I Fajgenbauma zostawiło głębokie wrażenie na zebranych, następnie p. I. Frenk przewodn. Kom. K.K.L. podziękował działaczom, kt�rzy się przyczynili do organizowania Bazaru. Aktu przecięcia wstęgi bazarowej dokonał p. A. Borenstein w asyście przedstawicieli wszystkich ugrupowań syjonistycznych w mieście. Nowy Głos. Żydowski Dziennik Poranny, 1.04.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/maj Rok 1824 Komisja Rządowa Sprawiedliwości ogłasza, iż Książę Namiestnik Kr�lewski, postanowieniem z dn. 4 b.m. zapis testamentem, przez księdza J�zefa de Bauffalt Bouffelt proboszcza kolegiaty Pileckiej, w dn. 25 września 1816 r. urzędownie zaznaczonym w sumie złp. 100 rocznie dla Szpitala w Mieście Pilicy uczyniony, w myśl art. 910 Kodeksu Cywilnego z zachowaniem praw os�b trzecich, potwierdzić raczył. W Warszawie dn.17 maja 1824 r. Minister Prezydujący M. Badeni. Za Sekretarza Generalnego J. Hoffman. Monitor Warszawski 25.05.1824. Rok 1829 Kielce dnia 16 Marca 1829 roku. Dyrekcja Szczeg�łowa Tow. Kredytowego Ziemskiego Wojew�dztwa Krakowskiego. W dopełnieniu art. 37 prawa sejmowego o Towarzystwie Kredytowym Ziemskim podaje do publicznej wiadomości, iż dobra Mrzygł�d z wsiami Mrzygł�dka, Papiernia, Niwki w Powiecie Lelowskim, Poręba Mrzygłodzka z wsiami Dziegciarze, Krzemienda, Marcisz�w, Zawiercie Wielkie i Małe i Łośnice w Powiecie Pileckim Obwodzie Olkuskim w Krakowskim położone, na satysfakcją należytości procentowych Towarzystwu Kredytowemu za ratę pierwszą i drugą r. 1828 zalegających, wypuszczone zostaną przez publiczną licytacją w trzyletnią dzierżawę od dn. 24 czerwca 1829 do dnia i miesiąca tegoż 1832 r. Licytacja odbywać się będzie w dniu 19 czerwca r.b. w Kielcach w Biurze Dyrekcji przy ulicy Konstantego pod nrem 391. Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego z Warszawy dnia 26 maja 1829 roku we wtorek. Rok 1840 Dokończenie listy zbiegłych, z Obwodu Olkuskiego, do Nr 1340. Niestawiający się przed Superrewizją. Z gm. Blanowice: Miśta Felix syn Ignacego, Anny. Z M. Ogrodzieniec: Barkiewicz v. Wacowski Andrzej syn Pawła i Agnieszki, Kupczyński Kazimierz syn Macieja, Apolonii. Z gm. Rokitno: Zych Wawrzyniec, Gatka Mikołaj syn Marcina, Marianny. Z gm. Poręba Mrzygłodzka: Cichowski Wawrzyniec, syn Walentego i Marianny. Rydzy Jakub syn Cypriana i Brygidy. Ładoń Wincenty syn Adama i Zofii. w Lublinie dnia 8/20 lutego 1840 roku. Dziennik Urzędowy Guberni Lubelskiej nr 18, w Lublinie dnia 27.04(9.05).1840 r. Rok 1850 Ludwik Solecki, były Ekspedytor Poczty w Kromołowie, zadłużył się Skarbowi podczas swego urzędowania i dotąd nie uiścił się z długu od niego przypadającego; Rząd Gubernialny powodowany w tej mierze odezwą Dyrekcji Poczt Kr�lestwa Polskiego z dnia 5(17) Kwietnia r.b. N. 7370, wzywa W�jt�w Gmin i Burmistrz�w Miast, aby zarządzili ścisłe śledztwo fundusz�w pomienionego Ludwika Soleckiego, i w razie wyśledzenia tychże lub powzięciu wiadomości, w ciągu miesiąca jednego stosowny raport właściwemu Naczelnikowi Powiatu złożyli. W Radomiu dnia 1(13) maja 1850 r. Rok 1853 W mieście Żarkach, powiecie Olkuskim, mila od stacji Drogi żelaznej Myszk�w, odbywa się walny jarmark, szczeg�lniej na bydło i konie, corocznie poczynając od dnia 2 maja , i trwa do 8 t.m. Kurier Warszawski 1853 r. Rok 1859 Od osoby przybyłej z jarmarku w Żarkach, kt�ry trwa od d. 1 do 8 b. m., dowiadujemy się, iż tenże jarmark w r. b. był mały. Nie bardzo wiele było os�b, ruchu prawie żadnego i koni nie przyprowadzono. Z zabaw był tylko jeden koncert. Teatru nie było, po ulicach kręciła się tylko kosmorama w pudle okazywana, i Magik Gecel, dobrze znany w Warszawie. Kurier Warszawski 2(14) 05.1859 r. Osobom trudniącym się sprzedażą Piwa Żareckiego znanego powszechnie z swej doskonałości, Fabryka udziela bezpłatnie drukowane znaki, czyli szyldy dla wywieszenia takowych w lokalach, w kt�rych sprzedaż się odbywa. Nadmienia się także, iż cena Piwa Żareckiego z wszelkimi kosztami i dostawą do Stacji Kolei Żelaznej Myszk�w, jest jak najumiarkowańsza. Względem bliższych objaśnień i obstalunk�w można się odnieść wprost listownie do Kantoru Browaru Żareckiego w Jaworzniku lub do W. Karola Osterloff w Żarkach. Kurier Warszawski 1859 r. Rok 1875 W Zawierciu odbyło się przed tygodniem og�lne zebranie akcjonariusz�w Towarzystwa przędzalni bawełny, tkalni i blecharni. Ze sprawozdania okazuje się, że czystego zysku otrzymało ono w r. ubiegłym 187 984 rubli srebrnych 90,5 kop. Dywidendę wyznaczono w stosunku 8%, co wynosi 20 rs. od akcji. Prezydował na zebraniu K. hr. Zamojski. Tydzień, Piotrk�w 4(16).05.1875 r. Liczba koni przyprowadzonych na ostatni jarmark do Żarek wynosiła około 300, z kt�rej zaledwie trzecia część sprzedaną została. Dostawcami przeważnie byli handlarze. Z obywateli zaś prawdziwie ładne w większej ilości okazy, bo 11 sztuk, przyprowadzili pan Rogowski z Kodręba, od kt�rego pan Brass, fabrykant z Częstochowy, nabył dwa ogiery za rs. 1800 do Drezna; drugą parę koni powozowych pan R. sprzedał za rs. tysiąc, oraz jednego za rs. 800; razem z jego stajni kupiono większą połowę. Największy popyt był na konie fornalskie, za kt�re płacono przeciętnie za jednego rs. 150. Tydzień, Piotrk�w 5(17).05.1875 r. Rok 1876 Z Zawiercia piszą do andbdquo;Tygodniaandrdquo;: Wieś Zawiercie, w kt�rej jest stacja drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiandeacute;j, położona nad obfitymi źr�dłami Warty, dzięki wzrostowi przemysłu chętnie zakładającego swe ogniska tam, gdzie więcej na raz pomyślniejszych warunk�w dla siebie znajduje, wzrosła w ostatnich latach do niepoznania. Istniejąca tu fabryka pł�cienek braci Ginsberg�w zatrudnia około 1000 obojga płci robotnik�w i zużywa dziennie przeszło 200 korcy węgla kamiennego, dostarczanego z Dąbrowy lub z kopalń Poręby Mrzygłodzkiej odległych tylko o 3 mile od Zawiercia. Druga fabryka p. Brausa wyrabiająca korty, zatrudnia około 150 robotnik�w. W obu fabrykach robotnicy, jak wszędzie, płatni są w miarę zdolności i pracy od 20 kop. do 1 rub. 20 kop. dziennie. Dla zachęty i zatrzymania zdolniejszych oraz pomieszczenia wyrobnik�w gromadzących się tu z okolicznych wsi i miasteczek, pobudowano odpowiednią ilość dom�w i zapewniono stałą pomoc lekarską, a dla większego jej ułatwienia w roku zeszłym założono i aptekę. Rozpatrzywszy bliżej szczeg�ły powszedniego życia robotnik�w i robotnic przybywających z przyległych wsi i dalszych miasteczek, mimo że mają zapewnione schronienie i pomoc lekarską, niejedno wszakże jeszcze pozostaje do życzenia, a zwłaszcza byłoby rzeczą pożądaną założenie na własny rachunek fabryk taniej kuchni lub danie zachęty w tym kierunku prywatnym przedsiębiorcom, tudzież zwr�cenie uwagi na zaniedbanie umysłowe, w jakim pracownicy tutejsi, przeważnie młodzież płci obojej, są pogrążeni... Ruch podr�żnych i ekspedycja r�żnych towar�w i produkt�w, są bardzo tu znaczne. Zawiercie bowiem jest stacją drogi żelaznej, do kt�rej podążają i dostawiają produkty, odbierając wzajem zn�w sprowadzane towary, mieszkańcy nie tylko bliższych miejsc jak Pilicy, Żarnowca, Wolbromia, Siewierza, ale i odleglejszych nawet okolic jak Miechowa, Pińczowa i całego z tamtych stron Nadwiśla. Pierwsze miejsce w liczbie wywozowych produkt�w, co do ilości wagi i co do przedstawianej przez nie wartości, zajmowało dotąd drzewo. Tartak parowy od kilku lat istniejący z obszernych i pięknych las�w kromołowskich pozostawił tylko zarośla i młode zagajniki - tak, że obecnie sprowadza się już drzewo z dalszych okolic Pilicy i jako budulec lub wyrobione na deski wysyła się do Niemiec. Gleba ziemi około Zawiercia zimna i mało urodzajna; zasiewy w roku bieżącym nie rokują pomyślnych plon�w. Gazeta Warszawska 4(16)05.1876 r. Rok 1883 Groźny pożar. W ubiegły czwartek groźny pożar nawiedził wieś Skarżyce (gm. Kromoł�w) pod Zawierciem. Ogień - jak m�wią - powstał z zapr�szonego w budynku folwarcznym papierosa i podniecany wiatrem, w kr�tkim czasie rozwielmożył się szeroko. Pastwa płomieni padł kości�ł parafialny i około dwunastu osad włościańskich. Kurier Warszawski 10(22)05.1883 r. Rok 1884 W okolicach Zawiercia i stacji Łazy ma powstać fabryka cementu według systemu Michelisa z Berlina. Gazeta Kielecka 29.04(11.05).1884 r. Rok 1885 Z Zawiercia piszą do andbdquo;Tygodniaandrdquo;, że w fabrycznej tej osadzie przydałby się baczniejszy nadz�r nad jatkami i cechowaniem sztuk bydła zrewidowanych i na zabicie przeznaczonych: tym sposobem unikniętoby nadużyć, a niesumienni rzeźnicy nie mogliby zrewidowanej sztuki zamienić po dokonanej rewizji na chorą, lub mięso chorych bydląt sprzedawać mieszkańcom. M�wiono tu wiele, nie dawniej jak w styczniu, o tym, że spożyliśmy krowę podejrzaną o wściekliznę i wskutek tego zastrzeloną w lesie. Gazeta Kielecka 28.04(10.05).1885 r. Renomowana firma C.A Moes, otwarła w tych dniach drugą fabrykę papieru we wsi Sławniowie pod osadą Pilica niezależnie od obecnie istniejącej fabryki we wsi Wierbce. Papier, na kt�rym drukuje się andbdquo;Gazeta Kieleckaandrdquo; pochodzi z tej ostatniej fabryki. Papiernie pileckie zatrudniają obecnie 450 robotnik�w (w tej liczbie 100 kobiet). Poświęcenia nowej fabryki dopełnił Przełożony klasztoru Reformat�w w Pilicy. Gazeta Kielecka 8.(20)05.1885 r. Rok 1886 Zebranie og�lne. Wczoraj, stosownie do zapowiedzi, odbyło się zebranie og�lne uczestnik�w towarzystwa akcyjnego przędzalni bawełny, tkalni i blecharni andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Obecnych było akcjonariusz�w 15, reprezentujących blisko 1,9 miliona rubli, czyli więcej niż połowę kapitału zakładowego, wynoszącego 2 250 000 rs., zebranie zatem uznane zostało za prawomocne. Zagaił je prezes zarządu hr. Karol Zamoyski. W przem�wieniu swym m�wca uwydatnił, iż początek roku zapowiadał się niekorzystnie dla zakład�w. Zniżenie cen towar�w, silna konkurencja ze strony fabryk tego samego rodzaju wyrob�w w Cesarstwie, zniewoliły r�wnież do obniżki cen wyrob�w andbdquo;Zawierciaandrdquo;. Niemniej jednak następnie - dodał prezes - warunki sprzedaży tak się poprawiły, że rezultaty nie tylko się wyr�wnały, ale nawet przewyższyły oczekiwania. Straty poniesione wskutek niewypłacalności niekt�rych kupc�w wyniosły zaledwie 5277 rs. 82 kop., co jest nadzwyczaj drobną stratą jak na obecne czasy. Fabrykacja doprowadzoną została do możliwej doskonałości, przy jak największej racjonalnej oszczędności, co wszystko razem pozwoliło na wyznaczenie akcjonariuszom dywidendy 80/0, co wynosi 20 rs. od akcji 250 rublowej. Kapitał amortyzacyjny wynosi 1 068 290 rs. 42 kop., zasobowy 84 908 rs. 13 kop., a te poważne rezerwy dają przedsiębiorstwu gruntowne i silne podstawy. Przy tym zarząd zakład�w nie pomijał starań o umoralnienie ludności roboczej, o polepszenie jej bytu. Ochrona, szkoła, szpital, sp�łka spożywcza, kasa przezorności i pomocy dla urzędnik�w, oficjalist�w i robotnik�w, wszystko to prosperuje i rozwija się ku og�lnemu dobru. Opr�cz tego prezes bardzo słusznie położył nacisk na nader ważną stronę działalności zarządu, a mianowicie na dążenie do wykształcenia i wydoskonalenia pracownik�w krajowc�w. Starania te tak dobrym uwieńczone zostały skutkiem, iż obecnie już najważniejsze posady obsadzone są osobami, kt�re praktykę w zakładach odbyły. Ze sprawozdania gł�wniejsze cyfry przytaczamy. W r. 1885 przerobiono w zakładach Zawiercia bawełny i odpadk�w z niej 6 110 098,5 funt�w angielskich, wyprodukowano przędzy 5 515 806,5 f., a wygotowano z niej towaru białego i kolorowego 24 517 156,25 arszyn�w, czyli około 30 milion�w łokci. Dochody wynosiły 4 636 861 rs. 81 kop., licząc w to doch�d za przędzę sprzedaną, towary, r�żne drobne dochody itd. Wydatki wynoszą 4 303 371 rs. 26 kop., licząc w to koszt bawełny, perkal surowy, koszta fabrykacji 1,7 milion�w, wreszcie procent od kapitału obrotowego. Zysk więc wynosi 197 878 rs., a po potrąceniu 5% na kapitał zasobowy 9893 rs. 91 kop, pozostaje czystego zysku 187 984 rs.. Majątek Towarzystwa wykazuje w stanie czynnym 4 829 517 rs. 17 kop., w biernym 4 641 533 rs. Przędza i towary gotowe 766 840 rs. 37 kop., zapasy fabryczne 277 675 rs. 23 kop. Bilans zamyka się cyfrą 4 848 832 rs. kop. 65. W projekcie działań na rok 1886 zaproponowano pewne, choć stosunkowo niezbyt znaczne zwiększenie fabrykacji. Przewiduje się wydatk�w 4 442 260 rs., 4 612 260 rs., rozumie się, licząc pierwsza maksymalnie, drugie zaś minimalnie. Zysk więc przewidywany 170 000 rs. Sprawozdanie, rachunki, podział zysk�w, projekt budżetu na r. 1886, drobna zmiany w ustawia kasy przezorności, proponowane przed zarząd, zebrania zatwierdziło. Wybory pozostawiły zarząd bez zmiany. Kopalnie. W guberni piotrkowskiej odkryto dwa nowe pokłady węgla kamiennego. Jeden we wsi Ożarowie pod gruntem włościanina Karola Muca, w głębokości 954 stop. Pokład ma grubości zaledwie dwie stopy. Drugi we wsi Poręba Mrzygłodzka, pod gruntem Roberta Stefaniego. Pokład ten znaleziono w głębokości dw�ch sążni, grubość zaś jego wynosi 3,28 stop. Gazeta Warszawska 3(15).05.1886 r. Rok 1892 J.E. ks. biskup diecezji kieleckiej wybiera się w podr�ż pasterską do dekanatu będzińskiego. Wizytacja parafii odbywać się będzie w następującym porządku: Dnia 21 maja w sobotę wyjazd z Kielc koleją do st. Zawiercie (droga Warszawsko-Wiedeńska) a stamtąd do parafii Kromołowa. Dnia 22 i 23 maja (niedziela i poniedziałek) wizytacja parafii Kromoł�w. D. 24 maja (wtorek) wyjazd z Kromołowa do parafii Skarżyce i wieczorem powr�t do Kromołowa. D. 26 maja (środa) wyjazd do Zawiercia i stamtąd do Gołonoga. Gazeta Kielecka 8.05(26.04)1892 r. Zawiercie. Osada fabryczna, licząca 12000 mieszkańc�w, nie posiada szynku ani karczmy. Istnieją tam jedynie bawarie [piwiarnie]. Chcący kupić w�dki udają się do pobliskich wsi, odległych o wiorst parę. Brak szynk�w wpływa korzystnie na dobrobyt miejscowej ludności robotniczej. Tydzień, Piotrk�w 26.04(8.05).1892 r. W Zawierciu zarząd zakład�w fabrycznych zawezwał dw�ch warszawskich elektrotechnik�w do opracowania kosztorysu zaprowadzenia we wszystkich gmachach fabrycznych oświetlenia elektrycznego. Dotąd w przędzalniach i tkalniach użytych jest do oświetlania gaz i nafta. Tydzień, Piotrk�w 5(15)05.1892 r. Rok 1895 W Zawierciu na korzyść budowy nowego kościoła odbyły się dwa przedstawienia amatorskie, na kt�rych odegrano: andbdquo;Posażną jedynaczkęandrdquo; i andbdquo;Wycieczka za granicęandrdquo;. Z obu przedstawień osiągnięto dosyć znaczny zasiłek. Przed kilku dniami okradziono tam bufet na dworcu w III klasie, dzierżawiony przez p. Łabędzkiego. Wypadek ten pozwala stwierdzić brak dostatecznej liczby str�ż�w około dworca; pożądanym byłoby też więcej światła od strony Zawiercia. W tych dniach w cegielni p. Holenderskiego w Zawierciu oberwała się ziemia, przy czym robotnik, Tomasz Wacowski, zajęty kopaniem gliny, został przygnieciony. Właściciel cegielni niezwłocznie zarządził odgrzebanie robotnika, kt�remu zawezwany lekarz natychmiast udzielił pomocy; wszelkie jednak starania pozostały bez skutku i Wacowski w cztery godziny po wypadku żyć przestał. Tydzień, Piotrk�w 24.04(5.05.).1885 r. Rok 1896 Sąd okresowy tutejszy w komplecie: przewodniczący, prezes sądu Potułow, członkowie Rogozin i Kruger, w dniach 28 i 29 b.m. rozpatrywał sprawę niejakiego Gewermana i wsp�lnik�w, kt�rą ze względu na niezwykły charakter przestępstw poniżej podajemy w streszczeniu. /.../ Świadk�w zbadano 55, przeważnie poszkodowanych. Od roku 1889 do roku 1894 grasowała w Zawierciu banda rabusi�w, złożona przeważnie z byłych robotnik�w, uwolnionych z fabryk za lenistwo, z pobytowych uwolnionych z więzień po wycierpieniu kary, oraz z tzw. surowc�w [robotnik�w, kt�rzy jeszcze nie pracowali w fabryce]. Banda ta pod kierunkiem faktora Herszlika Gewermana wyłudziła z miejscowej ludności, zwłaszcza z rzemieślnik�w i robotnik�w fabrycznych datki pieniężne, grożąc opornym pobiciem lub morderstwem. Groźbę co do pobicia spełniano prawie zawsze, jak to np. miało miejsce z szewcem Korubskim, od kt�rego Gewerman zażądał rs 5; gdy zaś Korubski, człowiek biedny i obdarzony dziećmi, żądaniu jego zadość uczynić nie m�gł, zbił go niemiłosiernie, obiecawszy wieczorem poprawiny, jeżeli nałożonego nań haraczu nie zapłaci. Biedny człowiek, w obawie, aby powt�rnie bastonada nie przyprawiła go o chorobę, tym bardziej że Gewerman i dzieci jego bić obiecał, pożyczył u znajomych z niemałym trudem rs. 3 i zaledwie uprosił G. przez pośrednictwo kuzyna swego Mydły, aby zadowolił się tą kwotą i pozostawił go w spokoju. Oksenhendler, młody człowiek słabo rozwinięty przyjmuje służbę u kupca Kurlana; Gewerman nakłada na niego z tej okazji haracz 5 rs. Oksenhendler w obawie raz�w pożycza od znajomego furmana 3 rs. i opłaca się niemal bandycie; gdy zaś zmienił służbę po upływie p�ł roku Gewerman ponownie żąda opłaty, a gdy jej nie dostaje bije niemiłosiernie Oksenhendlera. W�wczas nowy jego pracodawca kupiec Wertriger postanawia położyć wyzyskowi koniec. Sam zaczepia w tej sprawie Gewermana i grozi mu sądem. Ten mu odpowiada cynicznie: andbdquo;Sądu się nie boję, bo jeśli p�jdę do kozy to i powr�cę, a w�wczas dopiero wam damandrdquo;. Wertriger udaje się do miejscowej straży ziemskiej o obronę i opiekę, lecz starania jego żadnego nie odnoszą skutku, w�wczas zwraca się do dyrektora fabryki akcyjnej p. Strzeszewskiego, kt�ry r�wnież wzywa pomocy straży ziemskiej bezskutecznie; wreszcie odnosi się do naczelnika straży ziemskiej pow. będzińskiego. Zeznanie dyr. Strzeszewskiego najdokładniej maluje stan rzeczy i dlatego przytaczamy je prawie w całości. andbdquo;Zwr�ciłem się o pomoc do starszego strażnika straży ziemskiej, kt�ry atoli nie umiał czy też nie chciał zapobiec złemu; w�wczas wyznaczyłem straż z 20 ludzi, kt�rym poleciłem czuwać nad robotnikami, zwłaszcza w dniu wypłat odprowadzać słabszych robotnik�w i kobiety do domu. Pomimo to, robotnicy całymi gromadami prosili mnie, abym im pozwolił przenocować w fabryce. Robotnik Gołębiowski, człowiek dzielny, zorganizował z własnej inicjatywy straż ze swoich wsp�łkoleg�w, z kt�rą czuwał nad bezpieczeństwem wsp�łtowarzyszy i niejednokrotnie przeszkodził rzezimieszkom w ich ohydnych operacjach. Postanowili zemścić się nad nim. Jakoż pewnego dnia gdy Gołębiowski powracał z obiadu do fabryki o 3 po południu, tuż obok przejazdu kolejowego Gewerman, Frochowiec i bracia Krwawniccy i inni napadli Gołębiowskiego i poranili go nożami. Działo się to wobec co najmniej 300 ludzi ludności fabrycznej oczekującej na otwarcie przejazdu zamkniętego dla przejścia pociągu. Nikt z tak licznego tłumu nie pospieszył Gołębiowskiemu z pomocą obawie zemsty ze strony rabusi�w. Ale bo też rzezimieszkowi umieli napoić ludzi strachem nie do opisania. Tu nawet, w sali sądowej na kr�tko przed rozpoczęciem posiedzeń, cała gromada robotnik�w, wezwanych jako świadkowie, całowała mnie po rękach, prosząc o obronę i opiekę. Po rozesłaniu bowiem wezwań sądowych otrzymali oni kartki pełne gr�źb, jeżeli kt�ry z nich poważy się wobec sądu zeznawać na szkodę przestępc�w, a przecież złożona przysięga nie pozwala im taić prawdy. Mnie r�wnież grożono, nawet straż ziemska uprzedzała mnie, abym był ostrożny, bo i na mnie się zmawiają. Str�ż kolejowy na przejeździe, kt�ry był terenem zamachu na życie Gołębiowskiego, na kolanach mnie prosił, abym go nie podawał za świadka, bo obawia się zemsty opryszk�w, kt�rzy pozarzynają mu żonę i dzieciandrdquo;. Ta sama obawa cechowała zeznania wszystkich niemal świadk�w. Prokurator w mowie swej akt oskarżenia uznał za dowiedziony zupełnie i zażądał ukarania podsądnych z całą surowością prawa. Obaj obrońcy faktowi istnienia bandy zaprzeczali; czyny przestępne uważali raczej za swawole, kt�ra dzięki bezradności policji urosła do potwornych rozmiar�w; wreszcie prosili o złagodzenie kary dla wszystkich podsądnych oraz o uniewinnienie Rogonia, Oppenheima, Gonekmana, Grunbauma, jako wypadkiem tylko zamieszanych do sprawy. Sąd o godz. 10 rano nazajutrz, tj. w ubiegły czwartek ogłosił wyrok, mocą kt�rego skazani zostali na pozbawienie wszelkich praw stanu i zesłanie do rob�t ciężkich: Gewerman na lat 12; Dzidowski Ignacy Krwawnicki na 6 lat i miesięcy 8; Gonekman na osiedlenie na Syberii. Resztę oskarżonych uniewinniono. Tydzień, Piotrk�w 21.04(3.05.).1896 r. Rok 1897 Meteor. W nocy z 20 na 21 kwietnia o 1 minut 20, pod Zawierciem, na niebie porytym chmurami, ukazało się zjawisko świetlane, w kształcie p�łksiężyca dążące od południa ku wschodowi. Światło było tak silne, że na 5 sekund noc ciemną zamieniło w jasny dzień. Tydzień, Piotrk�w 20.04(2.05)1897 r. Rabunek. W Zawierciu w domu doktora Marynowskiego, kilku rabusi�w zakradłszy się pośr�d nocy do pokoju, gdzie spał bawiący pod�wczas u dr. M. w gościnie p. M. z Warszawy, zrabowano 200 rs. gotowizną, zegarek złoty męski i takiż damski oraz wiele cennych drobiazg�w. P.M. miał zamiar osiedlić się w Zawierciu, lecz po takiej przygodzie stracił ku temu ochotę. Rzeczy skradzione odnalazła policja w Kromołowie u mieszczanina Kądzieli, ale got�wka przepadła. Z Zawiercia piszą do andbdquo;Kuriera Codziennegoandrdquo; miejsce lekarza fabrycznego po zmarłym doktorze Wassercugu obejmuje doktor Peltyn z Warszawy. Dotychczasowy zastępca dr Pasierbiński osiada na stałe w Zawierciu ze względu na szeroką i pomyślną w skutkach praktykę jaką się cieszy w kierunku akuszeryjnym. Grono lekarzy wolno praktykujących powiększa dr Rosenberg z Będzina. Osiada on na stałe w Zawierciu od d. 1 lipca. Szczęśliwą myśl miała p. Helena Malczewska, kt�ra wkr�tce w naszej osadzie otwiera pensję żeńską. Brak podobnego zakładu odczuwaliśmy od dawna. P. Malczewska jako nauczycielka cieszy się opinia wytrawnej wychowawczyni. W sąsiedniej stacji kolejowej Łazy odbywają się pomiary grunt�w dotyczących stacji, kt�ra ma być powiększoną w sześciowiorstowym promieniu, z każdej strony po 3 wiorsty błogości i czterdzieści pięć sążni szerokości. Stację Łazy powiększają w celu utworzenia tam sortowni wagon�w i formowania pociąg�w odchodzących w głąb kraju z Zagłębia Dąbrowskiego. Tydzień, Piotrk�w 24.04(5.05)1897 r. Świętokradztwo. W Kromołowie wyrostek Iskierka okradł miejscowy kości�ł, po czym uciekł z domu rodzic�w. Skoro po niejakim czasie powr�cił, ojciec rodzony schwytał go i odstawił do gminy, gdzie go okuto w kajdany. Łotr wybił kajdanami w ścianie dziurę i uciekł, a ojciec drży teraz ze strachu przed rodzonym synem, kt�ry obiecał go puścić z dymem. Tydzień, Piotrk�w 11.(23)05.1897 r. Rozb�jnicy w Zawierciu. O 2 w nocy z 19 na 20 w Zawierciu, Grzegorz Krzykliwy, żandarm zarządu żandarmerii powiat�w częstochowskiego i będzińskiego powracał do domu w towarzystwie strażnika ziemskiego, Jana Usowa, kt�rego prosił o odprowadzenie siebie, albowiem otrzymał list z pogr�żkami od niejakiego Borysiewicza. Idąc przez ulice, Us�w i Krzykliwy zauważyli uciekającego człowieka, za kt�rym puścili się w pogoń; nagle z zasadzki wyskoczyło pięciu ludzi i wystrzałami ranili strażnika Usowa, kt�ry upadł bez zmysł�w, i co zaszło dalej, objaśnić nie umie. Na miejscu przestępstwa dostrzeżono ślady wiodące do rzeki, w kt�rej leżał do połowy zanurzony trup Krzykliwego. Zab�jcy uciekli w kierunku guberni kieleckiej i po drodze jeszcze ranili włościanina Gąbkę, kt�remu ukradli konia. Wieczorem 20 b.m. policja tutejsza aresztowała w naszym mieście niejakiego P. podejrzanego o zab�jstwo żandarma; na głowie i szyi aresztowanego znaleziono rany, kt�rych pochodzenia objaśnić nie umiał. W Zawierciu r�wnież aresztowane zostały dwie podejrzane osobistości. W lasach wsi Zawady gminy Włodowice gub. kieleckiej od dłuższego już czasu kryje się banda niejakiego Marchwica, kt�ra po nocach grasuje w okolicy, urządzając na mienie mieszkańc�w zuchwałe wyprawy. Banda ta z 22 na 23 b.m. o 12 w nocy w sile 16 drab�w, uzbrojona w noże i rewolwery napadła na Żyda w utrzymującego mostowe w osadzie Pradła, wyśledziwszy wpierw, że za sprzedany grunt Żyd �w odebrał przed paru dniami 2000 rs. Opryszki związawszy Żyda, żonę jego, c�rkę i kilku syn�w, poczęli się nad nimi znęcać, a małym żydziakom krajali ręce nożem, dop�ki nie wskazano im kryj�wki z pieniędzmi. Krzyki torturowanych słyszał poczmistrz miejscowy, lecz przerażony licznymi strzałami bał się udzielić pomocy. Ta sama banda napadła dom Wojciecha Saczyńskiego we wsi Lgotka gminy Kroczyce i korzystając z nieobecności gospodarza, kt�ry wyszedł do fabryki na robotę skatowała jego żonę, zabrała jej pościel, ubrania, korale i 9 rubli got�wki. Ci sami prawdopodobnie napadli na dw�r we Włodowicach, gdzie zabrali dzierżawcy 1000 rubli i niekt�re droższe rzeczy. Dnia tego 18 b.m. ludzie idący do Zawiercia spotkali w lesie należącym do Lgoty Murowanej gminy Kroczyce bandę zb�j�w uzbrojoną w rewolwery i dubelt�wki, kt�rzy nie zaczepiając ich cofnęli się w głąb lasu. Najzuchwalszym z bandyt�w jest Żyd Śniadek, kt�ry uciekł z więzienia w Częstochowie; widują go często strażnicy ziemscy, lecz obawiają się zaczepić. Z 19 na 29 b.m. o 2.30 w nocy str�ż fabryki Braci Ginsberg w Zawierciu, Myszała, usłyszał nad rzeką rozpaczliwe wołania o pomoc i gęste strzały z broni palnej. Pobiegł w kierunku strzał�w i spostrzegł kilku ludzi wałczących ze sobą; przerażony począł uciekać, lecz trafiony kulą w głowę padł nieprzytomny. Za rzeką Łukasz Spyra, stawiający dom, pilnował tej nocy desek; usłyszawszy wystrzały wybiegł na drogę, gdzie spostrzegł strażnika Usowa, kt�ry mierzył doń z rewolweru. Spyra skoczył w boczną uliczkę i zobaczył kilku ludzi, kt�rzy podnieśli jakiegoś trupa i wrzucili do wody. Jak się potem okazało był to żandarm powiatowy, Krzykliwy. Samob�jstwo i zabobon. Pod Zawierciem w lesie porębskim powiesił się przed paru tygodniami niejaki Andrzej Pluta, włościanin ze wsi Niwki pod Siewierzem. Przed paru dniami ciało Pluty znaleźli pastuchy wiejscy w stanie rozkładu, z językiem do połowy uciętym; r�wnież brakowało trzech palc�w u prawej reki i jednego u lewej. Drzewo, na kt�rym Pluta wisiał, było obłamane z gałęzi i obłupane z kory. Śledztwo wykazało, iż to owczarze ucięli język i palce, a znachorki obrabowały drzewo. Przy trupie znaleziono piętnaście rubli got�wką i dwie butelki spirytusu. Tydzień, Piotrk�w 18.(30)05.1897 r. Rok 1898 Nowa kopalnia węgla. Przed kilkoma dniami właściciel skład�w węgla w Łodzi p. T. wydzierżawił od p. B właściciela d�br pod Myszkowem teren do eksploatacji węgla brunatnego. Węgiel brunatny w będzińskim powiecie pod względem jakości przewyższa wszystkie inne brunatne węgle w kraju i jako zwykłe paliwo niewiele ustępuje dąbrowskiemu, szczeg�lniej z kopalń znajdujących się w Porębie Mrzygłodzkiej i Kuźnicy Masłońskiej. Toteż zapewne skłoniło kilku przedsiębiorc�w węglowych do starań o wydzierżawienie teren�w z tego rodzaju gatunkiem węgla w tamtych stronach. Odkrycie rudy żelaznej. Inżynier g�rniczy 3 okręgu g�rniczego podaje do wiadomości, że założono na ręce jego deklarację o odkryciu rudy żelaznej w majątku Dobrogoszczyce, gm. Kroczyce, pow. olkuskiego przez właściciela majątku Kazimierza Małagoskiego i w osadzie Ogrodzieniec tegoż powiatu, na gruntach Natana Loewensteina. Kopalnie rudy żelaznej w majątku Klucze pana Mauve pod Olkuszem, kt�re produkowały przeszło milion pud�w rocznie rudy żelaznej, zostały zalane wodą. W przeszłym i bieżącym roku w powiecie częstochowskim podano przeszło 150 pr�śb o koncesje na kopanie rudy żelaznej; koncesja obejmuje około jednej wiorsty kwadratowej przestrzeni. Najwięcej koncesji posiada Huta Bankowa w osobie gen. Rizenkampfa, dalej Towarzystwo akcyjne B. Handke i na koniec Towarzystwo andbdquo;Złączone zakłady hutnicze Kr�lewski i Lauraandrdquo;. Hr. Stanisław Krasicki w pow. będzińskim także posiada kilkadziesiąt koncesji. Opr�cz budującej się huty pod Częstochową Towarzystwa B. Handke, z produkcją około 2,5 milion�w pud�w surowca, ma r�wnież powstać huta pod Zawierciem. Tydzień, Piotrk�w 17(29)05.1898 r. Rok 1901 Święto drzew. Dnia 18 b.m. w Zawierciu odbyło się z wielką uroczystością święto sadzenia drzewek. Po nabożeństwie odbytym o godz. 9 rano w miejscowym kościele przez ks. Ziętarę, dzieci miejscowych szk�łek fabrycznych w liczbie przeszło 500 (obojga płci) w składnym pochodzie, z orkiestrą fabryczną na czele, przy wsp�łudziale swoich nauczycieli i nauczycielek i po okolicznościowej mowie, wypowiedzianej przez ks. Zientarę, wyruszyły, najpierw w aleję kolejowa prowadząca od fabryki akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo; do dworca kolejowego, i tamże przy pomocy ogrodnik�w wysadziły przeszło 200 drzewek, kasztan�w i jesion�w. Takąż ilość wysadziły w dw�ch ulicach osady Zawiercie w pobliżu kościoła i dom�w mieszkalnych oficjalist�w fabrycznych. Po skończonym sadzeniu dzieci jeszcze raz zaprowadzono do kościoła, w kt�rym odprawił dziękczynne nabożeństwo ks. Zientara i powt�rnie przem�wił do dzieci, zalecając im poszanowanie posadzonych drzewek. Inicjatorem uroczystości był pan Strzeszewski, dyrektor fabryki akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Drzewka posadzone w alei kolejowej, dostarczone zostały ze szk�łki drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej, posadzone zaś na ulicach osady, zostały zakupione przez p. Strzeszewskiego w Złotym Potoku. Tydzień, Piotrk�w, 22.04(5.05) 1901 r. Rok 1904 Ochronka. W Wierbce pod Pilicą odbyło się poświęcenie ochronki pobudowanej i założonej przez p. A. Moesa, właściciela fabryki papieru. Ochronka została założona dla dzieci pracownik�w fabrycznych, nad kt�rymi czuwać będą trzy kobiety, utrzymywane przez p. M. Tydzień, Piotrk�w 15(20)5.1904 r. Rok 1906 Zawiercie. Zamknięcie fabryki. W fabryce żelaznej sp. Sambor i Krawczyk wypłacono onegdaj wszystkich robotnik�w i zupełnie ją zamknięto. W hucie szklanej pod firmą andbdquo;Bracia Reichandrdquo; czeladnicy zażądali podwyżki zarobku o 10 kop. i wobec tego, że nie odstąpili od żądania, właściciele huty zamknęli ją. Fabryka otoczona została przez wojsko. Pożegnanie. Urzędnicy z fabryki andbdquo;Huldczyńskiegoandrdquo; w Zawierciu pożegnali biesiadą składkową inż. Manwego, kt�ry przechodzi na dyrektora jednej z fabryk w Sosnowcu. Wyrok. Sąd gminny w Koziegłowach rozpoznał sprawę czterech mankietniczek (mariawitek): Agnieszki Raczek (mateczki koziegłowskiej), Antoniny Pospiech, Apoloni Bednarczyk i Katarzyny Gajda, oskarżonych o awantury podczas misji w kościele koziegłowskim. Wszystkie skazane zostały na miesiąc aresztu każda. Wiadomości częstochowskie dziennik 31.05.1906 R. 2 fabryki Tow. Akcyjnego wczoraj nie świętowały, brakowało zaledwie około 200 robotnik�w. Dąbrowa G�rnicza. Wszystkie kopalnie, fabryki i zakłady w dniu 1 Maja nie były czynne. Z Dąbrowy donoszą: w dniu 1 Maja kilka os�b obchodziło sklepy, nakazując ich zamknięcie. Dziennik Częstochowski, 3.05.1906 r. Rok 1907 Dzień 1 Maja przeszedł zupełnie spokojnie. Świętowała tylko jedna fabryka Huldczyńskiego. Bandytyzm. Na powracającego wczoraj w nocy ze stacji p. S. napadli bandyci i zrabowali mu 30 rb. oraz zegarek po czym zbiegli bezkarnie. Goniec Częstochowski, 3.05.1907 r. Echo walki bratob�jczej. Raniony w d. 3 bm. Podczas walki na tle partyjnym w fabryce akcyjnej andbdquo;Zawiercieandrdquo; Bortnik Łukaszek na drugi dzień zakończył życie, wczoraj zaś odbył się pogrzeb jego. W oddaniu ostatniej posługi brało udział kilka tysięcy ludzi, a młodzież celem utrzymania porządku utworzyła szpaler, orszak zaś prowadził aż do samego cmentarza ks. Zientara. Na grobie złożono kilkanaście wieńc�w. Zmarły osierocił żonę i 6 dzieci, kt�rzy obecnie pozostali bez środk�w do życia. Goniec Częstochowski, 7.05.1907 r. Zawiercie. Pożary. Wczoraj około godz. 11 przed południem wynikł pożar w zabudowaniach p. Ładunia. Spaliła się stodoła i chlew, a stąd pożar przeni�sł się na dom p. Wr�bla, kt�ry stał się pastwą ognia, Dzięki energicznemu ratunkowi straży ogniowych zdołano, pomimo groźnej sytuacji, pożar umiejscowić. Onegdaj w Mijaczowie spalił się cały folwark i prawie cała wieś. Mn�stwo ludzi pozostało bez dachu. Wczoraj Ogrodzieńcu spaliło się kilka zagr�d wiejskich. Dziennik Częstochowski, 12.05.1907 r. Zawiercie. Nowe porządki. W przeciągu ostatnich dw�ch miesięcy zaprowadzone zostały w osadzie pożyteczne innowacje, projektowane zaś jest jeszcze oświetlenie ulic lampami naftowymi oraz skrapianie ulic podczas lata. Goniec Częstochowski 14.05.1907 r. Wydalenie. Adw. Mikulińskiemu z Zawiercia, autorowi artykułu andbdquo;O gminie polskiejandrdquo;, rozkazano wyjechać za granicę na czas stanu wojennego. Powr�t dzieci. Piszą z Łodzi: we wtorek powr�ciło z Zawiercia po kilkutygodniowym pobycie kilkadziesiąt dzieci robotnik�w ł�dzkich. Dzieci wyglądają bardzo dobrze i są zadowolone ze swoich opiekun�w. Obecnie wszystkie dzieci powr�ciły do Łodzi. Echa zajścia. Wobec rozmaitych pogłosek, jakie krążą o pamiętnym zajściu w fabryce Tow. akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, postaraliśmy się specjalnie o dokładne wyjaśnienie tej sprawy. Ot�ż według otrzymanego sprawozdania owa bratob�jcza smutna walka miała przebieg następujący: W fabryce Towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo; dnia 3 b.m. o godz. 1 w nocy rozpoczęły się spory pomiędzy robotnikami partyjnymi. Większość chciała, aby zaświętować na cały dzień, a mniejszość opierała się temu, powołując się na to, że nie świętowano 1 maja. Grupa robotnik�w należąca do Narodowej Demokracji bardzo energicznie agitowała, aby o godz. 4 wstrzymać ruch, w tym też celu wygarnęła węgle spod kotł�w i wygasiła ogień. O godz. 4 wszystko było zrobione, aby fabryka nie mogła być czynna, pozostało tylko odłączyć gwizdawki. Kiedy się po to udali, zastąpiła im drogę grupa socjalist�w. Obie grupy były uzbrojone w rewolwery. Za chwilę nadbiegł jeden ze zbyt krewkich jegomości�w. andOacute;w pan, nie zastanawiając się, co robić, krzyknął andbdquo;Bracia do szeregu strzelajcieandrdquo;. Jednocześnie padło kilkadziesiąt strzał�w, a og�łem wystrzelono ok. 70 kul. Prawie wszyscy dawali strzały dla wzajemnego się postraszenia, ale znaleźli się i tacy, kt�rzy splamili się zbrodnią kainową, gdyż wynikiem tego było, że po jednej stronie padło 6rannych, z kt�rych jeden nazwiskiem Łukaszek umarł nazajutrz, 6 zaś zostało rannych. Podobno po stronie ND było 30 robotnik�w, a po stronie zaś socjalist�w 30. Wbrew pogłoskom nikogo obcego w fabryce nie było, działali tylko robotnicy zawierccy, z kt�rych 10 aresztowano. Wina tego smutnego zajścia spada bezwarunkowo na obie strony, gdyż w żadnym razie spor�w nie powinno się rozstrzygać na drodze walki bratob�jczej. Gazeta Częstochowski 17.05.1907 r. Zamiana kary. Czytamy w andbdquo;Kurierze Zagłębiaandrdquo;. Pan J�zef Mikuliński z Zawiercia, kt�remu z rozkazu generał-gubernatora warszawskiego polecono wyjechać z kraju na czas trwania stanu wojennego za pomieszczenie w naszym piśmie artykułu andbdquo;Język polski w gminieandrdquo; pozostaje w Zawierciu, bowiem środek represyjny został zamieniony na grzywnę w wysokości 300 rubli. Gazeta Częstochowska, 17.05.1907 r. Skazani na śmierć. Dnia 17 sierpnia 1905 r. w Pilicy i na drodze prowadzącej z Pilicy do Zawiercia wykonano kilka napad�w bandyckich. Bandyt�w było 9; zatrzymywali oni wozy, rewidowali pasażer�w i przemocą zabierali im pieniądze i rzeczy; przy najmniejszym oporze bandyci grozili śmiercią i strzelali z rewolwer�w; niekt�rzy mieli sztylety. Sprawę rozpatrywał sąd wojenno-okręgowy w Warszawie. Pod zarzutem należenia do powyższej bandy stanęli: szeregowiec częstochowskiej brygady straży pogranicznej Bagantelinow, J�zef Zawierucha, Antoni Gola, Mieczysław Wołągiewicz, Leopold Wilkanowicz, Jak�b Faś, Abram Wolnerman, Antoni Sośnicki, Adam Kański, Małgorzata Zaja (matka) i Michalina Zaja (c�rka). Szeregowiec Bagantelinow w d. 15 czerwca r. 1905 był wartownikiem na granicy; około g. 3 po południu zbiegł niewiadomo dokąd i powiesił na drzewie sw�j karabin; jak się potem okazało Bagantelinow przez kilka miesięcy pracował w Austrii, w Szczakowej. Drugi oskarżony, Mieczysław Wołągiewicz, 21 kwietnia r.z. skazany został przez warszawski sąd wojenno-okręgowy na śmierć przez powieszenie, lecz generał-gubernator warszawski zamienił mu wyrok na 20 lat rob�t ciężkich. Sąd wojenny skazał na śmierć 5 os�b: Baganidinowa, Gole, Wolągiewicza i Wilkanowicza. Pozostałych uniewinniono, Goniec Częstochowski 19.05.1907 r. Zawiercie. Zab�jstwo strażnika. W sobotę o godz. 8 i p�ł wieczorem jacyś niewiadomo ludzie dali kilka strzał�w z brauning�w do strażnika Jozefa Gawłowskiego. Jedna kula trafiła w szyję i wyszła na wylot, druga zaś przebiła bok i brzuch, dziurawiąc kiszki. W stanie beznadziejnym przeniesiono strażnika do szpitala, gdzie nazajutrz zmarł. Sprawcy strzał�w zbiegli. Zabity pozostawił żonę i troje dzieci. Gazeta Częstochowska 21.05.1907 r. Zawiercie. Jutro w parku Bronisław�w odbędzie się wielka zabawa ludowa. Na program zabawy złożą się dwie orkiestry i przedstawienie teatralne. Początek zabawy o godz. 4 po południu. Druga wielka zabawa odbędzie się w ogrodzie przy fabryce Huldczyńskiego. Tu zgromadzą się uczniowie gimnazjum Polskiej Macierzy Szkolnej, wraz z nauczycielami i zaproszonymi gośćmi. Doch�d z tej zabawy przeznaczony zostanie na wpisy dla niezamożnych uczni�w. Gazeta Częstochowska 25.05.1907 r. Zawiercie. Biblioteka. Oddział Uniwersytetu dla wszystkich w Zawierciu krząta się około urządzenia biblioteki, kt�ra posiadać będzie kilka tysięcy tom�w dzieł z najnowszej literatury. O terminie otwarcia biblioteki nie omieszkamy powiadomić. Gazeta Częstochowska 28.05.1907 r. Rok 1908 W Zawierciu związek ogrodniczy, kt�ry tyle pracował nad założeniem sklepu ogrodniczego w Zawierciu otrzymał od fabryki akcyjnej plac w dobrym miejscu. Z powodu atoli niewielkich fundusz�w związek nie jest w stanie wybudować sklepu. Goniec Częstochowski 1.05.1908 r. Zawiercie. Dzień 1 maja przeszedł u nas zupełnie spokojnie. Wszystkie fabryki od rana były czynne; gęste patrole krążyły po ulicach i przejazdach dr�g żelaznych. Goniec Częstochowski 2.05.1908 r. Aleksander Karczewski. Długoletni urzędnik buchalterii fabryk towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; po kr�tkich cierpieniach zmarł w Zawierciu dnia 4 maja 1908 r., przeżywszy 51 lat. Zbolała po stracie ukochanego męża żona wraz z dziećmi pogrążona w głębokim smutku rodzina zapraszają krewnych, koleg�w, przyjaci�ł i znajomych zmarłego na wyprowadzenie zwłok z domu przy ulicy Kościelnej, w dniu 7 maja 1908 r. o godzinie 9 rano na cmentarz miejscowy. Zarząd Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; oraz koledzy zmarłego w Zawierciu w dniu 4 maja 1908 r.b. długoletniego wsp�łpracownika ś.p. Aleksandra Karczewskiego wyrażają niniejszym serdeczne wsp�łczucie żonie i dzieciom zmarłego po stracie najbliższego męża, ukochanego i dobrego ojca oraz zacnego i szlachetnego towarzysza pracy. Niech spoczywa w Bogu a pamięć o nim w sercach naszych zawsze zachowana będzie. Rok 1909 Zawiercie. Wiecz�r Juliusza Słowackiego, jaki się tu odbył w niedzielę d. 2 maja powi�dł się nadspodziewanie, a to zawdzięczając skrzętnym staraniom nauczycieli tutejszej panny Niwińskiej wsp�łudziałowi ucznia V klasy częstochowskiego gimnazjum Bagińskiego, Cieszyńskiego, kt�ry wygłosił nader udaną konferencję o nieśmiertelnym poecie, kt�rzy z prawdziwie młodzieńczym zapałem zajęli się zorganizowaniem uroczystości, a nadto wypełnili salę po brzegi. Goniec Częstochowski 1.05.1909 r. Towarzystwo wzajemnego kredytu w Zawierciu (dywidenda 3%). Z końcem roku 1907 towarzystwo liczyło 141 uczestnik�w z sumą zobowiązań rubli 186 060, w końcu roku 1908 uczestnik�w było 193 z sumą zobowiązań rubli 194 410. Czysty zysk za rok sprawozdawczy wynosił rub. 1206, na 8% dywidendę przeznaczono rubli 420. Dyskonto weksli w por�wnaniu z rokiem poprzednim zwiększyło się o rb. 50 000, inkaso zwiększyło się o rb. 300 000 dosięgło sumy przeszło p�łtora miliona rubli. Bilans za rok sprawozdawczy wykazuje następujący stan interes�w. Strona czynna: kasa rub. 10 894, skup weksli rub. 111 097, weksle do inkasa rub. 26 512, pożyczki pod zastaw rubli 507, r�żni dłużnicy rub. 3713, rachunki bieżące rub 17 136, wydatki do zwrotu rb. 44. koszty organizacji rb. 225, weksle w sądzie r. 1205, weksle protestowane rb. 101, papiery procentowe kapitału zapasowego rub. 352,korespondenci rub. 24, 447, marki stemplowe rb. 50, urządzenie rub. 923, specjalne urządzenie przy kasie rub. 152, materiały piśmienne rub. 350. Strona bierna kapitał zakładowy r. 19 441, sumy przechodnie rb. 24 441, korespondenci rub. 30 106, kapitały na lokacji rub. 119,404. kapitał zapasowy rb. 345, kapitał specjalnej rezerwy rb. 450, rachunek przechodni rb. 2806, dywidenda nie podniesiona rb. 350, kapitał amortyzacyjny rub. 246, straty i zyski 1206. Goniec Częstochowski 10.05.1909 r. Zawiercie. Przedstawienie teatralne. W tych dniach zjeżdża tu z Częstochowy dla dania partii przedstawień dramatycznych trupa p. Edmunda Stokowskiego. W sobotę dn. 15 bm. ujrzymy więc w miejscowej resursie andbdquo;Przyw�dcęandrdquo; sztukę z ostatnich dni Stefana Krzywoszewskiego, w niedzielę zaś dnia 16 bm. andbdquo;Tresowane duszeandrdquo; Gabrieli Zapolskiej. Goniec Częstochowski 14.05.1909 r. Zawiercie. Sprawozdanie andbdquo;Zgodyandrdquo;. Sklep spożywczy andbdquo;Zgodaandrdquo; Stowarzyszeń robotnik�w chrześcijan ogłosił sprawozdanie ze swoich obrot�w. Towar�w w zapasie sklep posiada na rb. 482,99, winni mu są dłużnicy r. 150,08; zysku przynosiły obroty rb. 229,63, z zysk�w tych wydzielono 6% dywidendę od wybranego towaru, co wyniesie rb. 180,20. Goniec Częstochowski 25.05.1909 r. Zawiercie. Przedstawienie teatralne. Dziś w czwartek trupa dramatyczna pod dyrekcja art. dram. P. Stokowskiego w teatrzyku tutejszym odegra świetną sztukę G. Zapolskiej p.t. andbdquo;Matka Szwarcenkopfandrdquo; z p. Cudnowskim w roli naczelnika, Matką będzie p. Welichowska. Ciekawe przedstawienie ściągnie niewątpliwie liczną publiczność. Goniec Częstochowski 26.05.1909 r. Rok 1914 Schwytanie bandy opryszk�w. Policja w Zawierciu wyśledziła dawno poszukiwaną szajkę zb�jecką złożoną z siedmiu wsp�lnik�w. Członkowie szajki mają na sumieniu sporo napad�w bandyckich, a ostatnio przed trzema dniami zamordowali właściciela sklepu rzeźniczego Feliksa Korpaka. Gazeta Kielecka 27.05.1914 r. Rok 1915 Orka dzieci. Znany literat p. Feliks Gwiżdż tak opisuje orkę dzieci chłopskich koło Zawiercia, ciągnących pług, za kt�rym szedł ojciecandhellip; Zapierały się te maleństwa n�żkami o piaszczysta grudę, pochyliły się w prz�d i drobnymi rączkami wyprężonymi jak struny, wlokły ten pług za sobą. A ojciec w skupieniu wielkim kładł skibę za skibą. Ta prawda przeszła prawdę najgłębszą jakby się nagle oś sprawy tu zatrzymała. Orały te maleństwa. I nie straciły one nadziei, nie poszły ku drodze płakać i wyciągać żebrzącej dłoni, nie założyły komitetu obywatelskiego, nie ogłosiły składek za granicą. Takie płowe biedy polskieandhellip; tu się objawił sens polskiego ludu, jego poczucie dumy, poczucie nieuczone, naturalne, instynktowne. Jest wiosna, wiosnę trzeba obrobić. Nie ma koni, nie ma sił roboczych, ale jest ziemia ukochana, jest jeszcze ukrytego ziarna garść, jest ojciec, jest rodzina. Nie można go zaniedbać. Trzeba obsiać i nie czekać zlitowania ludzkiego. Wyrusza więc ojciec z dziećmi w pole. Gazeta Toruńska 30.05.1915 r. Rok 1916 Paliwo w zastosowaniu do elektrowni. W okolicach Zawiercia na głębokości kilkunastu metr�w posiadamy pokłady węgla brunatnego grubości 1 m. Roczna produkcja tego węgla około 150 000 ton idzie całkowicie na potrzeby fabryk miejscowych. Przegląd Techniczny 31.05.1916 r. Rok 1918 Zawiercie, w maju. Święto Lag-Beomer było w tym roku prawdziwą uroczystością. W obchodzie udział przyjmowały wszystkie związki narodowe, jak andbdquo;Agudas-Cjonandrdquo;, andbdquo;Ceirej-Cyjonandrdquo;, andbdquo;Bnojs-Cyjonandrdquo; i drużyna Szor�w. Już o godz. 7 rano zebrali się na placu miejscowym przedstawiciele wszystkich organizacji żydowskich i wychowańcy wszystkich szk�ł żydowskich. W dzień ten polskie władze szkolne uwolniły r�wnież uczni�w-żyd�w. Dzielnica żydowska przybrała iście świąteczny wygląd, balkony udekorowano chorągwiami i portretami Herzla. Przed wymarszem powitał zebranych p. S. Berman z Warszawy oraz prezes miejscowej organizacji syjonistycznej p. Adolf Bortnstein. Poch�d, w kt�rym przyjmowało udział przeszło 2000 os�b witano wszędzie kwiatami i okrzykami. Dzień ten na długo pozostanie w pamięci mieszkańc�w Zawiercia. Głos Żydowski 24.05.1918 r. Rok 1925 Zniesienie cła na papier w czasie strajku w Myszkowie. (Telefonem od naszego korespondenta).Warszawa, 13 maja. andbdquo;Trybuna Polskaandrdquo; podaje wiadomość, że premier Grabski zgodził się na zniesienie cła od papieru relacyjnego na czas trwania strajku w fabryce w Myszkowie. Papiernia ta była gł�wną dostawczynią papieru dla prasy polskiej, wobec czego przedłużający się strajk wywoływał obawy, że lada dzień prasa może się znaleźć bez papieru. Ilustrowany Kurier Codzienny 15.05.1925 r. Rok 1926 Jeszcze o fabryce andbdquo;Porębaandrdquo;. Robotnicy zatrudnieni w fabryce andbdquo;Porębaandrdquo; wystąpili do zarządu z żądaniem 50% podwyżki płac, pomimo iż sam związek żąda dla tej kategorii przemysłu tylko 25%. Zarząd odm�wił żądaniom robotnik�w, uzależniając sprawę podwyżek od wyniku konferencji, na kt�rej maja być om�wione warunki płacy i pracy robotnik�w zatrudnionych w przemyśle metalowym. Polonia 25.05 1926 r. 1929 Tragiczny wybuch w kamieniołomie pod Zawierciem. Nasz korespondent donosi: Dnia 7 bm. w kamionce cementowni andbdquo;Wysokaandrdquo;, pow. Zawiercie, nastąpił wybuch ładunk�w materiału wybuchowego, wskutek czego czterech robotnik�w odniosło ciężkie uszkodzenie ciała, zaś ośmiu robotnik�w uszkodzenia ciała lekkie. Przyczyna wypadku była następująca: przed kilku dniami zostało wprowadzone nowoczesne wysadzanie skały kamiennej za pomocą elektryczności i w tym celu urządzono potrzebną instalację prowizoryczną, przy kt�rej znajdował się odnośny przyrząd tzw. andbdquo;hebelandrdquo; powodujący wybuch założonych ładunk�w w kamionce. W chwili krytycznej, gdy na og�lna ilość 54 strzał�w było włączonych i gotowych do wybuchu 18 strzał�w, do kantorku, w kt�rym znajduje się andbdquo;hebelandrdquo; weszli Betlejowski Bolesław, dozorca kamionki i Lindenstrenchen J�zef elektromonter. Ten ostatni, manipulując andbdquo;heblemandrdquo;, włączył go, czym spowodował wybuch 18 strzał�w. Czterech ciężko rannych robotnik�w przewieziono do szpitala w Zawierciu, ośmiu zaś lekko rannych pozostawiono opiece domowej po udzieleniu opatrunk�w. Słowo, Radom 14.05.1929 r. Rok 1931 Walka całej wsi z leśniczym. Wieś Kromoł�w pod Zawierciem była w piątek dnia 15 bm. widownią krwawego starcia, kt�re tylko dzięki przytomności umysłu oddziału policji nie zakończyło się tragicznie. Od dłuższego czasu w tej miejscowości trwały kł�tnie między włościanami a właścicielem tejże, znanym działaczem społecznym, p. Olkuszewskim. Włościanie w spos�b bezprawny używali dworskich pastwisk, z kt�rych byli spędzani przez leśniczych. W dniu 15 bm. jeden z leśnik�w w spos�b zbyt energiczny zaczął spędzać pastuch�w, kt�rzy zdenerwowani agresywną postawą leśnika zaalarmowali całą wieś, tak, że tłum złożony z kilkuset włościan rzucił się na leśnika, kt�ry w obronie własnej wydobył brauning. Włościanie jednak nie zaprzestali dalszego ataku, usiłując mu brauning wyrwać. Zapasy na pieści trwały czas dłuższy, przy czym w pewnym momencie padł szereg strzał�w, z kt�rych dwa trafiły w kolano i brzuch jednego z napastnik�w, Zygmunta Kustrę. Wzburzony tłum zbił leśnika do nieprzytomności, po czym przeniesiono go do wsi i zamknięto w chlewie. Tymczasem zaalarmowany oddział policji przybył na miejsce, zdołał leśnika odbić, a tłum uspokoić. W sprawie tej policja wszczęła energiczne dochodzenie karne. Ilustrowany Kurier Codzienny 19.05.1931 r. Skazanie mordercy. W styczniu br. roku koło godz. 17 na najruchliwszej ulicy m. Zawiercia wśr�d wielkiej ilości przechodni�w, zamordowany został 34-letni Antoni Wacowski, pracownik fabryki szkła w Zawierciu. Sprawc�w morderstwa w osobach braci Nowak�w, 28-letniego Wiktora i 23-letniego Antoniego ujęto. Śledztwo wykazało, że Nowakowie będąc w jadłodajni chcieli zagrać w karty, lecz nie znaleźli amator�w. W tym czasie nadszedł Wacowski z kolegą Tutajewiczem, kt�ry na propozycje Nowak�w by zagrał w karty zgodził się. Wacowski znając dobrze Nowak�w, przestrzegł go przed nimi i skierował się ku wyjściu. Wtedy Nowakowie zaczęli się awanturować i wybiegli za Wacowskim, a na ulicy Wiktor Nowak rzucił się nań, wbijając mu sztylet w piersi. Wacowski przeszedł kilka krok�w i padł martwy na ziemię. Onegdaj Sąd okręgowy w Sosnowcu rozpoznał tę sprawę. Wiktor Nowak skazany został za zab�jstwo na 10 lat ciężkiego więzienia pozbawieniem praw. Polonia 24.05.1931 r. Rok 1933 Demonstracja bezrobotnych w Zawierciu. W ubiegły wtorek rano w Zawierciu doszło do demonstracji bezrobotnych. Około godziny 11 grupa licząca 300 os�b zebrała się przed magistratem wznosząc okrzyki andbdquo;Chleba i pracyandrdquo;. Demonstranci wysłali spośr�d siebie delegację do komisarza miasta, przedstawiając mu tragiczne położenie rzesz bezrobotnych i prosząc o pracę. W międzyczasie zjawiła się policja i rozpędziła demonstrant�w. Trzeba dodać, że Zawiercie jest miejscowością w Zagłębiu najwięcej dotkniętą bezrobociem, dwie trzecie mieszkańc�w żyje z dobroczynności społecznej. Polonia 11.05. 1933 r. Demonstracje bezrobotnych w Zawierciu powtarzają się. W ub. środę rano w Zawierciu powt�rzyły się demonstracje bezrobotnych. Tłum około 500 os�b zebrał się przed gmachem starostwa demonstrując, przy czym tym razem udział wzięły r�wnież kobiety. Demonstranci wysłali delegację, kt�rą przyjął zastępca starosty, prosząc o pracę i pomoc żywnościową. Zastępca starosty p. Malanowicz przyrzekł, iż dziś zatrudni 40 kobiet, a w najbliższych dniach 500 bezrobotnych znajdzie pracę przy obwałowaniu Wisły. Do żadnych zajść nie doszło. Polonia 15.05. 1933 r. Rok 1934 Rozpoczęcie budowy linii Zawiercie - Poręba. W poniedziałek, o godz. 9 rano odbyła się uroczystość poświęcenia budowy nowego odcinka kolejowego z Zawiercia do Poręby. Nowy odcinek liczyć będzie 7 km i posiadać będzie duże znaczenie gospodarcze albowiem połączy bezpośrednio powiat zawierciański ze Śląskiem. Kurier Bydgoski 2.05.1934 r. Rok 1935 13 tysięcy bezrobotnych wojew. kieleckiego przy pracy. Opieka nad drogami samorządowymi. Niezależnie od budowy i restauracji dr�g państwowych, Fundusz Pracy udzielił 345 tys. zł na prowadzenie rob�t drogowych w woj. kieleckim. Ustalono dotąd program rob�t prawie wyłącznie na terenie Zagłębia. W powiecie zawierciańskim wybudowane zostaną drogi na szlakach: Włodowice - Ogrodzieniec i Wysoka - Ząbkowice. /.../ Z poważniejszych rob�t, kt�re rozpoczęte zostały lub zostaną w bieżącym sezonie, mamy budowę kolei na szlaku Poręba - Zawiercie i Szczakowa - Bukowno. W Będzinie zostaną rozwinięte roboty kanalizacyjno-wodociągowe, w Kielcach roboty budowlane, a w Zawierciu zbudowana zostanie targowica i tunel drogowy pod torami kolejowymi. Gazeta Kielecka 26.05.1935 r. Dalszy kredyt na kolej Zawiercie - Siewierz. Na posiedzeniu zarządu miasta Zawiercia powzięto uchwałę przyjęcia bezzwrotnej dotacji z Funduszu Pracy w sumie 200 000 zł na dalszą budowę kolei na odcinku Zawiercie-Poręba-Siewierz. Stan obecnych rob�t postąpił tak daleko, iż jest rzeczą niewątpliwą uruchomienie z początku jesieni pociągu na odcinku Zawiercie-Poręba. Nie jest r�wnież wykluczone, że da się uruchomić także odcinek Poręba-Siewierz. Poza tym zarząd miasta wystąpi z wnioskiem na najbliższym posiedzeniu rady o zaciągniecie pożyczki 100 000 zł. na roboty wodociągowo-kanalizacyjne. Ilustrowany Kurier Codzienny 27.05.1935 r. Rok 1936 Z Zawiercia do Berezy. W nocy na 29 ub. m. wywiezieni zostali z Zawiercia do obozu izolacyjnego w Berezie Kartuskiej, dwaj komuniści-Żydzi: Abram Chaim Strasman oraz Mordka Wigderson, mieszkańcy Zawiercia. Orędownik 2.05.1936 r. Zięć zab�jca teściowej w Zawierciu zabił ją siekierą, a zwłoki zrzucił z mostu do rzeki. Sąd okręgowy z Sosnowca na sesji wyjazdowej w Zawierciu będzie rozpatrywał sensacyjną sprawę z powiatu zawierciańskiego. Chodzi o sprawę Mariana Maja, oskarżonego o zamordowanie własnej teściowej, Marii Skowrońskiej, kt�ra zamieszkała w Zawierciu przy ul. Paderewskiego. 24 października ubiegłego roku w rzece Warcie obok mostu przy ulicy Kasprowicza znaleziono zwłoki zamordowanej kobiety, jak się p�źniej okazało 50-letniej Marii Skowrońskiej pracownicy firmy Erbe. Ze skromnych swoich zarobk�w utrzymywała ona zamężną c�rkę i bezrobotnego od kilku lat zięcia Mariana Maja. Szczupłe zarobki Skowrońskiej wystarczały zaledwie na bardzo skromne utrzymanie i bieda panująca w domu była powodem niezgody i częstych kł�tni. Jak stwierdziła w dochodzeniu policja krytycznego dnia około godziny 6 rano, do przechodzącej przez most Skowrońskiej podbiegł z tyłu morderca i szybkim ruchem zadał jej ciężki cios siekierą w głowę. Po dokonaniu czynu, rzucił zwłoki z mostu do rzeki, gdzie znaleźli je po kilku godzinach robotnicy i uwiadomili policję. Zaraz po znalezienia zwłok podejrzewano Maja o zamordowanie teściowej. Nie przyznawał on się początkowo do winy, wzięty jednak w krzyżowy ogień pytań, opowiedział cały przebieg zbrodni. W związku z tym od p�ł roku czasu odsiaduje karę w wiezieniu. Ponura ta zbrodnia, kt�rej epilog w najbliższych dniach będzie rozpatrywany przez Sąd Okręgowy, budzi wśr�d ludności Zawiercia ogromne zainteresowanie. Polonia 8.05.1936 r. Rok 1938 Zagłębie-Warta 3:2 (1:1). W Zawierciu Zagłębie pokonało po pięknej i emocjonującej grze zawierciańską Wartę w stosunku 3:2 (1:1). Goniec Częstochowski 17.05.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. http://www.dawne-zawiercie.pl/zlodzieje_z_okolic_zawiercia_1880 Zdaje się, że niewinnością na punkcie poszanowania cudzej własności nie może pochlubić się żaden powiat szerokiego naszego kraju - ale w zuchwalstwie i mnogości popełnianych w tym kierunku przestępstw wyżej wymienione powiaty z pewnością trzymają prym. Tu już nie sporadycznie pojawiające się od czasu do czasu kradzieże drobne, ale uorganizowane bandy, rozb�jnicze napady nocne, z bronią palną w ręku, są na porządku dziennym. Przed kilku miesiącami nie było jednej nocy, żeby gdzieś w okolicy paromilowej nie wykonano napadu, żeby nie ukradziono kilku sztuk bydła, koni i owiec; po czym bezkarnością ośmieleni złoczyńcy, po 8-12 w bandzie, napadać zaczęli na domy zamożniejszych włościan, na młyny itp., gdzie napadniętych wiązali i groźbą odebrania życia wymuszali oddanie całej posiadanej gotowizny i kosztowniejszych ruchomości. W razie nieudania się napadu broniła się od pogoni uciekająca banda strzałami z dubelt�wek i rewolwer�w. Widownią takich rozb�jniczych napad�w były wsie: Kroczyce, Włodowice, Hucisko, Ślężany, Sokolniki oraz młyny na Pile i pod Białą Błotną. Przyznać trzeba, że od czasu, gdy po napadzie na ostatni z wymienionych młyn�w, ujęto i do Włoszczowy odstawiono dwunastu uczestniczących w tym rozboju złoczyńc�w, spokojniej się w okolicy całej zrobiło i ustały na czas jakiś głośniejsze podobne wyprawy. Przyczyną tego: raz, że herszt�w zabrakło, a po wt�re, że ci ich sojusznicy, kt�rzy przypadkiem (np. jak niekt�rzy dla braku but�w) w tej wyprawie udziału nie brali, a więc w ręce sprawiedliwości się nie dostali, przerażeni losem koleg�w i z obawy o sw�j własny przycichli chwilowo, wyczekując co się stanie z aresztowanymi. Gdy jednak sprawa tamtych za długo im się zdaje przewlekać, bo od kilku miesięcy nie słychać o ogłoszeniu na nich wyroku, więc znowu natura zaczyna ciągnąć wilk�w do lasu, i na nowo rozpoczęły się kradzieże, wobec kt�rych jeżeli władze szybkich i energicznych nie przedsięwezmą środk�w, to nawet życie ludzi spokojnych zagrożonym być może. Bo to złe zakorzeniło się w naszych stronach tak, że już nie pojedynczy złodzieje fachowi kradną, ale gospodarze stosunkowo zamożni nie brzydzą się rozb�jniczym rzemiosłem; że są wsie całe, gdzie połowa ludności niemal trudni się uorganizowanym złodziejstwem; i że wszyscy włościanie okoliczni znają doskonale złodziei i wiedzą zawsze, co kt�ry z nich, kiedy i komu ukradł, ale za nic w świecie złodzieja nie zdradzą, bojąc się jego zemsty. Zaś dla władz bezpieczeństwa trudność ujęcia złodziei leży gł�wnie w tym, że to nie wł�czędzy jacyś bez dachu i ziemi, lecz ludzie po większej części osiadli, kt�rzy przez dzień gospodarzy spokojnych udają, nawet urzędy sołtyskie piastują, a nocami chodzą na złodziejskie wyprawy. A ponieważ w każdej prawie wsi jest co najmniej kilku włościan, należących do tego cechu, przeto każda rzecz ukradziona, czy to koń, czy krowa, czy w�z, podawane z rąk do rąk, w ciągu nocy przejedzie zawsze z jednego powiatu do drugiego, i oddali się od miejsca popełnionej kradzieży tak, że wszelkiej pogoni pomyli ślady. Zbytecznym chyba byłoby dodawać, że starozakonni [Żydzi] (z Kromołowa i Włodowic) dzielną też są złodziejom pomocą zar�wno w przechowywaniu rzeczy kradzionych, jak i w kupowaniu od nich tanim kosztem nabytych towar�w. Szczęściem, że i pomiędzy złodziejami trafiają się niesnaski, kt�re w skutkach bądź to karę zasłużoną sprowadzają na nich, bądź uwalniają społeczeństwo od tych parszywych owiec. Tak przed kilku dniami spaliły się w Sokolnikach budynki włościanina jednego, a on sam zaledwie z duszą uciekł z płomieni. Ludek poczciwy teraz dopiero opowiada sobie, że �w człek przechowywał u siebie zawsze przyprowadzone z daleka kradzione rzeczy, ale przeniewierzał się niekiedy wsp�lnikom swoim, obracając część onych na swoją wyłączną korzyść. Ot�ż poszkodowani złodzieje przez zemstę podpalili mu chałupę na cztery rogi w nocy, podparłszy przedtem drzwi mocno, w zamiarze upieczenia zdrajcy w zgliszczach własnego domostwa. Nie udała im się jednak sztuka - bo choć osmalony, wydobył się z płomieni ciasnym okienkiem. Tak znowu w gminie kroczyckiej w zeszłym tygodniu uwolniła nas opatrzność naraz od dw�ch niebezpiecznych złodziej�w. Żyd z Kromołowa z włościaninem z Żerkowic zawiązali z dawna sp�łkę w celu kradzieży bydła. Raz �w ukradł, a ten odprowadzał w dalekie strony, drugi raz kradł ten, a �w sprzedawał na odległym gdzieś jarmarku. Rzemiosło szło dobrze, stąd rozrachunki pomiędzy wsp�lnikami częste. Ot�ż z ostatniego rozrachunku wypadało, że chłop winien był Żydowi 5 rubli srebrnych, ale powiedział, że ich nie ma; Żyd nalegał natarczywie o oddanie należności, więc chłop przebiegły zwierza mu się, że ukradł zeszłej nocy parę owiec, że trzyma je w lesie i nimi chce spłacić dług. Łatwowierny Żyd idzie do lasu po owe owce, a tymczasem chłop zabija go, przywiązuje po śmierci jeszcze rzemieniem za szyję do krzaku jałowca, a sam najspokojniej wraca do domu. Przypadek zrządził, że inni włościanie, kt�rzy słyszeli rozmowę powyższą, znaleźli rychło w lesie żydowskiego trupa; więc domyślili się snadnie mordercy, u kt�rego też rzeczywiście znaleziono w chałupie świeżo pozapierane z krwi rękawy u koszuli i sukmany. Zbrodniarz natychmiast został aresztowany i oddany sądowi olkuskiemu. Toż i energiczny pisarz kancelarii gminnej kroczyckiej, p. Wyganowski, z pochwały godną wytrwałością, śledzi i wyławia złodziei z pomocą straży ziemskiej - i świeżo znowu aresztował paru przekonanych o kradzież wieprz�w - ale c�ż pomoże choćby i największa energia kilku ludzi dobrej woli wobec tak rozgałęzionej organizacji złodziejskiego rzemiosła i wobec powszechnej niemal między ludem wiejskim demoralizacji. Wśr�d tak nadzwyczajnych okoliczności tylko nadzwyczajne środki mogły by pożytecznie oddziałać, tylko nadzwyczajna surowość sąd�w może jeszcze odstraszyć i poprawić tych, co niezbyt jeszcze głęboko zabrnęli, i co nie nędzą rzeczywistą, ale tylko pr�żniactwem popchnięci zostali do brania udziału w nabywaniu dostatk�w bez pracy. Niedawno w kt�rymś z pism warszawskich zdarzyło mi się czytać korespondencję z prowincji, użalającą się, że sądy teraz za lada bagatelę skazują na więzienie, skutkiem czego domy kary przepełnione są winowajcami. Czytanie tych skarg nastręczyło mi myśl, że albo szanowny korespondent, kt�ry tak lituje się nad smutnym losem złodziei, musi mieć mocną kasę wertheimowską, w kt�rej bezpiecznie mieści wszystkie swoje precjoza, albo też nie ma nic, co by mogło być skradzione... Ale nam rolnikom, choć biednym, dał Pan B�g jaki taki dobytek, kt�rego w skrzynkę schować nie możemy, a kt�rym przecież dzielić się na poły ze złodziejami nie mamy ochoty. Nam, otwarcie powiem, taka litość niewczesna wydaje się czymś anormalnym; my bo od lat paru już opędzamy się złodziejom własnymi siłami - ale to wysiłkiem wszystkich sił - a opędzamy się bezskutecznie; wyglądamy od władz bezpieczeństwa publicznego pomocy energicznej, a od sąd�w uwolnienia nas od tej plagi, wobec kt�rej egzystencja gospodarstw naszych zagrożona i mienie, a nawet życie nasze niepewne. Tu na bok z miłosierdziem, gdzie byt społeczeństwa całego jest zagrożony. Precz z filantropią, mającą litość nad kilkunastu parszywymi owcami, a oddającą na pastwę zarazie całe zdrowe jeszcze stado. Tu jeden tylko ratunek jest widoczny: oddzielić czym prędzej chore od zdrowych, bo zaraza ogarnie cały lud. Złodziej�w wykwalifikowanych wywieźć; wahających się między występkiem a cnotą odstraszyć od wstępowania w ślady tamtych; a pokoleniu młodszemu dać oświatę i bojaźń Bożą wpoić, żeby go już w przyszłości nie potrzeba było kurować tak energicznymi środkami. Wracam jeszcze do sprawy owych dwunastu rabusi�w, uwięzionych w październiku czy listopadzie roku zeszłego po napadzie nocnym na dom młynarza koło Białej Błotnej. Fakt uwięzienia ich stanowi epokę w okolicy naszej, bo pierwszy to raz od lat wielu udało się władzy dostać do matni tak niebezpiecznych, a tak długo bezkarnie wojujących zuch�w. Wyroku na nich czekamy z niewysłowioną ciekawością i niepokojem, zar�wno my wszyscy, cośmy przez nich przez lat kilka ograbiani byli - jak i ci ich wsp�lnicy, co z nimi razem kradli, wyprawy rozb�jnicze urządzali, a dotąd nie wpadli w ręce sprawiedliwości. Każdy chłop zna ich, w każdej wsi okolicznej jest ich po kilku przynajmniej; z trwogą wyczekiwali oni dotąd, czy koledzy nie wygadają czego na nich, jęli się już byli nawet pracy i zaprzestali chwilowo praktyk złodziejskich; dziś ośmieleni bezkarnością za dawne grzechy, rozpoczynają przerwane rzemiosło na nowo. Inni znowu włościanie, kt�rzy do wypraw nocnych z tamtymi nie należeli, ale zjedli może od czasu do czasu część mięsa z upolowanych baran�w, i wiedzieli dobrze o każdej sprawce złodziei - milczeli długo w oczekiwaniu, że ujęci mogą jeszcze uniewinnić się przed sądem, i powr�cić, i mścić się na gadatliwych. Więc i sędziemu śledczemu nie m�wili wszystkiego, o czym wiedzieli, i pomiędzy sobą zachowywali ostrożność, żeby nie być pom�wionymi o zdradę. Teraz przecie, gdy po kilku miesiącach więźniowie nie wracają, gdy jak wieść niesie, z Włoszczowy już do Kielc odesłani zostali i prędko prawdopodobnie nie wr�cą - rozwiązywać się zaczynają pomału języki, i opowiadają sobie ludzie jak to było, kto do kt�rej wyprawy nocnej należał, co komu zrabowano, i jak się odbył podział nakradzionych przedmiot�w... Myślę, że dzisiaj sędzia śledczy dowiedział by się znacznie więcej, niż mu przed p�ł-rokiem opowiedziano; i nie dwunastu, ale przynajmniej trzy razy tylu winowajc�w dostałoby się pod klamkę. Nagi fakt ostatniego, wyżej wzmiankowanego rozboju, był następujący: Dwunastu ludzi, o poczernionych twarzach, z przyprawionymi brodami, z czterema strzelbami i dwoma rewolwerami, zgromadziło się z kilku wiosek okolicznych o p�łnocy w lesie pod Kroczycami, i napadło wsp�lnie na młyn za Białą Błotną, blisko o milę stamtąd odległy. Młynarza i młynarkę skrępowano, powr�z mu na szyję założono i pod groźbą natychmiastowego powieszenia, kazano sobie wydać wszystką got�wkę i kosztowności, jakie to małżeństwo posiadało. Dziewczyna, kt�ra z drugiej izby oknem wyskoczyła i do wsi po ratunek pobiegła, przeszkodziła gruntowniejszemu rabunkowi, a może i spełnieniu morderstwa. Złoczyńcy pochwycili tylko, co się unieść dało, i salwowali się ucieczką. Wkr�tce jednak, częścią zdradzeni przez jednego z wsp�lnik�w, częścią poznani przez młynarkę, wszyscy uwięzieni zostali. Ot�ż głos powszechny wskazuje kowala S. jako herszta tak tej wyprawy, jak i wielu innych, z rozmaitym powodzeniem dokonanych poprzednio. Oto, co więcej o nim opowiadają: Dniem przedtem miał tenże kowal zamiar obrabować starozakonnego Berka w Kroczycach. Dowiedziawszy się szczeg�łowo od Żyda z Podlesic, gdzie Berek ma schowane 12 000 rubli, wybrał się S. z synem i kilku zm�wionymi towarzyszami na dom Berka w nocy. Dw�ch z tych złoczyńc�w już nawet weszło do niego - ale niespodziewanie zastali tamże pięciu innych nocujących Żyd�w - a tak napad się nie udał, a rabusie niepoznani umknęli. U wdowy Bożkowej w Ślężanach tenże kowal z synem i pięciu innymi wsp�lnikami, wdarli się nocą przemocą do chaty, splądrowali takową w przytomności właścicielki, zabrali między innymi 150 rubli, 7 sztuk pł�tna i parę połci słoniny. Pł�tno i słoninę rozdzielił kowal między pomocnik�w swoich, a pieniądze wszystkie zatrzymał dla siebie. We wsi Hucisku u włościanina Jęderki, S. z ośmiu towarzyszami zabrał 5000 złp. banknotami, kt�re podobnież wystraszył na właścicielu groźbą powieszenia. W Bobolicach napadł na dom włościanina w siedmiu. Gdy go dobrowolnie do chaty wpuścić nie chciano, usiłował włamać się gwałtem - ale gdy gospodarz zagroził, że siekierą tnie pierwszego, co łeb wsadzi do izby, poprzestali rabusie na daniu kilku wystrzał�w do chaty, i zabraniu wszystkich owiec temuż gospodarzowi. W Sokolnikach strzelano także do ludzi broniących swego mienia wśr�d podobnego napadu. To tylko w czterech graniczących z sobą wioskach i w kr�tkim przeciągu czasu - ale ile opr�cz tego nakradł kartofli w Kotowicach, zboża r�żnego w Zdowie, kr�w i owiec po r�żnych miejscach, to i spamiętać nie podobna; dość że nie pr�żnował żadnej nocy. Pozostała po nim żona, będąc w posiadaniu znacznych nakradzionych przez męża i syna kapitał�w, zwierza się przed ludźmi, że chętnie by część onych poświęciła na wykupienie tych dw�ch gagatk�w z niewoli kieleckiej - i ja też w tych myślach i zabiegach czułej żony i matki nic nie upatruję zdrożnego... Ale co pomyślicie o człowieku inteligentnym, mianującym się adwokatem z Kielc, kt�ry przyjeżdża w te strony, zwołuje do siebie żony owych dwunastu uwięzionych, targuje się z nimi, żąda po 50 rubli od głowy, i przyrzeka, jeżeli mu złożą żądane pieniądze z g�ry, wyjednać w sądzie uniewinnienie zbrodniarzy. Inne kobiety odpowiedziały, że nie mają pieniędzy, kowalka już ryzykowała zapłacić za dw�ch swoich, ale rzekomy adwokat powiada, że dw�ch bronić się nie podejmie... Potem przysyłał po nią znowu, i znowu nawiązały się targi, tylko baba zmądrzała - bo jej ludzie doradzali andbdquo;że żeby to był sam sędzia, to co innego, ale taki jakiś adwokat, to może on temu nie poradzi, jeno pieniądze chce wyłgaćandrdquo; - więc mu obiecała tylko, że da mu 200 rubli, ale dopiero wtedy jak jej męża i syna uwolni. A byli i tacy co doradzali: andbdquo;dajcie mu! To jest dobry adwokat, on już i gorszych od waszego potrafił od nieszczęścia wybawić...andrdquo;. Jakież pojęcie o słuszności, o sprawiedliwości, o prawie i o powadze sądu może wyrobić się u ciemnego naszego ludu, gdy takim przemysłowym rycerzom wolno będzie bezkarnie wyzyskiwać tego ludu ciemnotę, i bałamucić go w tak niegodziwy i tak wysoce niemoralny spos�b ? Za długo może nudzę was lokalną historią smutnych stosunk�w niewielkiej okolicy naszej - ależ zdało mi się koniecznym napiętnować hańbą publicznie wyzyskiwacza, kt�ry jeżeli był kiedy adwokatem, to stał się zakałą tego szanownego stanu, i prawo bronienia spraw odjętym być mu powinno; a z drugiej strony zdało mi się potrzebnym objaśnić niekt�rych pan�w piszących, kt�rzy z daleka tylko i z widzenia znają nasz ludek - jakim on w rzeczywistości jest, jakim m�gł by być, gdyby był umoralniony i oświecony, a jakim stać się może, gdy będzie zostawiony przemysłowi własnemu, rzucony na pastwę wrodzonego lenistwa i namiętności, a jeszcze gdy objaśniany będzie w rzeczach sprawiedliwości przez takie indywidua, jak wyżej wzmiankowany adwokat. Tekst pierwotnie ukazał się w czasopiśmie andbdquo;Gazeta Sądowa Warszawskaandrdquo; nr 3(15).05.1880 r. pod oryginalnym tytułem andbdquo;Z powiat�w włoszczowskiego i olkuskiegoandrdquo;. Tekst wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek. Dokonano poprawek pisowni według obecnych reguł. http://www.dawne-zawiercie.pl/czerwiec_w_zawierciu_i_okolicach_18441938_czesc_2 Rok 1844 Listy Gończe Niżej wymienione Sądy wzywają uprzejmie wszystkie władze Cywilne i Wojskowe, iżby na poniżej opisane osoby zbiegłe baczne dawały oko, z ujętymi zaś wedle istniejących przepis�w postąpiły. /.../ Nr 11172. Mikołaj Kot lat 22 liczącego, wzrostu dobrego, twarzy ściągłej, włos�w i oczu czarnych, włościanin, obwiniony o kradzież, z wsi i gminy Kromoł�w Powiatu Olkuskiego. Dziennik Urzędowy Guberni Lubelskiej 3/15.06.1844 r. Rok 1848 Nr 50402 (820) W gminie Kromoł�w, powiecie olkuskim, w dniu 8(20) listopada r.z. Znaleziono zwłoki człowieka, mającego wzrost średni, twarz okrągławą, nos nieco zadarty, oczy ciemne; w ubraniu wiejskim. Nr 50401 (821) Pod miasteczkiem Szczekocinami, w powiecie pileckim, dnia 19(31) października r.z. przy drodze znalezione zostały zwłoki człowieka, mającego lat 70, wzrost wysoki, twarz pociągłą, nos długi, oczy niebieskie, włosy siwe, w odzieży wiejskiej. Wzywa Sąd poprawczy każdego, kto by o powyższych zmarłych posiadał, jaką wiadomość, iżby takowej sądowi tutejszemu bezzwłocznie udzielić zechciał. Dziennik Urzędowy Guberni Radomskiej nr 26 13(25).06.1848 r. Rok 1879 Dobra Łazy mają być wystawione na sprzedaż. Obszerne lasy, obfite pokłady rudy, wapienia muszlowego, glinki ogniotrwałej i prześliczne położenie, bogato uposażone przez przyrodę, nadające się do urządzenia stacji klimatycznej, zwabią pewne nabywc�w na tę jedną z piękniejszej miejscowości na naszym pograniczu. Oby tylko majątek ten nie dostał się do rąk spekulant�w, obcych przybysz�w. Tydzień, Piotrk�w, 1.(13)0.6.1879 r. Rok 1882 Wielmożni panowie, strasznie kurczycie ojczyznę. Do jakiego stopnia własność ziemska i w kongres�wce przechodzi z rąk polskich w obce, można się przekonać z jednego powiatu będzińskiego, a nie jedyny to powiat, kt�ry tak piękny stan przedstawia. Oto, co pisze w tym względzie andbdquo;Słowoandrdquo; warszawskie: andbdquo;Wysoka, dawniej Taszyckich, dziś izraelit�w Agera i Landaua. Poręba Mrzygłocka Rokossowskich, nabyta przez hr. Schafsgotha, kt�ry odprzedał ją Żydowi pruskiemu Pringsheimowi i jest w posiadaniu tego ostatniego. Rudniki, dawniej Taszyckich, dziś księcia Hohenlohe. Kromoł�w - Gostkowskich, teraz w posiadaniu kompanii żydowskiej. Chruszczobr�d - Grabińskich, dziś w ręku żydowskim. Pyrzowice i Tomaszowic - Grabińskich, nabyte i dotąd w posiadaniu obcego Niemca. Gzich�w - dawniej Siemieńskich, miejscowość obfitująca w rudy galmanu, kt�rych eksploatację na wielka skalę rozwinął nowonabywca p. Kramsta, właściciel ogromnych zakład�w przędzalniczych we Freiburgu. Niezależnie od wielkich kapitał�w zasilających te zakłady, posiada on jeszcze milionowy kapitał obrotowy, w znacznej części obracany na kopalnie w Gzichowie. Wszedł on w posiadanie majątku jeszcze przed rokiem 1864 i otwierając kopalnie, osadził ją czynszownikami do rob�t g�rniczych uzdolnionych, udzielając im grunta przyległe na czynsze, kt�re umarzały się robotą. Pierwotna ta jednak umowa rozchwiała się mocą ukazu z daty powyższej, uwłaszczającego czynszownik�w. Wtenczas to p. Kramsta wyrzekł słowa następujące: andbdquo;Niemiec goły opuszcza Polskę z milionami. Niemiec milionowy mienie swe zamienia na torbę żebracząandrdquo;. Nie spełniła się jednak ta zmiana, bo p. Kramst dalej prowadzi swe przedsiębiorstwo, i jak słychać, świetnie na nim wychodzi. Zag�rze - hr. Mieroszewskich, dziś w rękach p. Kramsta. Tu także są obfite pokłady węgla. Bolesław - Łąckich, dziś Kramsta. Ujejsce znowu p. Kramsta. Klewce- Romkowskich, teraz hr. Renarda. Malinowice - Kmit�w, teraz księcia Hohenlohe. Milowice - Błaszczyńskich, dziś Niemca nie wiadomego mi pochodzenia. Ogrodzieniec - Mieroszewski, dziś kompanii żydowskiej. Co do majątk�w przerzuconych w obce naszej narodowości ręce, pomimo tylu wyliczonych tu powyżej nomenklatur, jeszcze ich liczba daleka jest od wyczerpania. Słowem, wynarodowienie tych okolic Kr�lestwa jest niemal faktem już dokonanym, kt�rego wcale nie kompensuje szczupła liczba majątk�w ziemskich, pozostałych jeszcze w rękach polskich właścicieli, a i ci nie zawahają się, a nawet jak, żali się słusznie andbdquo;Słowoandrdquo; poszukają mających chęć nabycia ich d�br, nie przebierając wcale w narodowości nabywc�w. Wobec takiego stanu rzeczy mimowolnie wyrywa się z głębi duszy okrzyk boleści naszego złotoustego księdza Skargi: andbdquo;Ej, wielmożni panowie, nie kurczcie ojczyzny! Troszeczeczkę więcej oszczędności, zastosowania wydatk�w do przychod�w, zerwania z życiem nad stan, pracy i miłości ojczyzny, a nie będzie się ziemia usuwała nam spod st�p naszych, dziedzictwo nasze nie p�jdzie do obcych wrogich nam. Opinia publiczna powinna piętnować wszystkich tych, co lekkomyślnie i z winy własnej kurczą ojczyznęandrdquo;. Słowa te dotyczą r�wnie Galicji, gdyż i tu panowie szlachta zbyt są skorzy do wydawania ziemi ojczystej w obce ręce. Gazeta narodowa (Lw�w) 4.06.1882 r. Rok 1884 Zawiercie. /.../ Ot np. nasz przemysł swojski, kt�ry - jak powiada tr�jgłowy Wandalin Rusticus Olszewski - wystrzelił w piękny kwiat, pod złudnymi pozorami zwiększenia wytw�rczości, więc niby i bogactwa kraju kryje tyle nędzy, że aż strach zajrzeć do jego tajnik�w. W Zawierciu znajdują się liczne zakłady fabryczne będące własnością bogatych kapitalist�w. Wyzysk i nieludzkie obchodzenie się z robotnikami doszły tam do tego stopnia, że wywołały wreszcie wmieszanie się władzy, kt�ra nakazała śledztwo. Poprzednio już jednak o nadużyciach miejscowej administracji krążyły głuche wieści; doszły nawet do centralnego zarządu fabryk andbdquo;Zawierciaandrdquo;, rezydującego w Warszawie, kt�ry wysłał na miejsce swojego delegata. Sumienny ten człowiek zdobył się na odwagę przedstawienia prawdziwego obrazu rzeczy: widocznie jednak zarząd nadużycia wykazane przezeń uważał za rzecz zwykłą, kiedy ze swej strony nie przedsięwziął żadnych krok�w do ich usunięcia. Przypatrzmy się więc bliżej tym andbdquo;normalnym warunkomandrdquo; położenia ludności robotniczej. W małych izdebkach sypia na zgniłej podłodze nawet bez garstki słomy, kt�rą się daje na podści�łkę bydlęciu, 15 do 20 istot ludzkich. Przez dziury w podłodze robią wycieczki szczury i zjadają chleb, schowany pod ławą. Mężczyźni, kobiety i dzieci nocują razem; zdarzało się nieraz, że robotnicy gwałcili dwunasto- lub trzynastoletnie dziewczęta, a kobiety małych chłopc�w, kt�rzy w 20 roku życia wyglądają jak starcy. Delegat, kt�ry wiele lat spędził w ubogiej fabrycznej miejscowości powiada, że nigdzie nie widział ludności tak upośledzonej fizycznie, tak zepsutej moralnie. Drożyzna wszystkich niezbędnych produkt�w straszna - i nic dziwnego, bo handel znajduje się w rękach kilku protegowanych przez zarząd fabryki izraelit�w. W stosunkach administracji do robotnik�w panuje nieograniczona niczym samowola, ładniejsze dziewczęta padają ofiarą urzędnik�w i majstr�w, wytrącenia z zarobku, czyli tzw. felery za prawdziwe bądź urojone przewinienia, oszustwa przy wypłacie należności są na porządku dziennym. Ten sam nieubłagany, okrutny wyzysk; ta sama nieludzkość w stosunkach prześladuje biednego robotnika w szpitalu, w kt�rym nawiasem powiedziawszy, doktor i cała posługa składa się z Żyd�w. Ta okoliczność, że izraelici gospodarują w Zawierciu, dała pobudkę pewnym pismom do namiętnych wycieczek antysemickich. Rzeczywiście, wskutek pewnych właściwości rasowych wyzysk żydowski jest bardziej konsekwentnym, nieubłaganym, ale w istocie rzeczy niczym się nie r�żni od wyzysku przedsiębiorc�w chrześcijańskich. Stosunek kapitału do pracy nie jest stosunkiem garbatych do prostych nos�w, i wyzysk pozostanie wyzyskiem, czy ubierzemy go w chałat i jarmułkę, czy palto i kapelusz, czy nawet w kontusz i rogatywkę. Śledzenie w stosunkach ekonomicznych wystających uszu czy zakrzywionych nos�w jest tylko zamydlaniem oczu, manewrem puszczanym w ruch, żeby zainteresowana strona nie widziała istotnej przyczyny złego. Prawda tygodnik polityczny, 7.06.1884 r. Rok 1885 Szosa z Wolbromia do Pilicy i z Pilicy do Zawiercia jest czymś takim, na określenie czego nie ma właściwej nazwy w słowniku mowy potocznej. Tyle tam dziur, wyboj�w, wkłęsłości i bruzd, że przejeżdżający choćby żelazne miał zdrowie, po kilkukrotnym przebyciu tej drogi położyć się musi do ł�żka. Całe lata zaniedbania składały się na wytworzenie podobnie haniebnego stanu drogi. Konserwacja dokonywała się w ten spos�b, że ustawiano zaledwie jedną pryzmę kamieni i to w najgorszym gatunku. Wprawdzie obecnie administracja ożywiona jest najlepszymi chęciami, pragnęłaby zaprawić poczynione szramy, ukr�cić jawne i krzyczące nadużycia przedsiębiorc�w, lecz na to potrzeba czasu i żywszego wsp�łdziałania miejscowych obywateli. Każde nadużycie powinno być ujawnione, każde zboczenie głośnym i wiadomym naczelnym władzom. Wina zaniedbania spada w części i na samych mieszkańc�w, kt�rzy dotąd nie umieli chodzić wok�ł własnych interes�w i dopuścili do kompletnej ruiny jedynej drogi, jedynego łącznika komunikacyjnego ze światem. Płonne są nadzieje wszystkich fabrykant�w usiłujących tu rozwinąć przemysł - dziesiątki tysięcy rubli wrzucone w fabryki p�jdą na marne, dop�ki nie stanie droga r�wna jak st�ł, ułatwiająca dojazd wygodny do zakład�w przemysłowych. Pilica. W tych dniach, odbyło się w Pilicy wesele na tle bardzo niewesołym, bo bez ślubu. Przed błogosławieństwem nowożeńcy przystąpili do spowiedzi i panna młoda przypomniała sobie, że rano napiła się trochę wody - nie mogła więc stanąć do ślubu bez komunii. Ponieważ weselnicy byli sproszeni, muzyka zam�wiona, więc cały orszak udał się do domu i odprawiano gody. Panna młoda tańczyła polki, walce, a r�wnocześnie zalewała się gorzkimi łzami. Lecz na świecie wszystko ma sw�j koniec, więc na drugi dzień nie piła już wody, ślub wzięła i zn�w tańczyła. Czy i tym razem ze łzami?... Na wystawie rolniczo-przemysłowej w Warszawie z guberni kieleckiej następującym wystawcom przyznano nagrody: Towarzystwu akcyjnemu przędzalni bawełny, tkalni i blicharni w Zawierciu (pow. olkuski) za tkaniny bawełniane, kretony i chustki, a w szczeg�lności za znakomity postęp w drukarstwie - medal złoty. Gazeta Kielecka 23.06(5.07)1885 r. Rok 1886 Korespondencje andbdquo;Tygodniaandrdquo; z Zawiercia. Smiles powiedział, że zamiary uskuteczniają się tylko za pomocą silnej woli. Zdanie to powinno znaleźć żywe zastosowanie w powziętym u nas projekcie założenia czytelni fabrycznej, Projekt ten zawsze, a zwłaszcza dzisiaj jest bardzo na czasie. Wiadomo, iż fabryka nasza pomału otrząsa się z pyłu cudzoziemskiego i skutkiem powiększania krajowych sił roboczych nabiera mniej więcej cech swojskich. We wszystkich częściach fabryki spotkać można pracownik�w, kt�rzy by chwile wolne od zajęć fabrycznych pragnęli strawić produkcyjnie dla umysłu. Tymczasem nie ma tu u nas ani księgarni, gdzie by można nabyć lub przynajmniej abonować książki; nie ma tu r�wnież cukierni, gdzie pod pretekstem wypicia filiżanki czarnej kawy można byłoby przewertować kilka pism codziennych i tygodniowych. Wprawdzie mamy tu gambrynusowy przybytek zwany powszechnie andbdquo;kasynemandrdquo;, a w języku naszym pospolitym andbdquo;brudną i wstrętną knajpąandrdquo;, ale pr�cz kieleckiego piwa pana Sztumpfa i w�dek z destylarni pana Brauna, nic tam nie można zjeść, ani przeczytać. Właściciel tej czcigodnej instytucji celuje w swych pomysłach co do urozmaicania nam monotonnego życia. Oto np. angażuje (naturalnie zza granicy) grono tak zwanych andbdquo;artyst�wandrdquo;, składające się kilku dymisjonowanych niemieckich i kilku r�wnież dymisjonowanych bajader, w celu urządzenia nam jakiejś hecy figurującej pod przyzwoitą nazwą andbdquo;wokalnego koncertuandrdquo;. No i co prawda nie żałuję; wydarzyła mi się choć raz prawdziwie rzadka sposobność poznania zbiorowej edycji piosenek kompozycji wszystkich ulicznik�w zachodniej Europy. P�źniej inne towarzystwo r�wnież andbdquo;artystyczneandrdquo; urządzało nam symfoniczne andbdquo;koncertyandrdquo; także niewiele więcej interesujące. Pozw�lcie mi jeszcze wr�cić do mającej powstać czytelni i rzucić pytanie, czy kilkutysięczna liczba robotnik�w będzie miała bezpośredni, a przynajmniej pośredni dostęp do tego przybytku?... Ani na chwilę nie śmiem wątpić, że ci ludzie będą tam mogli znaleźć pokarm duchowy w postaci książek i pism ludowych, a co więcej może i popularnych dziełek specjalnych, kt�re zdołałyby ich przekształcić z chodzących maszyn na świadomych siebie pracownik�w. /.../ Tydzień, Piotrk�w, 25.05 (6.06.)1886 r. Rok 1889 W kości�ł parafii Koziegł�wki pod Zawierciem w dni 4 b.m. uderzył piorun. Działo się to pod koniec nabożeństwa niedzielnego. Burza z gradem i piorunami zatrzymała pobożnych dłużej w kościele, gdy nagle silny huk dał się słyszeć w stronie dzwonnicy, umieszonej pod ch�rem. Było to uderzenie pioruna, kt�ry, przeleciawszy po ścianie wewnętrznej kościoła, wpadł w ziemię i kontuzjował organistę oraz sześć innych os�b w kościele będących. Na dzwonnicy kościoła wynikł pożar, lecz został szczęśliwie ugaszony. Tydzień, Piotrk�w, 11 (25)06.1889 r. Rok 1890 /.../ Nadto żywioł miejscowy nie m�gł znaleźć dostatecznej opieki i życzliwości w przemyśle obcym, przeważnie niemieckim, spekulacyjnie u nas zaszczepionym i posługującym się swoimi rodakami. Wszystko to sprowadziło na rynek nadmierną podaż rąk i gł�w, kt�re po wielu latach starań i bezpłatnej usługi nie mogą zdobyć zarobku. Wszystkie fabryki w kraju są oblężone przez tłum młodzieży z patentami wyższych szk�ł technicznych i przemysłowych, kt�ra jak o najwyższą łaskę prosi o możność praktykowania. Do tej og�lnej troski często jeszcze zła wola dorzuca swoje kamienie. Tak np. niedawno dyrektor (Polak) fabryk akcyjnego Towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo; wydalił dwunastu polak�w (przeważnie ludzi z wyższym wykształceniem), nie tknąwszy ani jednego Niemca, a nawet przyjąwszy jednego. Pan ten, kt�remu wolno andbdquo;być niesprawiedliwymandrdquo; posunął jednocześnie samowolę tak daleko, że odprawionym odmawiał wydania świadectw, według kaprysu oznaczał przypadającą im należność, a usuwając (niby dla oszczędności jednych) drugim zaszczyconym jego dostojną łaską, podwyższył pensje. Z dowod�w złożonych nam przez jego ofiary przytaczamy drobny, ale charakterystyczny. Oto brzmienie dymisji: andbdquo;Ponieważ wszelka praktyka, a tym samym jednostki niemające zajęcia stałego są poniekąd przeszkodą dla fabryki, przeto...andrdquo; itd. andbdquo;Czy słyszał, kto, aby praca człowieka teoretycznie wykształconegoandrdquo; była andbdquo;przeszkodą dla fabrykiandrdquo; i ażeby taki człowiek spełniający włożone nań obowiązki nie miał andbdquo;zajęcia stałegoandrdquo;. Obok pytania wniosek skoro: skoro andbdquo;wszelaka praktyka jest poniekąd przeszkodą dla fabrykiandrdquo;, przeto itd., zatem wszystkie fabryki, jeżeli nie chcą ponosić strat i spełniać akt�w dobroczynnych, powinny zamknąć się przed nowymi kandydatami bez względu na ich zdolności i wiedzę teoretyczną; ponieważ zaś wszystkie siły fabryczne przygotowują się droga praktyki, a ta będzie zamknięta, więc po wymarciu obecnych, przemysł ustać musi. Do takich niedorzeczności prowadzi logicznie rozwinięta zasada dyrektora z Zawiercia. /.../ Prawda, 7.6.(26.05)1890 r. Folwark Dobra. Rozległy morg�w 327, należący do d�br Pilica, w powiecie olkuskim od 1 lipca jest do wydzierżawienia. Wiadomość w Administracji D�br Pilica. Gazeta Kielecka 18(6)06.1890 r. Fabryka akcyjna wyrob�w bawełnianych w Zawierciu obchodzić będzie pięćdziesięcioletni jubileusz swego istnienia. W roku zeszłym fabryka wyprodukowała 21 milion�w arszyn�w pł�tna, lecz wskutek nieurodzaj�w zmniejszył się zbyt jej wyrob�w. Z tej przyczyny w roku bieżącym, jak donoszą pisma warszawskie, zmniejszono ilość godzin pracy robotnikom. Gazeta Kielecka, 20(10)06.1890 r. Zarząd inżynierii I okręgu g�rniczego w Kr�lestwie ogłasza, iż we wsi Blanowice gminy Kromoł�w, w pow. będzińskim odkryto pokłady węgla kamiennego grubości 26 cali w głębokości 46 st�p. W tymże powiecie w lasach rządowych Porębka natrafiono na pokłady węgla grubości 2 stopy cali 9.poklady te znajdują się na głębokości 12 st�p i 4 cali. Urzędowe sprawdzenie pokład�w nastąpi w d. 9 i 10 lipca b.r. Gazeta Kielecka 29(17)06.1890 r. Rok 1895 Towarzystwo Akcyjne andbdquo;Zawiercieandrdquo; rozszerza swoje zakłady o 400 tkackich warsztat�w mechanicznych; w tym celu rozpoczęto budowę odpowiedniego gmachu. To samo towarzystwo rozpoczęło budowę kilku dom�w familijnych dla robotnik�w i oficjalist�w. W tym roku wybrukowana zostanie kosztem tegoż towarzystwa ulica Fabryczna, na kt�ry to cel poświęcono kilka tysięcy rubli; rob�t podjął się przedsiębiorca p. Holenderski. Domy dla robotnik�w. Właściciele huty szklanej w Zawierciu, bracia Rajch, w r. z. wybudowali cztery domy familijne dla swoich robotnik�w i w tym roku takąż ilość mają wybudować. W ostatnich czasach poruszono projekt założenia dla oficjalist�w i robotnik�w tejże huty sklepu spożywczego. Tydzień, Piotrk�w, 21.05(2.06) 1895 r. W fabryce smoły i papy p. Ludwika Kaca, z kasy ogniotrwałej skradziono rubli srebrnych 850 got�wką; podejrzenie padło na służącą jednego z buchalter�w, kt�ra ulotniła się z Zawiercia. Grono rzemieślnik�w w Zawierciu organizuje teatr amatorski, z kt�rego doch�d mają przeznaczyć na rzec budowy kościoła. Odegrane zostaną trzy komedyjki: andbdquo;Kacioandrdquo;, andbdquo;Wł�częgaandrdquo; i andbdquo;Awantura na Piwnejandrdquo;. Pioruny w Zawierciu i Kromołowie. W Zawierciu spłonął dom od pioruna; gdy ogień się ukazał, straż ogniowa fabryczna bawiła w pobliżu w całym komplecie, czym się też tłumaczy, że przybyła na miejsce wypadku w porę i zapobiegła energicznie szerzeniu się pożaru. Tegoż dnia piorun uderzył podczas nieszpor�w w kości�ł w sąsiedniej wsi Kromoł�w, lecz nie wyrządził żadnej szkody. W majątku Blanowice, własność p. Mendelsohna, zawalił się nowo wznoszony wapiennik, przy czym spadło rusztowanie, kt�re przygniotło bardzo niebezpiecznie dw�ch murarzy. Tydzień 18(30) 06.1895 r. Rok 1897 W lesie porębskim pod Zawierciem powiesił się chłop, Andrzej Pluta, rodem ze wsi Niwki pod Siewierzem, ciało znaleźli pastusi wiejscy w krzakach pod drzewem w stanie rozkładu. Wisielec m�gł wisieć przypuszczalnie trzy tygodnie. Przy wisielcu znaleźli 15 rs. got�wką i dwie buteleczki spirytusu. Dano znać policji, a gdy ta na drugi dzień zeszła na miejsce wypadku, znalazła ciało nieboszczyka zeszpecone, język do połowy ucięty jak r�wnież trzy palce u prawej ręki i jeden u lewej. Drzewo zaś, na kt�rym Pluta wisiał obłamane z gałęzi i z kory obłupane. Okazało się, iż znachorki w nocy drzewo obrabowały, owczarze zaś obcięli język i palce. Wyobraźcie sobie czytelnicy scenę nocną, gdy te hieny w ludzkiej postaci pastwiły się nad trupem Pluty. Zwłoki Pluty złożono w trumnie i pochowano w porębskim lesie na cholerycznym cmentarzu. W nocy wykopali ją chłopi i wrzucili trumnę do niedaleko płynącej wody; spostrzeżono ją nazajutrz i z rozporządzenia policji zakopano pod drzewem, gdzie się Pluta powiesił. Gazeta Kielecka 21.05(2.06)1897 r. Rozboje. Banda opryszk�w, grasująca Zawierciu, napadła w tych dniach na dom włościanina Soi we wsi Niegowonice. Żona Soi wymknąwszy się przez okno zaalarmowała sąsiad�w, kt�rzy przepłoszyli rabusi�w. W parę dni p�źniej zb�jcy ponowili napad, kt�ry tym razem dał im 159 rubli srebrnych zabranym Sojom, przy czym opryszki oboje małżonk�w okrutnie pobili. Pięciu z nich; Tomasza Mindę, Walentego Kubickiego, Klemensa Chasika, Michała Zapalę i Jana Palucha wyśledzono w Smoleniu nad Pilica w krzakach około starego zamczyska, aresztowano i osadzono w więzieniu w Będzinie. Odebrano im ok. 200 rs. Tydzień, Piotrk�w, 25.05(6.06)1897 r. Z Zawiercia donoszą nam; Przedostanie się od stacji kolejowej do fabryk, oddalonych przeszło wiorstę, zwłaszcza w czasie niepogody, przedstawia u nas niemało trudności. Wehikuły - raczej wozy odrapane i wstrętne - biorą od 70 do 50 kop. za kurs w tę lub w ową stronę, a i to jeszcze bardzo rzadko dostać je można, a dwie lub trzy porządne dorożki zrobiłyby niezawodnie interes. Niemniej wcale dobry interes zrobią kołodziej, siodlarz i rymarz, brak bowiem tych rzemieślnik�w dotkliwie odczuwać się daje. Droga wiodąca od szosy z Pilicy do magazyn�w kolejowych jakkolwiek brukowana, lecz nie reperowana od lat dziesięciu przedstawia opłakany wygląd. Doły i wyboje to istna tortura dla biednych koni, wożących towary z kolei lub na kolej. Tydzień, Piotrk�w, 8(20)06.1897 r. W sobotę 14 czerwca nawiedzała okolice Częstochowy, mianowicie zaś Myszk�w, stacje kolei warszawsko-wiedeńskiej burza połączona z oberwaniem się chmur deszczowych, skutkiem czego istotna pow�dź powstała. Woda spłynęła wielką siłą na miejsca niżej leżące, powyrywała w drodze pnie drzew i odrywała kawały ziemi. Małe strumyki wzrosły do bystrych rzek, a pnie drzew z taka siłą o filary licznych w tym miejscu most�w kolejowych uderzały, że wkr�tce kilka most�w zginęło pod wodą. I tak między stacjami Myszk�w i Zawiercie zarwało się pięć żelaznych most�w. Kr�tko przed burzą jechał pociąg pospieszny z Wiednia do Warszawy; musiał jednak kilkanaście wiorst przed Zawierciem stanąć, gdyż most najbliższy zerwał się. Konduktor postanowił wr�cić do Zawiercia, ale już mosty tylne padły ofiarą rozjuszonego żywiołu. Nie pozostało więc podr�żnym nic, jak całą burzę w strachu przeczekać w wagonach. Z grobli, na kt�rej pociąg stał, widziano po obu stronach tylko obszary wody sięgającej do Myszkowa, kt�ra wszystko, co jej w drodze stanęła niszczyła. Dopiero po burzy wysiedli podr�żni i brodząc pod kolana dostali się do Myszkowa, gdzie w kilku kamiennych domach znaleźli schronienie. Wał kolejowy w kilku miejscach woda podmuliła i zabrała, tak że tylko progi i szyny kolejowe w powietrzu wisiały. Z młyn�w wodnych nie pozostało ani śladu. Najdziwniejsze, ze pomimo tak niespodzianej powodzi ani jedna osoba nie utraciła życia. Przez niedzielę i poniedziałek woda ustąpiła i wzięto się do naprawy szk�d i kolei. Mimo to przez dwa tygodnie komunikacja pomiędzy Wiedniem a Warszawą będzie przerwaną. Szkoda zrządzona wynosi p�łtora miliona rubli. Goniec Wielkopolski 28.06.1897 r. Rok 1898 Liczne odkrycia pokład�w rudy żelaznej w powiatach olkuskim, będzińskim, częstochowskim i wieluńskim podały myśl kilku kapitalistom i przemysłowcom wybudowania nowych fabryk odlew�w żelaznych, a mianowicie: pp. Stefani i Pringsheim projektują rozszerzenie w dw�jnas�b swej fabryki w Porębie Mrzygłodzkiej lub wybudowanie nowej w Zawierciu wraz z malarnią. Hrabia Krasicki, na czele grona kapitalist�w krajowych, wkr�tce rozpocznie budowę wielkich piec�w w dobrach swoich Włodowice pod Myszkowem, a niezależnie od tego przyrzekł wsp�łudział sw�j w urządzeniu wielkiej fabryki żelaza zaprojektowanej przez inną sp�łkę w okolicy Kłomnic lub Ząbkowic. Gazeta Rzemieślnicza 25.06.1898 r. Z Zawiercia. Korespondent andbdquo;Kuriera Porannegoandrdquo; donosi z Zawiercia co następuje: W dniu 5 b.m. niezwykły hałas powstały pomiędzy domami fabrycznymi zwabił mn�stwo ciekawych i oczom ich przedstawił się wielce charakterystyczny widok: około 200 dzieci obojga płci maszerowało po ulicy szyku bojowym, pośrodku zaś nich kroczyła jakaś osobistość, mianująca się księciem Poniatowskim, wydając co chwila donośnym głosem komendę andbdquo;smirnaandrdquo;, andbdquo;st�jandrdquo;, andbdquo;marsz po błocieandrdquo;, kt�rą dzieciaki skwapliwie spełniały ku wielkiej uciesze zgromadzonych andbdquo;gapi�wandrdquo; - i byłoby się pewnie długo jeszcze przeciągało niezwykłe to widowisko, ale c�ż, zjawił się starszy strażnik i wszystko rozpędził. Owego dow�dcę puszczono wolno, uważając go za wariata; właściwie zaś jest to wł�częga od niedawna przybyły do Zawiercia, kt�rego w dodatku nie widziano jeszcze w stanie trzeźwym. Zapytany o nazwisko, odpowiadał: andbdquo;Jestem książę J�zef Poniatowskiandrdquo;. Tydzień, Piotrk�w, 7(19)06.1898 r. Rok 1900 W Zawierciu powstaje kasa pożyczkowo-oszczędnościowa. Nie ma więc prawie tygodnia, aby nie organizowano gdzieś w naszej guberni podobnej kasy; jest to dow�d wielkiej potrzeby i żywotności kas tego rodzaju. Tydzień, Piotrk�w, 11(24)06.1900 r. Rok 1901 Myszk�w. Tutejsza fabryka maszyn i odlewnia stali braci Bauerertz dostarcza obecnie stalowe opory mostowe aż do kolei chińskiej w Mandżurii. Poduszki te służą pod filary mostowe, jako fundamenty i wymagają nadzwyczaj subtelnego i dokładnego obrobienia. Tydzień, Piotrk�w, 10(23)06.1901 r. Rok 1902 Korespondent andbdquo;Kuriera Warszawskiegoandrdquo; pisze, co następuje: andbdquo;Zarząd kolei warsz-wiedeńskiej sprzedał po zaniżonej cenie komitetowi naszego kościoła 1000 sztuk podkład�w wysortowanych do ogrodzenia 6-morgowego cmentarza grzebalnego. Mamy więc obecne wszystko, czego parafii potrzeba. Jest kości�ł, ksiądz i miejsce wiecznego spoczynku: a jednak po dawnemu musimy brać śluby, chrzcić dzieci i grzebać umarłych w Kromołowie!... Taki stan rzeczy wywołał prośbę do proboszcza, ks. kanonika Barcza, żeby do czasu zatwierdzenia nam parafii przeni�sł już teraz śluby, chrzty i pogrzeby do Zawiercia. Dawniej było to samo z gminą, kt�ra przeniesiono w przeszłym roku z Kromołowa do Zawierciaandrdquo;. Tydzień, Piotrk�w, 23.06.1902 r. Rok 1904 andbdquo;Rudnikiandrdquo;. Kopalnia rudy żelaznej. Adres: gub. Piotrkowska, pow. Będziński, gm. Włodowice, wieś Rudniki. Właściciel: Reisenkampf. Robotnik�w: 44. Dobyto: 206 119 pud�w rudy żelaznej. andbdquo;Skałkaandrdquo;, kopalnia rudy żelaznej. Adres: gub. Piotrkowska, pow. Będzin gm. Włodowice, wieś Skałka. Właściciele: Towarzystwo Akcyjne Sosnowieckich fabryk rur i żelaza. Robotnik�w: 274. Dobyto: 1369137 pud�w rudy żelaznej. Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Kr�lestwie Polskim na rok 1904. Rok 1905 Na stacji Myszk�w d. 27 maja o godz. 22.30 wystrzelił ktoś do okna lokalu żandarm�w kolejowych. Kula nikogo nie trafiła. Tydzień, Piotrk�w, 4.06(22.05).1905 r. Włodowice, pow. będziński. Na zebraniu parafialnym odbytym jeszcze w pierwszych dniach r.b uchwalono wybudowanie nowego domu dla miejscowego proboszcza ze składki obowiązkowej, kt�ra, jeżeli materiału budowlanego nie dostarczą właściciele majątk�w, będzie wynosić og�łem 2973 rb. 43 kop. Obecny zaś dom stary ma być rozebrany, a otrzymany stąd materiał zostanie użyty na reperację zabudowań należących do plebani. Tydzień, Piotrk�w 29.05(10.06).1905 r. Rozboje w okolicach Zawiercia andbdquo;Kurier Codziennyandrdquo; donosi z Zawiercia: Mieszkańcy Zawiercia i jego okolice żyją od 3 miesięcy pod grozą ciągłych napad�w uzbrojonej i zorganizowanej bandy opryszk�w, na czele kt�rej stoi kilku amnestionowanych zbieg�w z Sachalina. Banda ta d. 1 lutego r.b. uskuteczniła kilkadziesiąt zbrojnych napad�w. Dla zobrazowania jej działalności wystarcza wyliczenie najważniejszych napad�w mniej więcej w chronologicznym porządku: 1. Napad na Habermana, właściciela browaru w Kromołowie pod Zawierciem o godz. 8 wieczorem. Zraniony str�ż, straty około 4000 rubli. 2. Nieudany napad na włościanina Szymczaka pod Olkuszem, gdzie jeden z przyw�dc�w został zabity na miejscu. 3. Napad na Cytera, właściciela majątku Pradła, 20 wiorst od Zawiercia. Zraniono lekko kilka os�b ze służby i domownik�w. Straty około 1600 rubli. 4. Napad na ks. Smużyńskiego, proboszcza parafii Chruszczobr�d, 9 wiorst od Zawiercia, o godz. 9 wieczorem. Proboszcz pobity; straty ok. 1500 rubli. 5. Dnia 9 marca o godz. 9 wieczorem, napad na p. Weinsteina, buchaltera Tow. andbdquo;Elektrycznośćandrdquo; w Ząbkowicach. Panu W. zadano trzy rany kulami rewolwerowymi; straty około 2500 rubli. 6. Dnia 11 marca o gody 6 wieczorem napad na dom dyrektora fabryki cementu andbdquo;Ogrodzieniecandrdquo; p., Weksteina, kt�rego poraniono; straty ok. 2000 rubli. 7. Dnia 13 marca napad na księdza w Przybynowie pod Żarkami. Zabito str�ża, zraniono organistę i włościanina, napad na plebanię odparto. 8. Napad na młyn w Centurii, 8 wiorst od Zawiercia. Zraniono dw�ch syn�w właścicieli, zgwałcono c�rkę, zrabowano 200 rubli. 9. Ta sam banda napadła na dw�r Jaskrowie pod Częstochową, zrabowała klejnot�w i got�wki na 3000 rubli. 10. W Łazach, stacji kolei warszawsko-wiedeńskiej 6 wiorst od Zawiercia, zrabowano o godz. 10 wieczorem sklep braci Kroth. Właściciela ciężko zraniono; straty około 800 rubli. 11. W Marciszowie pod Zawierciem zabito sołtysa i zrabowano 200 rubli. 12. W dwa dni po tym napadzie herszt zabił w biały dzień wystrzałem z dubelt�wki strażnika prowadzącego śledztwo w tej sprawie. Zab�jstwo to popełniono w szynku, w domu, w kt�rym kwaterują kozacy. 13. O godz. 6 rano napad na sklep towarami łokciowymi. Właścicielkę, Rozencweig, zabito, sklep ograbiono. 14. O godz. 9 wiecz�r obrabowano piekarza Zielińskiego na 1200 rubli. 15. Napad na Sobieskiego, właściciela sklepu spożywczego. Straty 500 rubli. 16. Rabunek sklepu biednej Żyd�wki, kt�rą zraniono i zabrano 40 rubli. 17. 24 maja o godz. 9 wieczorem zrabowano sklep rzeźniczy Kozy. 18. Pod Myszkowem napad na dr�żnika kolejowego; dr�żnika związano i bito. W tym czasie jednak zawiadomiony przez chłopca sąsiedni dr�żnik zatelefonował o napadzie do Myszkowa, skąd pociągiem przyjechało kilkudziesięciu ludzi, kt�rzy napad odparli i pochwycili 4 rzezimieszk�w. 19. Pachciarza z Osieka w przejeździe przez Myszk�w ciężko zraniono i zabrano 400 rubli. Grasująca tu w ten spos�b banda doszła do takiej zuchwałości, że rozsyła do niekt�rych zamożniejszych mieszkańc�w listy z żądaniami przygotowania r�żnych sum pieniężnych w oznaczonych terminach. Listy z żądaniami sum pieniężnych od 500 do 8000 rubli otrzymali p.p. Ginsberg, M. Lowenstein, Silberman, Domagała, Rudiger i Gajek. Przytaczamy poniżej z zachowaniem stylu i ortografii dwa z tych list�w: andbdquo;Szykuj, osiem tysięcy Reb pamiętaj dostać ciebie możemy jak nie tu to w Warszawie my ciebie zabić na śmierć możemy, my możemy twoje głowu mieć.andrdquo; Drugi list: andbdquo;naszikować 1000 Rubli 2 tygodnie czasu dajemy jak nie to (andhellip;) smerć gotowa z szacunkiem Komitet Krwawnickich Zawierciu na pewno będzie wizytaandrdquo;. Groza tych śmiałych napad�w ogarnęła mieszkańc�w Zawiercia taką trwogą, że wreszcie rozpoczęli energiczne starania u władz, i dzięki alarmującym telegramom zyskali pozwolenie na zorganizowanie własnej milicji, złożonej z inteligencji i robotnik�w, kt�ra uzbrojona i podzielona na partie patroluje w Zawierciu i urządza obławy na rzezimieszk�w. Dzięki r�wnież inicjatywie prywatnej zmieniono całą policję w Zawierciu. Te radykalne środki przyniosą zapewne owoce, jeżeli sąsiednie powiaty gub. Kieleckiej r�wnież gorąco zajmą się tą sprawą i zorganizują w celu samoobrony zbrojną milicję własną, złożoną z chłop�w i mieszkańc�w, sąsiadujących z powiatem będzińskim osad i miasteczek. Banda przeniosła się bowiem w okolice Pilicy, skąd uskuteczniła następujące napady: 20. Dnia 24 maja napad na dom sołtysa w Podzamczu pod Ogrodzieńcem; zraniono żonę i syna; zrabowano około 400 rubli. 21 i 22. Dnia 28 maja uskuteczniono jednej nocy dwa śmiałe napady; pod Pilicą w Sławniowie na włościanina Bochenkiewicza, do kt�rego chaty i mieszkania dano przeszło 40 strzał�w z broni palnej. Zastrzelono oboje Bochenkiewicz�w, zabrano 200 rubli. Działo się to o godz. 10 i p�ł wieczorem. Policja olkuska czyniąc poszukiwania po napadzie w Podzamczu przyjechała z Pilicy do Sławniowa w kwadrans po napadzie. Tymczasem banda wiedząc, że w Sławniowie r�wnież znajduje się policja z Pilicy, wr�ciła do wioski Biskupice, też pod Pilicą i o 2 w nocy napadła na dw�r włościanina, zraniła właściciela i 2 syn�w i zabrała 220 rubli. Tak długo bezkarnie operująca banda lekceważy najwidoczniej zupełnie wszelkie władze policyjne, gdyż napad ostatnio spełniony został podczas pobytu w Pilicy sędziego prowadzącego śledztwo w sprawie napadu w Podzamczu. Należy dodać, że od kilku miesięcy, od czasu bezrobocia, kt�re przeszło u nas zupełnie spokojnie, koszaruje stale w Zawierciu 400 żołnierzy piechoty i 150 kozak�w, niezależnie od stałej liczby policji. Rozw�j, dziennik polityczny, przemysłowy, ekonomiczny, 24.06.1905 r. Rok 1906 Sprzedam na dobrych warunkach 128 m�rg gruntu w okolicy pięknej. Osiem wiorst od Zawiercia obok wsi Morsko. Adres: Dw�r Skarżyce, poczta Zawiercie. Dziennik Częstochowski, 24.06.1906 r. Stan wojenny w gub. Piotrkowskiej: /.../ Szloma Cukerman z gm. Szczekociny, pow. Włoszczowski - 1 miesiąc więzienia za broszurę proklamacyjną /.../ Wincenty Zuchmański Myszk�w gm. Żarki - 2 tyg. za broń myśliwską. /.../ Stanisław Łukaszek z Zawiercia pruski poddany - 1 miesiąc więzienia i wysłanie zagranicę za proklamacje, /.../ Michał Karcz i Jan Dworak z gm. Poręba Mrzygłodzka po 2 miesiące więzienia za broń myśliwską. Rozw�j, 25.06.1906 r. Rok 1907 W Zawierciu z powodu interes�w familijnych jest do sprzedania zaraz plac duży z trzema budynkami dość korzystnymi, znajduje się przy torze kolejowym Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Cena bardzo przystępna. Wiadomość w księgarni Z. Hubickiej w Zawierciu. Goniec Częstochowski, 7.06.1908 r. Rok 1909 Towarzystwo Dobroczynności. Instytucja taka powstać ma niebawem w Zawierciu. Z inicjatywy ks. Zientary odbyło się właśnie w resursie miejscowej zebranie organizacyjne z udziałem 70 os�b. Zagaił obrady ks. Z. wyjaśniając w dłuższej przemowie znaczenie Tow. ze stanowiska og�lnospołecznego i chrześcijańskiego. Zebraniu przewodniczył mecenas Mikuliński, kt�ry streścił ustawę normalną towarzystw dobroczynności. Na zakończenie obrad wybrano komitet organizacyjny złożony z 16 os�b. Goniec Częstochowski, 30.06.1909 r. Rok 1910 Statystyka pożar�w. Od 14 kwietnia do 13 maja r.b. w guberni piotrkowskiej wynikło 56 pożar�w, mianowicie: 36 z przyczyny niewiadomej, 8 skutkiem nieostrożności, 4 z powodu wadliwej budowy komina, 3 od podpalenia, 1 od iskry parowozu i 4 od uderzenia pioruna. Największe z tych pożar�w zdarzyły się w WŁODOWCE, pow. będzińskiego, gdzie spłonęły 82 domy, ubezpieczone na sumę 20.860 rb. Rozw�j 26.06.1910 r. Rok 1911 W Mrzygłodzie, pod Zawierciem, zdarzył sie wstrząsający wypadek. Syn włościanina Ziejskiego, liczący 3 lata wieku, pasł krowę, kt�ra często uciekała z pastwiska do domu. Dziecina, nie mogąc utrzymać w rękach postronka, przywiązanego do rog�w krowy, obwiązała się na pastwisku końcem postronka przez pas, aby ciężarem swoim wstrzymywać krowę, gdyby chciała uciekać. Krowa szarpnęła i chłopiec upadł na ziemię, po czym zaczęła uciekać do wsi, wlokąc za sobą chłopca, kt�ry głową uderzył o kamienie. Zanim schwytano krowę, chłopiec juz nie żył, a ciało jego było w straszny spos�b zeszpecone. Kurier Wileński 5(18)06.1911 r. Rok 1915 Hołd Orzeszkowej. W sferach inteligencji żydowskiej w Zawierciu powstała - jak pisze andbdquo;Iskraandrdquo; - myśl zbierania składek na fundusz żelazny im. Elizy Orzeszkowej, z kt�rego odsetki szłyby na krzewienie oświaty w ciemnych masach żydowskich. Kurier Litewski 11(24) 06.1910 r. Rok 1919 Warszawa. Podczas świąt Szowuojs hallerczycy wyprawiali na Pradze istne harce. Żołnierze napadali na przechodni�w żyd�w i obcinali im brody. Dzienniki żydowskie wymieniają nazwiska kilkunastu poszkodowanych żyd�w. Tego samego dnia w Zawierciu tłum przy udziale wojska, wezwanego do stłumienia rozruch�w na tle społecznym, po ukończeniu tego zadania urządził pogrom w dzielnicy żydowskiej. 2 trupy i znaczna ilość rannych. Życie Żydowskie, 13.06.1919 r. Rok 1920 Pierwsza w kraju fabryka łącznik�w i odlew�w lano-kutych andbdquo;ERNEST ERBEandrdquo; w Zawierciu zawiadamia iż obecnie, po dłuższej przerwie wojennej, uruchomiła ponownie wszystkie oddziały. Pr�cz zam�wień na łączniki, znane ze swego szerokiego zastosowania do rur gazowych i wodnych, kt�re pod względem gatunku materiału, wytrzymałości ciśnienia, dokładności i czystości wykonania nie ustępują kształtkom firm zagranicznych, przyjmuje wszelkie zlecenia na odlewy tak żeliwne jak i z żelaza lano-kutego z piec�w martenowskich o najnowszej konstrukcji. Wobec postawienia dział�w specjalnych na stopnie wsp�łczesnej techniki fabryka jest w możności wykonać każde zam�wienie w terminie najkr�tszym. Adres telegraficzny: Zawiercie ERBE telefon no. 6. Przegląd techniczny nr 22, 1.06.1920 r. Rok 1924 Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; i andbdquo;Lud. Geyerandrdquo; zagrożone! W związku z wym�wieniem pracy w Towarzystwie Akcyjnym andbdquo;Zawiercieandrdquo; obiegają w robotniczych kołach parlamentarnych niepokojące informacje o stanie finansowym tej firmy. Pogłoski, kt�re od dłuższego czasu utrzymywały się, znalazły pełne potwierdzenie. andbdquo;Zawiercieandrdquo; posiada podobno w chwili obecnej niezapłacone zobowiązania na 2 i p�ł miliona dolar�w, z czego znaczna suma przypada na bankier�w zagranicznych. Jeden z członk�w zarządu znajduje się obecnie w Amsterdamie i udało mu się sfinalizować toczące się od dłuższego czasu pertraktacje i uzyskać na razie prolongatę sumy 140 000 dolar�w. Natomiast gorzej przedstawia się sprawa płatności wierzytelności krajowych, na kt�rych firma nie posiada łatwych do zrealizowania aktyw�w w formie towar�w. Zakłady w Zawierciu są puste: skład ł�dzki posiada towar�w na sto tysięcy dolar�w, przy czym firma nie ma prawa dysponowania większością tego zapasu, bowiem został on pozostawiony do dyspozycji jednego z bank�w na zabezpieczenie podobno niezapłaconych akcept�w odsetek, więc przeszło 25 000 000 dolar�w długu i nie posiada pokrycia w formie towar�w ani surowc�w. Poważne położenie finansowe andbdquo;Zawierciaandrdquo; wytrąciło broń z ręki partiom robotniczym, kt�re za pośrednictwem rządu chciały wywrzeć presję na ponowne uruchomienie fabryki. Jak dowiaduje się andbdquo;Republikaandrdquo; w Łodzi firma andbdquo;Zawiercieandrdquo; regulowała swe zobowiązania pieniężne w formie dostawy odpowiednich ilości tkanin. Wiele wierzytelności nie jest zapłaconych. Republika 4.06.1924 r. Zastrzelenie bandyty W�jcika. Z Sosnowca piszą nam: Jak już w dniu wczorajszym donosiliśmy, policja zastrzeliła głośnego opryszka W�jcika. Pr�by pochwycenia W�jcika stale zawodziły dzięki obszernym lasom i nadzwyczajnej ostrożności bandyty, kt�ry stale przemieszczał się z okolicy w okolicę. W dn. 10 bm. zaraz po p�łnocy wywiadowca posterunku policji w Kluczach, St. Wr�blewski, idąc lasem z Żelazka do Rycz�wka gm. Ogrodzieniec zauważył o kilkaset krok�w w świetle księżyca sylwetkę zbliżającego się osobnika. Ukrył się za drzewo i po pewnej obserwacji spostrzegł, że wzrost i ubi�r zbliżającego się zgadza się z opisem jednego z bandyt�w, kt�rzy ograbili w dn. 8. b.m Kowalczyka z Osieku, K. Adamczyka z Zimnodołu i W. Żuławskiego z Olkusza. Przepuściwszy go jeszcze na kilkanaście krok�w, wywiadowca policji stojąc ciągle za drzewem krzyknął: andbdquo;st�j, ręce do g�ryandrdquo;. Momentalnie posypały się strzały w kierunku wywiadowcy, kt�re trafiły w drzewo, w�wczas wywiadowca oddając cztery strzały do napastnika zauważył rychło, że ten się zatoczył, upadł plecami na ziemię i zaczął charczeć. W obawie symulacji wywiadowca poczekał jeszcze około 15 minut, lecz gdy rzężenie ustało, doskoczył do leżącego i wyrwał mu rewolwer. Przekonał się, że człowiek ten nie żył; po obrewidowaniu zabrał mu rewolwer marki andbdquo;Steyerandrdquo; z wypiłowanym numerem. Po przyprowadzeniu na miejsce wypadku kilku gospodarzy wsi Rycz�wek przekonano się dopiero, że zastrzelony jest W�jcik, 3 strzały uwięzły w piersi bandyty, czwarty chybił. Co znaleziono przy bandycie? Opr�cz rewolweru marki andbdquo;Steyerandrdquo; znaleziono przy trupie; portfel czarny sk�rkowy z kilkudziesięcioma banknotami, w woreczku przy pasie 11 naboi rewolwerowych wraz z magazynem, lampkę elektryczną baterią, kieliszek, grzebień, n�ż, kartkę z adresem do bandyty odsiadującego bezterminowe więzienie w Mokotowie z napisem Konstanty, Mokot�w, ulica Rakowiecka 377, od kt�rej oderwane jest nazwisko Piątek. Dodać należy, że Piątek był aresztowany w 1923 roku przez policję tutejszego powiatu i zasądzony za napady na karę śmierci, zamienioną na bezterminowe więzienie. Wielokrotny morderca. W�jcik był ścigany od roku 1915 za napady rabunkowe i morderstwa. Urodzony w Chechle, gminy Bolesław, znał doskonale teren pow. olkuskiego i sąsiednie. Na czele bandy napadał w r�żnych okolicach powiatu, wskutek czego zachodziło nieraz przypuszczenie istnienia kilku zorganizowanych band. Do najśmielszych napad�w bandy W�jcika należy zaliczyć napad na kasjera fabryki andbdquo;Olkuszandrdquo; w r. 1922 i postrzelenie go, zastrzelenie posterunkowego powiatu Włoszczowskiego, żandarma wojskowego w lesie Chełchowskim, nie wymieniając szeregu napad�w rabunkowych na szosie Olkusz - Bolesław, Olkusz - Wolbrom, w okolicy Pilicy, Ogrodzieńca, Zawiercia, Niesułowic, Lgota itp. aż ku granicy pow. chrzanowskiego. Ilustrowany Kurier Codzienny 17.06.1925 r. Rok 1927 Wybory do rad gminnych. Wybory do rad gminnych i wybory w�jt�w w powiecie zawierciańskim odbędą się w następujących terminach: dnia 12 bm. w Koziegłowach, 16 Włodowice i Mrzygł�d. 19 Rokitno Szlacheckie, Poręba i Niegowa, 26 Rudnik Wielki, Koziegł�wki, Żarki, Poraj, 29 czerwca Kromoł�w, Siewierz, Mierzęcice i Pińczyce. Jak się dowiadujemy, kalendarz wyborczy do rad gminnych w pow. będzińskim jeszcze nie jest ustalony, lecz jest nadzieja, że w tych dniach będzie wiadomo o terminach wybor�w gminnych w pow. będzińskim. Polonia 11.06.1927 r. Wypadek autobusowy. Zawiercie. Autobus kursujący między Zawierciem a Pilicą wskutek pęknięcia opony stoczył się do rowu. Wszyscy pasażerowie jadący autobusem odnieśli obrażenia. 4 osoby ciężko ranne umieszczono w szpitalu. 6 os�b odniosło lżejsze obrażenia. Goniec Wielkopolski 12.06.1928 r. Rok 1930 Jak miasto Zawiercie dba o czystość i zdrowie swych obywateli? Miasto Zawiercie liczące 50 tys. mieszkańc�w, nie posiada obecnie łaźni, kt�ra by dostępna była dla wszystkich, gdyż łaźnia fabryki Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, w kt�rej mieli się możność kąpać nie tylko robotnicy, ale i każdy przeciętny obywatel, jest od kilku miesięcy zamkniętych w związku z obecnym kryzysem. Zarząd Magistratu czynił istotne zabiegi celem kupna tej łaźni na rzecz miasta, jednakże sprawa ta stanęła na martwym punkcie, obywatele złoszczą się na stosunki panujące w Zawierciu. Czas byłoby, ażeby czynniki miarodajne, jak p. wojewoda kielecki, Kasa Chorych, Urząd Zdrowia i Inspekcja Pracy zajęły się tą palącą sprawą, gdyż przecież istnieje podobno zarządzenie Ministerstwa, zalecające ze względ�w higienicznych, by każdy obywatel korzystał z kąpieli przynajmniej raz miesiącu. Polonia 10.06.1930 r. Rok 1932 Zawiercie przed nową falą bezrobocia. Klęskę bezrobocia, jaką przeżywa Zawiercie, pogłębia projektowane zamknięcie walcowni żelaza i kopalni węgla brunatnego, należących do Tow. Sosnowieckich fabryk rur i żelaza. Pracownicy umysłowi otrzymali już wym�wienie, zam�wienia zaś skierowano do Huty Bankowej w Dąbrowie G�rniczej. Do ministerstwa opieki i pracy społecznej w Warszawie wyjechała delegacja pracownik�w umysłowych i fizycznych zainteresowanych przedsiębiorstw. Delegacje przyjął gł�wny inspektor pracy dr Klot. kt�ry po wysłuchaniu memoriału delegacji oświadczył, że dołoży wszelkich starań, ażeby ze względu na szczeg�lnie ciężkie położenie Zawiercia nie dopuścić do zamknięcia walcowni. Ilustrowany Kurier Codzienny 14.06.1932 r. Rok 1935 Rozmyślne uszkodzenie linii telefonicznej. Coraz częściej stwierdza się obecnie uszkodzenie linii telefonicznych nie tylko dla kradzieży drut�w, ale także przez rozłobuzowaną młodzież wiejską. Puszczone samopas wyrostki uprawiają barbarzyński sport i rzucają kamieniami do porcelanowych izolator�w na słupach. W ostatnim tygodniu maja na linii Łazy - Zawiercie rozwydrzona młodzież rozbiła w ten spos�b 45 izolator�w. Siewca prawdy, Sandomierz, 16.06.1935 r. Rok 1936 Budowa linii kolejowej Zawiercie - Siewierz. Warszawa, dyrekcja Funduszu Pracy wyasygnowała nowe kredyty na budowę linii kolejowej. W roku bieżącym rozpocznie się budowa jeszcze jednej linii na terenie okręgu przemysłowego Zagłębia Dąbrowskiego. Linia ta ma połączyć Zawiercie z ośrodkiem fabrycznym Siewierz. Na wstępne roboty wyasygnowano 200 000 złotych. Goniec Częstochowski, 28.06.1936 r. Rok 1937 Groźny pożar w Mrzygłodzie zniszczył 50 zabudowań gospodarskich. Wczoraj o godz. 3 w stodole należącej do sukcesor�w Jana Burskiego we Mrzygłodzie wybuchł groźny pożar, kt�ry na skutek sprzyjających warunk�w przerzucił się na sąsiednie zabudowania. Straszliwy żywioł w dwie i p�ł godziny zniszczył doszczętnie 50 zabudowań gospodarskich, mianowicie 25 stod�ł, 4 domy mieszkalne, 11 chlew�w i dwie szopy. Straty spowodowane pożarem oblicza się na sumę 24 000 zł. Wskutek pożaru poszkodowanych jest 24 gospodarzy. Na miejsce pożaru przybyły natychmiast władze śledcze, ze starostą powiatowym Szpadlem i komendantem powiatowym Simonem. Należy podkreślić, że w ciągu ostatnich trzech tygodni jest to już trzeci pożar o znaczniejszych rozmiarach. Charakterystycznym jest to, że pożary te powstawały w r�wnych odstępach dziesięciodniowych. Pierwszy pożar miał miejsce 14 ub. miesiąca, przy czym spaliło się 36 budynk�w, drugi 24 ub. miesiąca. Spaliło się w�wczas 21 budynk�w, wreszcie trzeci, kt�ry miał miejsce zn�w po dziesięciu dniach. Polonia 4.06.1937 r. Rok 1938 Zabytki Włodowic na drodze do zagłady. Oddalona o 7 km od Zawiercia osada Włodowice jest jedną z gmin powiatu o dużym wyrobieniu społecznym i kulturalnym. Wielka to zasługa proboszcza Al. Witczaka, kt�ry nie szczędzi pracy w kierunku wychowania młodzieży w duchu katolickim i obywatelskim. Włodowice, osada stara, posiada wiele zabytk�w historycznych, z kt�rych najciekawszy to pałac wybudowany przed przeszło 300 laty, dziś spalony i zniszczony, jest w posiadaniu jednego z gospodarzy p. Filipeckiego. Przed pary laty pałac ten chciał nabyć p. St. Holenderski, lecz do transakcji w�wczas nie doszło. O ile nikt nie zatroszczy się o tę ciekawą budowlę, to rozsypie się w gruzy. Drugi zabytek to stary ratusz na środku rynku. I ten budynek pozbawiony odpowiedniej opieki wali się w gruzy. Aby zabytki te uchronić od całkowitej zagłady winny się zaopiekować nimi w pierwszym rzędzie Wydział Powiatowy i zarząd gminy Włodowice. W tym kierunku poczynić winny te instytucje jak najszybciej odpowiednie kroki. Polonia 20.06.1938 r. Nad powiatem Zawierciańskim i częścią powiatu będzińskiego przeszła gwałtowna burza z silnymi wyładowaniami atmosferycznymi, pociągając za sobą ofiary ludziach i wyrządzając znaczne straty materialne. W Myszkowie i okolicy wichura przewr�ciła słupy telegraficzne wzdłuż toru kolejowego. W czasie burzy piorun wpadł do mieszkania Jacentego Grzesicy. Porażony nim został 22-letni Stanisław Grzesica. W gminie Rokitno Szlacheckie spadł duży grad, wyrządzając szkody w ogrodach i sadach. Piorun uderzył w dom Katarzyny Świtałowej, wzniecając pożar i rażąc jednego z domownik�w. Dom spłonął doszczętnie. Wichura pozrywała wiele dach�w i poprzewracała płoty i ogrodzenia. W Niegowie poni�sł śmierć od pioruna 16-letni Jan Hala, pasący krowy na polu. W Kończycach porażona została przez piorun jedna osoba. W Łazach piorun uderzył w blokadę sygnałową na stacji kolejowej. R�wnież i pozostałych gminach szalała burza wyrządzając poważne szkody. Burza przeszła następnie nad częścią pow. będzińskiego. Na kolonii Marcink�w, gminy Wojkowice Kościelne, piorun uderzył w jeden z dom�w i wpadł do mieszkania, gdzie siedziało przy kolacji kilka os�b. 13-letnia Weronika Sobczyk poniosła śmierć na miejscu, poważnie zaś porażeniu ulegli: 10-letni Czesław Sobczyk, 3-letnia Stanisława Sobczyk, 36-letnia Leokadia Sobczyk oraz 20-letni Bronisław Drygalski. Burza wyrządziła także znaczne straty w polach i ogrodach. Jeden z piorun�w uderzył w stację rozdzielczą Elektrowni Okręgowej, skutkiem w całym Zagłębiu przerwany został dopływ prądu elektrycznego, tak że stanęły tramwaje na 20 minut. Gazeta Sępoleńska 29.06.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z czerwca można przeczytać pod tym adresem: http://www.dawne-zawiercie.pl/czerwiec_w_zawierciu_ http://www.dawne-zawiercie.pl/burze_i_ulewy_przed_laty_8211_zawiercie_i_okolice Oberwanie się chmury i smutne następstwa. Pisma krajowe donosiły już o oberwaniu się chmury dnia 15 m.b. między Myszkowem i Zawierciem, oraz o szkodach zrządzonych na plantach kolei warszawsko-wiedeńskiej. Ale wielkie zniszczenie, jakie biednych włościan przy tym wypadku nawiedziło, trudno opisać. Największe szkody poniosły wsie Blanowice, Pomrożyce i część Łośnic w pobliżu Zawiercia w powiecie olkuskim, w parafii Kromoł�w. Klęskę rozpoczął ulewny deszcz. Przy wielkim wietrze lał literalnie jak z upustu. Następnie uderzył grad, kt�ry wszystkie zasiewy wyciął i grubą warstwą lodu zasypał. Jeszcze gradowa nawałnica nie skończyła, gdy powstał wrzask tłumiący huk żywiołu: był to płacz nieszczęsnych mieszkańc�w wsi, bo nagle wezbrane wody poczęły domy z ludźmi i budowle zabierać. Ogromne kilkułokciowej grubości topole wyrwane, woda jak krzaki niosła. Jednemu włościaninowi posiadającemu kilkadziesiąt pniak�w pszcz�ł wszystkie zabrała. Biedny lud stracił całe swoje mienie, przedn�wek u niego ciężki, niejeden za pożyczone pieniądze zasiew�w wiosennych dopełnił: w głodzie pocieszał się nadzieją rychłych zbior�w, a tu jedna zniszczyła całą nadzieję. Przybiegli z płaczem do mnie, abym im w nieszczęściu poradził, ale sam jeden niewiele pr�cz łez wsp�łczucia mogłem. Jednak wspomniałem sobie, że ten Pan, kt�ry zsyła klęski, stwarza r�wnie szlachetne serca, kt�ry by smutne dole bliźnich słodziły. Więc w Imię Chrystusa Pana udaję się do wszystkich, kt�rym nieszczęście bliźnich nie jest obojętne, aby pośpieszyli z pomocą dla włościan wyżej wspomnianych. Prośba niniejsza, u kogo łaskawy przystęp znajdzie, niech raczy nadesłać ofiarę osobiście lub za pośrednictwem gazet przez Stację Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w Zawierciu na ręce proboszcza w Kromołowie lub miejscowego W�jta Gminy. Ofiary nadesłane i podział ich w jednej z gazet warszawskich umieszczone będą. Ks. J�zef Leśniowski, Proboszcz parafii Kromoł�w Gazeta Kielecka, 17.06.1879 r. Pow�dź w okolicy Częstochowy W sobotę 14 czerwca nawiedziła okolice Częstochowy, mianowicie zaś Myszk�w, stacje kolejowa warszawsko-wiedeńska, burza połączona z oberwaniem się chmur deszczowych, skutkiem czego istotna pow�dź powstała. Woda spłynęła z wielką siłą na miejsca niżej leżące, powyrywała w drodze pnie drzew i odrywała kawały ziemi. Małe strumyki wzrosły do bystrych rzek, a pnie drzew z taką siłą o żelazne filar�w licznych w tym miejscu most�w kolejowych uderzały, że wkr�tce kilka most�w zniknęło pod wodą. I tak między stacjami Zawiercie i Myszk�w zarwało się pięć żelaznych most�w. Kr�tko przed burzą jechał pociąg pośpieszny z Wiednia do Warszawy; musiał jednak kilkanaście wiorst za Zawierciem stanąć, gdyż most najbliższy zerwał się. Konduktor postanowił wr�cić do Zawiercia, ale już mosty tylne padły ofiarą rozjuszonego żywiołu. Nie pozostało więc podr�żnym nic, jak całą burzę w strachu przeczekać w wagonach. Z grobli, na kt�rej pociąg stał, widziano tylko obszary wody sięgające do Myszkowa, kt�ra wszystko, co jej na drodze stało, niszczyła. Dopiero po burzy wysiedli podr�żni i brnąc po kolana w wodzie dostali się do Myszkowa, gdzie w kilku kamiennych domach znaleźli schronienie. Wał kolejowy w kilku miejscach woda podmuliła i zabrała, tak, że tylko progi i szyny kolejowe w powietrzu wisiały. Z młyn�w wodnych nie pozostało ani śladu. Najdziwniejsze, że pomimo tak niespodziewanej powodzi ani jedna osoba nie utraciła życia. Przez niedzielę i poniedziałek woda ustąpiła i wzięto się rączo do naprawy szk�d i kolei. Mimo to przez dwa tygodnie komunikacja między Wiedniem a Warszawą będzie przerwana. Szkoda zrządzona wynosi p�łtora miliona rubli. Goniec Wielkopolski, 25.06.1879 r. andbdquo;Kurier Warszawskiandrdquo; otrzymał następujący list z 18 go czerwca pisany przez p. Kazimierza Langiego, o katastrofie powietrznej w okolicach Myszkowa: andbdquo;Telegramy i biuletyny handlowe powiadomiły was o tym, co wskutek oberwania się chmury zaszło na linii drogi żelaznej między Myszkowem a Zawierciem, ale od nas rolnik�w biednych nie doszła was jeszcze na tę ulewę skarga, choć straty nasze z kilkunastu dotkniętych nią wiosek, w czambuł wzięte, zaprawdę większą reprezentowałyby szk�d sumę niż szkody na kolei zrządzone. W sobotę dnia 14 b. m. około godziny 2 z południa, przeleciała nad głowami naszymi złowieszcza szaromiedzianych barw chmura, kt�ra najprz�d sypnęła nam w oczy gradem dochodzącym wielkości laskowego orzecha, potem ryknęła tysiącem grzmot�w, a nareszcie jakby pękła nagle, wylała na pola nasze strugi deszczu, kt�ry nie padał, ale literalnie wylewał się potokami z zagniewanego nieba; miejscami nie trwała ta ulewa dłużej nad kilka minut, miejscami do kwadransa, a jednak w oka mgnieniu stanęły wszystkie niżej położone miejscowości pod wodą, a na wyższych ukazały się nagle spienione w�d strumienie, kt�re szalonym pędem toczyły się w doliny. Gdyby serce nie bolało w�wczas na myśl, że z potokami tymi płynie gdzieś do rzek i m�rz i chleb powszedni, i łzy wielu ubogich rodzin - to zaiste rozkoszować by się można było majestatyczną pięknością widok�w, jakie się objawiły zaraz po ustaniu ulewy. Oczywiście że żadna grobla, żaden most, żaden młyn w kilkomilowej okolicy całej nie wytrzymał silnego tego w�d natarcia. Pale kafarem wbite, powyrywane tą wodą, belki i pokłady mostowe, wozy, ule, sprzęty r�żne, chlewiki całe, a nawet nierogaci mieszkańcy tych chlewk�w, gdzieniegdzie nawet krowy i konie zaskoczone na pastwisku, wszystko płynęło z powodzią, przez stawy, łąki i nizinne między wzg�rzami pola. To szczęście jeszcze, że katastrofa nastąpiła wkr�tce po południu, gdy bydło wszystko było w oborach, bo żeby tak o dwie godziny uwcześnij lub o godzinę p�źniej, to setki pastuszk�w włościańskich i setki pilnowanego przez nich dobytku byłyby śmierć znalazły w tych nurtach rozszalałych improwizowanych rzek. Przez kilka godzin nie mogłem oczu oderwać od strasznego tego widoku, kt�ry przykuwał widza niesłychaną grozą i pięknością zarazem, a jednocześnie przyginał umysł jego ogromem objawionej potęgi i siły. O oglądaniu szk�d w polu zrządzonych mowy nawet tego dnia być nie mogło (andhellip;) Siadłem znowu na konia, i rzemiennym dyszlem, od wsi do wsi zbaczając, objechałem p�łkole p�łnocno-zachodnie od siebie, o promieniu 3-4 mil. Potem com w domu widział, pojęcia nie miałem wcale, żeby mogła była klęska owa tak olbrzymie przybrać rozmiary i zrządzić tyle niepowetowanych szk�d, jakie w tych biednych zalanych wioskach znalazłem; niekt�re z nich wybił grad, niekt�re ucierpiały tylko od polewy gwałtownej, ale i te, i tamte straty są niczym w por�wnaniu ze szkodami, jakie zrządziły wody płynące w miejscowościach niższych i spadkowych, takich nawet, gdzie ani gradu, ani deszczu ulewnego nie było. Ulewa, o ile z opowiadań niezbyt zresztą zgodnych, wymiarkować mogłem, uderzyła r�wnocześnie prawie na przestrzeni kilkunastu mil kwadratowych między Kromołowem, Siewierzem, Koziegłowami, Olsztynem, Przyrowem i Lelowem. Czy wyżej na p�łnoc ku Częstochowie lub Radomsku posunęła się, nie wiadomo mi dotąd. Ale od wschodniej strony linia Kroczyce, Dobrogoszczyce, Lel�w i Koniecpol była niejako jej granicą. Na dw�ch przeciwnych tej granicy krańcach, straty rolnicze były r�wnie straszne, choć r�żne: o Rudnikach (pod Zawierciem) opowiadają, że woda zniosła prawie na całym majątku urodzajną ziemi warstwę, w Mełchowie zaś (między Lelowem a Koniecpolem) zbił grad zboża dworskie do tego stopnia, że z bardzo pięknych ozimin ocalał zaledwie co dziesiąty kłos. Jęczmień, łubin, groch, miejscami literalnie w ziemię zostały wbite, ziemniaki pokryte twardą skorupą naniesionego mułu i piasku, a żyta wyłamane na niekt�rych polach w pień i przytłoczone do ziemi tak, że nawet na paszę wykosić by je trudno. W Podlesiu, majątku sąsiadującym z Mełchowem, widziałem z dużego łanu żyta, tylko kilkunastomorgowy pas, wytłoczony kompletnie gradem, a za tym pasem długa linia, prosta jak strzał, rozgranicza żyto zdrowe, ścianą stojące, od powalonego zbitego. Tak wielkiej szkody jak w Mełchowie nie zrządził grad w żadnej z tych wsi, kt�re objechałem wczoraj. Strata prawda ogromna, kt�rej ani jeden, ani parę nawet urodzajnych lat następnych wynagrodzić nie będzie w stanie. Ale maleją i te straty jeszcze wobec szkody doznanej gdzieniegdzie od potok�w płynących, kt�rej ani lata następne, ani kredyt chwilowy, ani całożyciowa praca rolnika naprawić już nie zdoła. Tu grad zniszczył jednoroczny procent od kapitału reprezentowanego przez ziemię, tam zabrała woda nie tylko procent, ale i sam kapitał! We wsi Trzebniowie (między Żarkami a Janowem), łąkę dworską na bardzo znacznej przestrzeni i o bujnym trawy poroście, widziałem naniesioną piaskiem drobnym miejscami na łokieć grubo. Wiele lat przejdzie pewnie, nim właściciel te ławice piaskowe uprzątnąć lub je do jakiejkolwiek kultury doprowadzić potrafi. Większe atoli od niego straty w ziemi ponieśli włościanie tejże wsi, bo z niekt�rych p�l zdarła rozhukana woda całą warstwę rodzajną, tak, że nagi kamień biały świeci dziś trupią bladością w miejscu żywej wczorajszej zieleni - indziej podobnie jak na łące dworskiej spotykałem zboża przywalone grubymi ławami piasku i kamieni olbrzymich; ławami tak grubymi, że życie człeka nie starczy na ich uprzątnięcia - a jeszcze indziej, środkiem pomiędzy bujne grochy, żyta, ziemniaki i kapusty, powyrywane głębokie jary, kt�re jako świadkowie minionej klęski zostaną już nieużytkami na wieki. Mierzyłem niekt�re z tych parow�w, wyrwanych wodą na gładkiej jeszcze wczoraj powierzchni: rozmaita ich szerokość wynosi od 3 do 10 sążni, głębokość od 4-12 st�p. Choćby chciano je kiedy orać, zboże się nie utrzyma, bo raz już zrobione, pogłębiać coraz, wymywać i obrywać nie omieszka każdy cokolwiek silniejszy deszcz; po każdym deszczu woda z g�r pędzić już będzie tymi szlakami; z biegiem lat wąwozy takie rosną, coraz posuwają się stale ku g�rze, podrywając po każdej ulewie grunt nad sobą leżący - p�ki gdzieś nie oprą się o skały twarde, albo o gęsto zadrzewiony las... (andhellip;) W mieście Żarkach ulice i uliczki zamieniły się w rzeki, a na obszernym rynku dotąd stoją kałuże głębokie i leży gruba namuły warstwa. Pod Jaworznikiem pięć młyn�w zebranych, kuźnia zniesiona i grobla murowana na szosie przepruta na poprzek szeroko parowem. Pomiędzy Myszkowem a wydartym Zawierciem pięć most�w kolei żelaznej rozsypało się w gruzy, a pociąg pośpieszny podobno pokutuje tam dotąd pomiędzy przepaściami dwiema... Ależ o tym wiecie już pewnie, boć tam przecie cywilizowany świat, koleje i telegrafy na usługi, tylko my tu na uboczu, po dawnemu jeszcze. Z ocalałych tu i owdzie resztek wnioskując, pięknego urodzaje mieliście tego roku - zagadnąłem włościanina w Trzebniowie. andbdquo;Oj było panie, było - odrzekł smutno staruszek. - Dał Pan Jezus, dał, ale pokazał tylko i odebrał zaraz, może za karę, za grzechy naszego żywotaandrdquo;. Miło mi było usłyszeć te wyrazy, malujące rezygnację i niewygasłą jeszcze do szczętu religijność u naszego ludu. Włościanie najbardziej dotkniętych wsi mają nadzieję, że rząd podatki roczne im daruje - w każdym razie godziłoby się, żeby się zajęto sprawdzeniem, ile ziemi chlebnej ubyło tym biednym ludziom, bo ilość nieużytk�w nie podlegających opodatkowaniu powiększyła się tam dzisiaj o wiele. Gazeta Warszawska, 16(28).06.1879 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek http://www.dawne-zawiercie.pl/posel_jan_lakota Śledząć historię Zawiercia napotykamy wielu ludzi, kt�rzy wywarli duży wpływ na to miasto. Są tacy, o kt�rych ciągle się wspomina, a są i tacy, kt�rzy pomimo zasług (z takich czy innych względ�w) odeszli w cień zapomnienia. Dziś chcemy przedstawić historię człowieka, kt�ry ze względu na pochodzenie oraz status społeczny przez wiele lat był przedstawiany przez �wczesny system w krzywym zwierciadle. Jest tu mowa o znanym społeczniku udzielającym się na wielu płaszczyznach społecznych i dwukrotnym pośle na Sejm Janie Łakocie. Urodził się 24.12.1881 roku w Blanowicach. Był synem Pawła i Magdaleny z Kotarskich. Ojciec właściciel młyna wodnego w Blanowicach oraz części d�br blanowskich graniczących z ziemiami Rudnik, był bratankiem przeora Ojc�w Paulin�w na Jasnej G�rze w Częstochowie w latach 70-tych XIX w.(1870). Wywodził się z rodziny, kt�rej członkowie na przestrzeni lat mieli duży wpływ na życie zawierciańskiego (i nie tylko) środowiska. Do krewnych Jana Łakoty należał ks. Antoni Kotarski, ekonom inspektorialny ks. Salezjan�w w Polsce. W wieku niespełna 3 lat Jan stracił ojca. Jego matka wyszła powt�rnie za mąż za Antoniego Pałuchowskiego z Kromołowa. Po przeniesieniu agend gminy Kromoł�w do Zawiercia na ul. Blanowską, ojczym Jana Antoni pełnił funkcję w�jta tejże gminy (przed otrzymaniem praw miejskich Zawiercie Małe i Wielkie pozostawało w Gminie Kromoł�w z siedzibą w Zawierciu). Edukację rozpoczął od uczęszczania do szkoły gminnej w Kromołowie by następnie uczyć się w szkole elementarnej w Zawierciu. W domu otrzymał staranne wychowanie religijne i patriotyczne. Od młodych lat dużo czytał. Początkowo były to roczniki takie jak: andbdquo;Zorzaandrdquo;, andbdquo;Tygodnik Ilustrowanyandrdquo; czy andbdquo;Gazeta Świątecznaandrdquo;, kt�re prenumerowali rodzice. W okresie młodości jego ulubionymi autorami byli Prus, Kraszewski czy Orzeszkowa a następnie Sienkiewicz, Mickiewicz oraz inni. W młodym wieku zorganizował z kilkunastoma przyjaci�łmi czytelnię składkową. Ucząc się samodzielności zamieszkiwał na stancji i dodatkowo pobierał prywatne lekcje. Po czytaniu następnym jego ulubionym przedmiotem były rysunki. Właśnie to zamiłowanie do rysunk�w sprawiło że, w 1899 roku opuścił dom rodzinny i zaczął praktykę w Towarzystwie Akcyjnym Zawiercie. Początkowo pracował w dziale rytowniczym i uczył się wieczorowo w technicznej 4-klasowej szkole zorganizowanej przez grono inżynier�w przy fabryce. Na kursach technicznych wykazywał duże zainteresowanie fizyką i chemią, co zaowocowało przejściem do działu farbiarskiego i apretury. Jego zainteresowania nauką i czytelnictwem sprawiły, że jako dorosły człowiek zgromadził z czasem własną pokaźną bibliotekę domową oraz prenumerował gazety i czasopisma fachowe. Po kilku latach pracy oraz nauki z zaoszczędzonym kapitałem opuścił fabrykę. Rodzinne gospodarstwo z młynem wodnym i zabudowaniami było w złym stanie, jednak po jakimś czasie zmodernizował je oraz spłacił sukcesor�w. W 1912 roku zawiera związek małżeński z Wiktorią z domu Kotela z Zawiercia. Owocem tego małżeństwa było siedmioro dzieci. Okres I Wojny był trudnym czasem nie tylko dla rodziny, ale r�wnież dla ich gospodarstwa, kt�re w czasie działań wojennych w 1914 roku zostało zdewastowane przez wojska austriackie (niekt�re źr�dła podają że ponad tysiąc drzew zostało wyciętych). Sytuacja ta sprawiła, że Łakota wszedł w konflikt z austriackimi władzami wojskowymi, za co został aresztowany na dwa tygodnie. Do następnego zniszczenia doszło w 1919 roku. W wyniku pożaru ucierpiało całe gospodarstwo a płomienie nie oszczędziły żadnego z budynk�w. Ich odbudowa trwała kilka lat. Przez pewien czas Łakotowie zamieszkiwali okresowo u zaprzyjaźnionej rodziny w Blanowicach i Zawierciu, skąd doglądali budowy. Po odbudowie w latach 30-stych młyn Łakoty stał się jednym z najnowocześniejszych i najlepiej umaszynowionych pod Zawierciem. Korzystali z niego m.in. mieszkańcy Blanowic, Pomrożyc czy Łośnic. W młynie zatrudniony był andbdquo;młynarczykandrdquo;. Za domem znajdował się ogr�d z drzewami owocowymi. Na kilkudziesięciohektarowy majątek składał się także staw hodowli karpia, lasy, pola oraz nieruchomość u zbiegu obecnych ulic Paderewskiego i Kasprowicza w Zawierciu. Czas II Wojny Światowej był trudny jak poprzedni okres. Wybuch Wojny zastaje Jana Łakotę w Blanowicach. W Zawierciu zorganizował komitet niesienia pomocy (prawdopodobnie z ks. Wajzlerem) dla ludzi uciekających przed Niemcami z zachodu. Przekazywał mąkę do piekarń na terenie miasta dla potrzebującej ludności. W zimie 1943 roku wraz z częścią rodziny zostaje wysiedlony do obozu pracy w mieście Frysztat w Czechach, kt�ry udało im się przeżyć. Do Zawiercia a następnie do majątku w Blanowicach wracają w maju 1945 roku. Władza i ustr�j, kt�ry w tamtym czasie doszedł do głosu zaczęły stosować naciski administracyjne i podatkowe, gdyż takie osoby były uważane za wrog�w klasowych. Cała ta sytuacja z czasem doprowadziła do upadku majątku. Powr�ćmy jeszcze do gł�wnej działalności społecznej i politycznej Jana Łakoty, kt�ry większą część życia poświęcił tej okolicy i miastu. Nie wiadomo kiedy zaczęły się kształtować jego poglądy polityczne, ale już przed I Wojną Światową był wybierany dwukrotnie na delegata powiatowego w wyborach do Dumy. W 1916 roku został wybrany do nowo utworzonego Sejmiku Powiatowego w Dąbrowie G�rniczej oraz do Rady Gminnej w Kromołowie. Funkcje te pełnił do 1919 roku. Był członkiem Polskiego Zjednoczenia Ludowego i Polskiego Stronnictwa Republikańskiego koła w Dąbrowie G�rniczej. Po utworzeniu w 1918 roku Okręgowego Towarzystwa Rolniczego Powiatu Będzińskiego z siedzibą w Zawierciu, Łakota zostaje jego sekretarzem a prezesem ks. Franciszek Zientara. Działalność obejmowała cały �wczesny powiat będziński oraz kilka gmin powiatu olkuskiego. W tym okresie założył k�łka rolnicze i sp�łki spożywcze w Blanowicach i Skarżycach oraz został prezesem stowarzyszenia w Rudnikach. Stowarzyszenia te nauczyły ludzi handlować i wyrobiły pogląd na pracę społeczną. Należał do Związku Młynarzy Polskich w Warszawie. Brał udział oraz był jednym z przewodniczących pierwszego zjazdu młynarzy w wolnej Polsce, kt�ry odbył się w dniach 4-5 maja 1919 roku w Warszawie. Z tej okazji w Gazecie Lwowskiej nr. 117 z 22 maja 1919 roku pisano: andbdquo;"(...) Po nabożeństwie w kościele Pokarmelickim o godz. 9 rano odbyło się po godzinie 11 otwarcie Zjazdu w gmachu technik�w. Słowo wstępne wypowiedział p. Olszewski, wicedyrektor Towarzystwa Przemysłowc�w. Do prezydium powołano dziesięciu przedstawicieli młynarstwa z wszystkich ziem polskich a obradom przewodniczyli kolejno pp. Stanisław Inglot prezes galic. Koła młynarzy, inż Fr. Pałaszewski, poseł Jan Łakota i Alfred Freakel prezes galic. Związku młynarzy(...)" Łakota był jednym z uczestnik�w utworzenia w 1927 roku Powiatu Zawierciańskiego. Od początku jego powstania reprezentował powiat, jako radny kilku kadencji a także był członkiem Zawierciańskiej Powiatowej Rady Szkolnej, gdzie zasiadali tacy znani zawiercianie jak Helena Malczewska czy Stanisław Holenderski. Wraz ze starostą zawierciańskim St. Konopackim wchodził m.in w skład zarządu Komunalnej Kasy Oszczędnościowej. Z własnych środk�w wsp�łfinansował budowę gmachu Starostwa przy ul. Sienkiewicza. W latach 30-stych był członkiem Rady Wojew�dzkiej oraz Izby Rolniczej w Kielcach, gdzie zajmował stanowisko w komisji rewizyjnej. Włączał się w r�żnego rodzaju akcje społeczne. Dzięki jego staraniom oraz innych mieszkańc�w Blanowic oddano do użytku w 1932 roku szkołę powszechną, na kt�rą pomagał załatwić zezwolenia i podarował drewno na budowę. Podobnym zaangażowaniem wykazał się kilka lat wcześniej przy organizowaniu i budowie straży pożarnej w Blanowicach, kt�rej został prezesem. Przyczynił się m.in do budowy dr�g w mieście i powiecie. Będąc przez wiele lat posłem, radnym i społecznikiem często wyjeżdżał służbowo oraz był zapraszany na r�żne uroczystości państwowe na terenie miasta i powiatu. Na zdjęciu uroczystość pod pomnikiem powstańc�w w Mrzygłodzie z 1930 roku z udziałem władz Zawiercia i Sejmiku Powiatowego. Jakiś czas temu zdobyłem zaproszenie Stowarzyszenia Rezerwist�w i Byłych Wojskowych R.P. Koła Powiatowego w Zawierciu na uroczystość poświęcenia sztandaru. Zbi�rka rezerwist�w i zaproszonych gości oraz wbijanie gwoździ na tarczy honorowej miało się odbyć na boisku T.A.Z.. Na pierwszej stronie zaproszenia czytamy: andbdquo; Uroczystość Poświęcenia Sztandaru odbędzie się dnia 10.XI. 1929 roku pod protektoratem Jaśnie Wielmożnego Pana: 1) Korsaka Władysława Wojewody Kieleckiego 2) Gen .Zająca J�zefa D-cy 23 Dyw. Piech 3) Czesława Kowalskiego Starosty Zawierciańskiego 4) G�reckiego Romana Gen. Bryg. 5) Ks. Prałata Zientary Franciszka 6) Zyndrama Mariana posła na Sejm 7) Łakoty Jana posła na Sejm.andrdquo; Wśr�d pozostałych (prawie 200) członk�w honorowych znajdujemy znanych ludzi z Zawiercia i okolic. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1919 roku został wybrany na posła z listy nr 2 w 29 okręgu wyborczym Sosnowiec, jako bezpartyjny. Partia, z kt�rej stratował do wybor�w zjednoczyła się w blok z innymi i przybrała nazwę andbdquo; Narodowe Zjednoczenie Ludoweandrdquo;. Na ulotce wyborczej z tamtego okresu możemy przeczytać (fragmenty ulotki): andbdquo;Rodacy! Koło Dąbrowskie Polskiego Stronnictwa Republikańskiego wystawiając na swojej liście wyborczej nr 7 dw�ch kandydat�w na posł�w do Sejmu nie kierowało się względami partyjnymi. Dążyliśmy do bloku z innymi ugrupowaniami, aby nasi kandydaci wraz z wyborcami innych stronnictw pokrewnych mogli wsp�lnie pracować nad odbudową Ojczyzny naszej. Kandydaci nasi J�zef Wypych ze Strzemieszyc Małych i Jan Łakota z Blanowic umieszczeni na liście Nr 7 są włościanami i rzemieślnikami zarazem; są wytw�rcami zdającymi sobie z tego, że bez pracy nie ma kołaczy... Doświadczenia nabyte przez naszych kandydat�w w k�łkach rolniczych włościańskich, w k�łkach oświatowych i instytucjach społecznych dają pewność, że trudności jakie poseł spotkać musi przy organizacji państwa zostaną przez nich rozważnie pokonane..., Wyborcy! Stawcie się do urny wyborczej w dniu 26 bm. Głosujcie za naszymi kandydatami. Piszcie na kartkach wyborczych liczbę 7..., Niech żyje i rozkwita Ojczyzna nasza a imię Polska niechaj będzie poważane przez ludy całego świata! Koło Dąbrowskie Stronnictwa Republikańskiego. W styczniu 1919 r.andrdquo; W Sejmie przystąpił do Stronnictwa Polskiego Zjednoczenia Ludowego, a następnie w wyniku połączenia członk�w Zjednoczenia Narodowego i Bezpartyjnych z P.Z.L. stał się członkiem Narodowego Zjednoczenia Ludowego do końca kadencji sejmowej, czyli do końca listopada 1922 roku. W Sejmie Ustawodawczym pracował w komisjach przemysłowo-handlowej oraz administracyjnej, gdzie pełnił funkcję wiceprezesa. Na forum Sejmu przemawiał m.in. na temat reformy rolnej w Polsce, w jednej ze spraw był referentem oraz składał szereg interpelacji i wniosk�w dotyczących regionu Zagłębia Dąbrowskiego. Dotyczyły one m.in. spraw zaopatrzenia mieszkańc�w tego terenu w żywność oraz niezbędne artykuły rolnicze, a także o przekazanie środk�w na prace publiczne takie jak budowy dr�g czy szkolnictwo. W 1928 roku startuje ponownie do Sejmu i zostaje wybrany posłem na Sejm II kadencji z listy nr 1 Bezpartyjnego Bloku Wsp�łpracy z Rządem z okręgu wyborczego nr 21 Będzin. W wyborach do Sejmu 4 marca 1928 roku (okręgi 17-24) na liście wyborczej okręgu 21 powiat Będzin, Zawiercie Jan Łakota znalazł się wraz z partyjnym kolegą Zarańskim Janem (jeden z założycieli AGH w Krakowie) oraz czterema innymi kandydatami z Jedności Robotniczo-Chłopskiej. Podczas tej kadencji pracował w komisjach administracyjnej i skarbowej. W czasie pełnienia funkcji posła mieszkał okresowo przez kilka lat w Warszawie. W składzie osobowym Sejmu Ustawodawczego Rzeczypospolitej Polskiej z 1920 roku widzimy Jana Ł. pod pozycją 175 z adresem w Warszawie-Hotel Poselski. Podobnie w następnych wyborach, w składzie Sejmu z 1.IV.1930 roku Łakotę znajdujemy pod pozycją 202-Hotel Poselski oraz w książce adresowej miasta Warszawy z 1930 roku. W stenogramach sejmowych można znaleźć m.in. wniosek przewodniczącego Walerego Sławka z kolegami z klubu BBWR (wymieniony r�wnież Jan Łakota) w sprawie pracy nad rewizją konstytucji. Po II Wojnie Światowej Łakota wycofuje się z działaności politycznej. Umiera w 1952 r. i zostaje pochowany w rodzinnym grobowcu na cmentarzu parafialnym w Zawierciu. Był to człowiek kt�ry miał zasługi nie tylko lokalne, ale z racji pełnienia funkcji posła Sejmu Ustawodawczego organizował podwaliny życia społecznego i gospodarczego w odrodzonej Polsce. Posiadał szerokie kontakty wśr�d urzędnik�w państwowych oraz na uczelniach m.in. w Krakowie. Postać Jana Łakoty jak i wielu innych zasłużonych dla miasta i powiatu ludzi przez dłuższy okres była marginalizowana i pomniejszana przez powojenne władze, gdyż osoby te pochodziły z zamożniejszych rodzin, kt�rych �wczesny system nie tolerował. Dlatego warto przypominać i andbdquo;prostowaćandrdquo; dzieje ludzi żyjących w naszym mieście. Dziękujemy rodzinie Łakot�w za udzielenie informacji na temat swojego przodka oraz zdjęcia z rodzinnego archiwum. Tekst: Sławomir i Jadwiga Gębka Jeśli posiadacie państwo jakieś ciekawe zdjęcia lub informacje prosimy o kontakt: jaslaz@poczta.onet.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/zawiercianskie_zaklady_fotograficzne_ Bardzo często w naszych albumach posiadamy stare zawierciańskie zdjęcia i pocztówki i mało kto z nas zastanawia się, gdzie i jak je robiono. W naszym mieście w tym okresie nie było zbyt wielu ciekawych obiektów do fotografowania, więc zanim pojawiły się pierwsze zawierciańskie pocztówki na przełomie XIX i XX wieku, do nas również dotarła moda na utrwalenie swojego wizerunku. Dlatego też w tym okresie częstszym i zarazem milszym obiektem dla naszych fotografów było nie Zawiercie, ale Zawiercianin, gdyż jak znawcy tematu mówią, and#8222;w tym okresie w Zawierciu nie było co fotografowaćand#8221;. Wielu mieszkańców naszego miasta ma fotografie portretowe swoich przodków, które były wysyłane pocztą lub ofiarowywane na pamiątkę (dziś takie porterówki robione są najczęściej z okazji ślubów itp.) Najbardziej popularne były zdjęcia na tekturkach z nazwą zakładu lub opisem z tyłu. Widziałem fotografie Zawiercian, którzy będąc nawet poza granicami kraju robili sobie zdjęcia a następnie wysyłali je, jako kartki pocztowe do Zawiercia. Byli to głównie emigranci wyjeżdżający za chlebem, powstańcy i żołnierze walczący w różnych armiach. Książka adresowa z 1929 roku podaje, że w Zawierciu w tym okresie były następujące zakłady fotograficzne: Dworzecki Bogusław ul. Kościuszki 13; Męcik Ignacy ul. 3 Maja 1a; and#8222;Stellaand#8221; ul. 3 Maja 13 i Wolenberg H. ul Blanowska 4. Natomiast zdjęcia, które posiadamy do II Wojny Światowej są z następujących zakładów: N. Tenenblum ul. Pocztowa 17; Semiatycki B. ul. Marszałkowska; Arbus Moriz i Synowie oddział w Zawierciu; Fronczkowa P. ul. 3 Maja; and#8222;Rekordand#8221; ul. Blanowska 3, Foto-Szaf w Zawierciu (brak adresu); Męcik Andrzej róg Kościelnej i Blanowskiej; Jakubowski B. ul. Kościuszki 33, a później drugi zakład przy ul. 3 Maja 3 ; Męcik Ignacy ul. Siewierska 34 (dom własny) i and#8222;Stellaand#8221; ul. 3 Maja 4 oraz (i tu rzadkość) zdjęcie z zakładu fotograficznego Natalji Piborzył z wizerunkiem Heleny Malczewskiej. Skąd aż taka rozbieżność? Część tych zakładów nie dotrwała do roku 1929 lub powstała po tej dacie. Różnice są też w niektórych adresach. Zakład and#8222;Stellaand#8221; na jednych zdjęciach ma adres 3 Maja 13 na innych natomiast 3 Maja 4. Podobnie jest z Ignacym Męcikiem. Adres zakładu z ul. Siewierskiej 34 (dom własny) jest na zdjęciu z roku 1915, natomiast książka adresowa z roku 1929 podaje adres zakładu już na nowym miejscu, czyli na ul. 3 Maja 1a i inny adres 3 Maja 21 (drugi zakład?). Z tak wielu przedwojennych zakładów fotograficznych do dzisiaj dotrwał tylko jeden i był też fotograf znany nie tylko w Zawierciu czy Królestwie Polskim, ale i poza granicami kraju i to z przynajmniej dwóch powodów. Po większości zawierciańskich zakładów fotograficznych, pozostały nam tylko zdjęcia lub suche fakty, gdzie się znajdowały lub kto był właścicielem danego zakładu. Natomiast niewiele informacji zachowało się samych fotografach. Skąd pochodzili, kiedy się urodzili czy np. jak długo mieli zakłady jest to praktycznie wiedza trudna do zdobycia, ponieważ może już nikt nie pamięta tych informacji, lub nie spisywał takich danych. O niektórych jednak udało się zdobyć trochę wiadomości i dzisiaj chcemy państwu je przybliżyć. Jest jeden przedwojenny zawierciański zakład, który najdłużej działał i dotrwał aż do dzisiejszego dnia, czyli o zakładzie Jakubowskich. Bolesław Jakubowski do Zawiercia przybył z kieleckiego gdzie się urodził. W Kielcach pracował, jako policjant. Po przejściu na emeryturę, zaczął dorabiać i uczyć się nowej profesji w fotograficznej pracowni portretowej w Kielcach. Bolesław Jakubowski około 1932 roku przyjechał odwiedzić rodzinę w Zawierciu i już tu pozostał. Jako młody i świeżo wyuczony fotograf w Gliwicach zakupił niemiecki aparat Leica. Był to pierwszy, nowoczesny aparat małoobrazkowy z 1923 roku wyposażony w dwa metry taśmy kinematograficznej z możliwością zrobienia 40 zdjęć (taki Rolls-Royce naszych czasów). Przez jakiś czas, robił zdjęcia przypadkowym ludziom na ulicach Zawiercia i wywieszał z numerkami w oknie mieszkania. Ludzie widząc siebie, kupowali fotografie. Następnie kupił jeszcze kilka takich samych aparatów i wynajmował and#8222;leikarzyand#8221;(od nazwy aparatu) by na ulicach robić jeszcze więcej zdjęć. Interes tak dobrze się kręcił, że w 1934 roku na ul. Kościelnej 33 (dom naprzeciw kościoła) założył swój pierwszy zakład fotograficzny. Koniunktura widocznie była dobra, gdyż w 1935 roku odkupił drugi zakład z ul. 3 Maja 1 od P. Fronczkowej. W tamtych latach zakłady posiadały tylko oświetlenie dzienne. Tak też było w zakładzie na ul. 3 Maja. Ściana południowa i dach był ze szkła, co umożliwiało robienie zdjęć tylko w dzień i przy słonecznej pogodzie. W terenie natomiast robiono zdjęcia na magnezję (z wybuchem) i czasem nawet okopciło fotografowanego. Dlatego też chcąc usprawnić pracę chyba, jako pierwszy w Zawierciu wprowadził w swoim warsztacie oświetlenie żarowe, które widział u niemieckich fotografów w Gliwicach, jak doskonale się sprawdzało. W rok po wybuchu II Wojny, Niemcy odebrali B. Jakubowskiemu warsztat i przekazali rumuńskiemu Niemcowi, który niezbyt znał się na fotografice. Przez jakiś czas Jakubowski robił na zlecenie Niemców zdjęcia i wywoływał je w domu. Po zakończeniu wojny odzyskał swój zakład. Zachowało się sporo zdjęć pocztówkowych Zawiercia z czasów okupacji B. Jakubowskiego. Zaraz po wojnie wraz z synem Józefem brali udział w and#8222;akcji dowodowejand#8221; na ziemiach odzyskanych. Przez dwa lata prowadzili filię zakładu w Kudowie Zdroju, w której robili głównie zdjęcia do dowodów osobistych repatriantom ze wschodu. Mieli nawet propozycję od ówczesnego burmistrza Kudowy, aby tam zostać na stałe, ale nie skorzystali z okazji. B. Jakubowski przekazuje następnie zawierciański zakład swojemu synowi Józefowi a ten, jako jeden z pierwszych wprowadził do Zawiercia kolorową fotografię. W 1984 roku Jerzy Marek Jakubowski przenosi zakład do nowowybudowanych pawilonów przy ul. Sikorskiego kultywując pasję swojego dziadka Bolesława i ojca Józefa (w międzyczasie powstaje zakład Andrzeja Jakubowskiego). Obecnie obydwa zakłady przejęły prawnuki (czwarte pokolenie) Bolesława Jakubowskiego, czyli Agnieszka i Joanna. Innym fotografem, działającym na terenie Zawiercia był Moritz Arbus. Urodził się 25 lipca 1839 roku w Grabowie. Ożenił się z mieszkanką Częstochowy Mirlą Wollenberg i jako zawód podał and#8222;fotografistaand#8221;. Na krótki czas wyjechał do Turka by w spółce z Kajmanem założyć zakład. W 1894 roku zakłada samodzielny zakład w Częstochowie. W następnych latach pojawiły się filie tego zakładu. Na przełomie XIX i XX wieku pojawia się nazwa and#8222;M. Arbus i synowieand#8221;. Dlatego też zawierciańska filia powstała jakiś czas po 1900 roku, gdyż na wcześniejszych zdjęciach widnieje zakład w Częstochowie i filia w Sosnowicach a następnie w Bendzinie (obecnie Sosnowiec i Będzin). Zawiercie było trzecią z kolei filią, a kolejne powstały w Łodzi (dwie), Zduńskiej Woli, Pabianicach, Kutnie i Kole. Na tyłach zdjęć kartonikowych nie ma adresu zawierciańskiego, więc nie wiadomo gdzie była ulokowana ta filia. Nie wiadomo też czy prowadził ją sam Moritz czy raczej któryś z jego synów, ani w jakich latach działała. Przeglądając przedwojenne zawierciańskie zdjęcia nie sposób oprzeć się wrażeniu, że panowała tu pewna and#8222;specjalizacjaand#8221;. Na zdjęciach and#8222;urzędowychand#8221;, czy z różnych uroczystości, kościoła czy np. ze Starostwa najczęściej spotykamy sygnaturę Fronczkowej, Dworzeckiego ewentualnie I. Męcika. Pieczątki pozostałych fotografów najczęściej zobaczymy na prywatnych zdjęciach portretowych i grupowych. Jaskrawym dowodem specjalizacji są Andrzej i Ignacy Męcik. Nie wiadomo czy byli braćmi lub spokrewnieni. Pierwszy wyspecjalizował się w fotografowaniu osób prywatnych, drugi w wydawaniu pocztówek z Jury i Zawiercia oraz zdjęć pocztówkowych. Ignacy Męcik zasłynął z dwóch rzeczy; pocztówek i powiedzenia and#8222;Momencik Panie Męcikand#8221;. Wzięło się zapewne stąd, że gdy wykonywano zdjęcie trzeba było dość długo trwać w bezruchu i widocznie Męcik mówił and#8222;jeszcze chwileczkę, zaraz, momencikand#8230;and#8221;. Podobnież to powiedzonko, jeszcze przez bardzo długie lata, można było usłyszeć na ziemi zawierciańskiej. Pierwsze zdjęcia Męcików są z około 1890 roku, a oficjalnie zakład Ignacego Męcika został zarejestrowany w 1898 roku. Był on usytuowany przy ul. Siewierskiej 34 a po roku 1920 przeniósł się na ul. 3 Maja 1a (wejście od obecnej ul. Powstańców Śl.) i inny adres 3 Maja 21 (drugi zakład?) I. Męcik był jednym z pierwszych fotografów w Zawierciu, więc zapewne na brak pracy nie narzekał. Na Wystawie Przemysłu i Rolnictwa w Częstochowie w 1909 roku, miał nawet swoje stoisko, na którym przedmiotami wystawowymi były and#8222;fotografie własneand#8221;. Natomiast o dacie założenia zakładu przez Andrzeja Męcika nic nie wiadomo i jako fotograf też jest mniej znany. Wiadomo natomiast, że zakład znajdował się na rogu ul. Kościelnej i Blanowskiej oraz, że prowadził and#8222;specjalny oddział portretowyand#8221;. Niewiele niestety wiadomo o ich prywatnym życiu (jak i innych fotografów). Nie mniej jednak, udało się I Męcikowi zasłynąć zarówno w mieście, jak i poza granicami kraju i nie tylko ze zdjęć, ale w głównej mierze, że jako pierwszy fotografował miasto, okolice i wydawał pocztówki. Drugie najdłużej działające (po Jakubowskich), ale już powojenne atelier fotograficzne w Zawierciu, (choć z przedwojennym akcentem) jest zakład fotograficzny Szczypki. Założyciel zakładu Józef Szczypka już przed wojną pobierał pierwsze fotograficzne szlify (u Montaka, współpracował z Męcikiem), a we Lwowie zdawał egzamin czeladniczy. Gdy wybuchła II Wojna Światowa 19-letni wówczas Józef Szczypka był już zawodowym fotografem i otrzymał nakaz pracy do niemieckiego zakładu fotograficznego na ul Marszałkowskiej. Po niedługim czasie również jego brat Zygmunt musiał tam pracować. Po zakończeniu wojny otworzył własny zakład fotograficzny w połowie ulicy Marszałkowskiej. Dzięki swoim zdolnościom plastycznym oraz wiedzy fotograficznej został studentem Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi. W ty czasie zakład prowadził jego brat Zygmunt Szczypka. Tamten okres and#8222;błędów i wypaczeńand#8221; był dość specyficzny dla osób mających własność prywatną. and#8222;Systemand#8221; był nieprzychylny i Józef Szczypka musiał zamknąć swój zakład fotograficzny. Podjął pracę w Domu Kultury and#8222;Włókniarzand#8221; w Zawierciu. Był głównym animatorem życia kulturalnego miasta, reżyserował spektakle teatralne. Jako ciekawostkę można podać, że podjął się zaprojektowania i wyrzeźbienia pomnika, który z inicjatywy władz miasta stanęła przed Domem Ludowym (po lewej stronie patrząc od frontu). Rzeźba przedstawiała włókniarkę i włókniarza (lub hutnika, realizacja pomnika nie została w pełni ukończona, więc nie mamy pewności). Jego miłość do fotografii nigdy nie minęła i po roku 1953 chcąc kontynuować swoją pasję zrezygnował z pracy w Domu Kultury. Ponownie otworzył zakład fotograficzny na ul Marszałkowskiej pod nazwą and#8222;Foto Artystikaand#8221;. Następnie przeniósł zakład na ulicę 3-go Maja 19. W roku 1966 po wybudowaniu w pobliżu modernistycznego bloku mieszkaniowego atelier przeniesiono do przestrzennego lokalu na parterze budynku przy ulicy 3-go Maja 15. Od początku swojego istnienia oprócz fotografii użytkowej specjalizował się w fotografii artystycznej. Doskonaląc swój warsztat Józef Szczypka otrzymał tytuł Mistrza Rzemiosła Artystycznego. Był też laureatem wielu nagród na ogólnopolskich wystawach fotograficznych. Tradycje zakładu kontynuuje obecnie zięć Marek Kaczmarzyk. Od 2011 roku zakład and#8222;Foto Artystikaand#8221; mieści się na ul. 3-go Maja 11 (wejście od ul. Sądowej). Fotografem, który wydawał zawierciańskie pocztówki był Ignacy Męcik. Rok 1904, to początek pierwszych jego pocztówek oraz zdjęć pocztówkowych. Fotografował nie tylko Zawiercie, ale również okoliczne miejscowości i zamki. Jego sygnaturę możemy znaleźć na pocztówkach ze Sławniowa, Wierbki, Kromołowa, Pilicy, Myszkowa i wielu innych miejscowości. Ulubionym tematem były zarówno jurajskie warownie jak i sama Jura. Szczególnie upodobał sobie zamek w Ogrodzieńcu, ale i Smoleń, Bobolice, Mirów i Siewierz znalazły się na jego pocztówkach. Nie wiadomo jak długo I.Męcik parał się wydawnictwem, ale wygląda na to, że do chwili wybuchu I Wojny, gdyż ostatnie wydane pocztówki pochodzą z roku 1914. Czyżby to był koniec jego pasji pocztówkowej? Na pewno nie. Pora, więc, by przedstawić drugi powód, z którego zasłynął i Męcik. W 1920 roku wydaje album and#8222;Wiosna 1915 w Królestwie Polskimand#8221;. Zawiera on 19 dokumentalnych fotografii z Zawiercia i okolic. Na zdjęciach pokazał biedę i tułaczkę zawiercian w okresie I Wojny. Można zobaczyć kobiety, które ciągną pług i orzą pole, bose dzieci idące z matką z podarowanymi śledziami w Domu Ludowym, wędrujące rodziny z tobołami i z dziećmi z Otoli do Zawiercia i Poręby, ręczną prace na roli w Bzowie czy Łośnicach, rozdawanie mąki i słoniny biednym oraz wiele innych poruszających fotografii. Można w nich zobaczyć zarówno profesjonalizm fotograficzny jak i współczucie Męcika. Zdjęcia pocztówkowe I. Męcik prawdopodobnie wydawał sam. Były wydawane na papierze fotograficznym (podobne do dzisiejszego zdjęcia) i miały one najczęściej opis przedstawionego zdjęcia i dane wydawcy. Na rewersie było miejsce na korespondencję z wydrukowanymi liniami na adres i znaczek. Natomiast pocztówki były drukowane u J.A Lewandowskiego czy Józefa Raaba i Spółka w Olkuszu. Ten ostatni stosował charakterystyczny prążkowany papier o odcieniu zielonym lub żółto niebieskim, co powodowało, że pocztówki z jego drukarni miały ciekawy i specyficzny kolor. Gdy Ignacy Męcik zakończył wydawanie pocztówek swoją działalność rozpoczął Andrzej Męcik. Nie była ona tak imponująca jak Ignacego, ale godna zauważenia, gdyż również był fotografem prowadzącym zakład. Pierwszą swoją pocztówkę wydał w roku 1915 w czasie I Wojny. Przedstawiała ona zniszczony przez Niemców dworzec kolejowy w Zawierciu. Na kolejne trzeba było czekać prawie 25 lat, czyli do II Wojny. Być może to zbieg okoliczności, a może celowe działanie, gdyż Andrzej Męcik wydawał swoje pocztówki tylko w czasie okupacji niemieckiej podczas I i II Wojny Światowej. Pokazywał zarówno Zawiercie, jak i np. Ogrodzieniec. Przeglądając zawierciańskie zdjęcia i pocztówki możemy zauważyć, że wiele z nich nie ma ani wydawców, ani zakładów, które je drukowały. Prawie wszystkie zawierciańskie pocztówki z II Wojny Światowej nie mają żadnych informacji o wydawcach. Również wiele przedwojennych widokówek mają nieznanego wydawcę. Zdarzały się również ciekawe pomyłki. Nie wiadomo, dlaczego się tak działo, ponieważ wydawcą była Z. Hubicka z Zawiercia a drukował je Józef Raab z Olkusza. Sprawa dotyczy Fabryki Huldczyńskiego i E. Erbego. Pocztówka z widokiem zakładu E. Erbego jest podpisana and#8222;Fabryka Huldczyńskiegoand#8221; i odwrotnie. Są też poprawne wersje tych pocztówek. Błędy nie ominęły również najbliższych okolic, a w szczególności Pilicy. Dzisiaj zawierciańscy fotografowie zajmują głównie robieniem różnorakich zdjęć osobom prywatnym, na uroczystościach ślubnych, itp. a robieniem i wydawaniem pocztówek zajęły się wyspecjalizowane firmy, które swoją siedzibę mają zazwyczaj w dalekiej odległości od Zawiercia. Są to najczęściej wieloobrazkowe miksy przedstawiające fragmenty samego miasta, dzielnic oraz bardzo często Jury. Muszę przyznać, że zdarzają się i and#8222;perełkiand#8221;. Myślę tu o kilku pocztówkach wydanych w ostatnim czasie przez osoby prywatne, bądź też pewne instytucje zawierciańskie, co jest na pewno godną do naśladowania inicjatywą. Prawdopodobnie przed II Wojną Światową w Zawierciu mogły być jeszcze inne zakłady fotograficzne, może mniej znane, o których nic nie wiemy i dlatego w tym felietonie nie zostały wymienione. Jeśli nasi czytelnicy o nich wiedzą lub mają ich stare zdjęcia lub pocztówki to prosimy o kontakt; jaslaz@poczta.onet.pl albo zadzwonić pod nr 666 227 527 a postaramy się wykorzystać te informacje. Tekst i foto: Jadwiga Sławomir Gębka http://www.dawne-zawiercie.pl/lipiec_w_zawierciu_i_okolicach_18361938_czesc_2 Rok 1836 Wojew�dztwo Krakowskie. Z powodu g�rzystego położenia, obfituje w kopalnie; cynku, żelaza, ałunu, siarki, węgla itp. W szczeg�le: (andhellip;) Będzin, fabryka tkanin bawełnianych i zakłady g�rnicze cynku. Żarki, fabryka tkanin bawełnianych i rozmaitych machin. (andhellip;) Koziegłowy, fabryka sukna i pł�tna. Mijacz�w, fabryka żelaza. (andhellip;) Pradła, fabryka żelaza. Ogrodzieniec, fabryka sukna. Miasto Kromoł�w, fabryka tkanin bawełnianych i fabryka sukna. (andhellip;) Sławk�w, zakłady g�rnicze. Dziennik Powszechny 27.07.1836 r. Rok 1877 W Zawierciu przędzalnia braci Ginsberg�w, wartości przeszło 300 000 rubli spłonęła do szczętu. Fabryka była ubezpieczona w kilku towarzystwach. Gazeta Warszawska 5(17)07.1877 r. Rok 1885 Wystawa rolniczo-przemysłowa. Lista nagr�d. Według urzędowej i ostatecznej listy nagr�d, ogłoszonej przez komitet, otrzymali nagrody i odznaczenia następujący wystawcy: (andhellip;) Medale złote: J. K. Poznański z Łodzi, Towarzystwo akcyjne wyrob�w bawełnianych w Zawierciu, Ludwik Meyer z Łodzi (andhellip;). Kurier Warszawski, 1(13) lipca 1885 r. Wystawa rolniczo przemysłowa. (andhellip;) Nagrody pieniężne. Po rs. 20. J. Klimkowskiemu z Żyrardowa za narzędzia ogrodnicze i J. Wolnemu z Kromołowa za sukno i kołdry. (andhellip;) Medale brązowe: Herman Izaak z Pilicy za wyroby powroźnicze, (andhellip;) Fabryka odlew�w żeliwnych i emaliernia w Porębie Mrzygłodzkiej (andhellip;). Kurier Warszawski 2(14) lipca 1885 r. Drogą urzędową zawiadomiono, że w osadzie fabrycznej Zawierciu pow. olkuskiego, w ciągu 3 dni zeszłego tygodnia zapadło na cholerynę [choleryna - ostre, bakteryjne zatrucie pokarmowe z objawami podobnymi do cholery]. 55 os�b. JW Naczelnik guberni natychmiast wysłał inspektora Urzędu Lekarskiego dla bliższego zbadania choroby i przedsięwzięcia środk�w zaradczych. Gazeta Kielecka 3(15)07.1885 r. W Zawierciu tamtejsza sp�łka fabryczna zamierza wybudować kości�ł katolicki. Myśl ta tym więcej zasługuje na uwagę, że najbliższy kości�ł leży o kilka wiorst od Zawiercia w miasteczku Kromoł�w. Tydzień, Piotrk�w, 23.06 (5.07).1885 r. Szosa z Wolbromia do Pilicy i z Pilicy do Zawiercia jest czymś takim, jak pisze andbdquo;Gazeta Kieleckaandrdquo;, na określenie czego nie ma nazwy w słowniku mowy potocznej. Tyle tam dziur, wyboj�w, wkłęsłości i bruzd, że przejeżdżający choćby żelazne miał zdrowie, po kilkukrotnym przebyciu tej drogi, położyć się musi do l�żka. Całe lata zaniedbania, składały się na wytworzenie podobnego stanu drogi. Konserwacja dokonywała się w ten spos�b, że ustawiano jedną pryzmę kamienia i to w dodatku najgorszego gatunku. Płonne są nadzieje wszystkich fabrykant�w usiłujących rozwinąć tu przemysł - dziesiątki tysięcy rubli wrzuconych w fabryki p�jdą na marne, dop�ki nie stanie droga r�wna jak st�ł, ułatwiająca dojazd wygodny do zakład�w przemysłowych. W Zawierciu na weselu pewnego robotnika - jak donosi andbdquo;Kurier Porannyandrdquo; -przyszło do kł�tni z jednym z gości także robotnikiem, kt�rego z powodu złego prowadzenia się wypchnięto za drzwi. Obrażony postanowił zemścić się na drużbie, kt�ry gł�wnie przyczynił się do wyprowadzenia go za drzwi i o zmierzchu zaczaił się około domu, oczekując na drużbę. Lecz zdarzyło się, że wyszedł pan młody, nie zaś drużba. Czatujący uderzył go drągiem w głowę, że ten w trzy dni potem umarł. Tydzień, Piotrk�w 30.06(12.07).1885 r. Sp�łka spożywcza w Zawierciu, w grudniu roku zeszłego zatwierdzona przez władzę, w zeszłą sobotę uroczyście otwartą została. Jest ona założona dla pracujących w miejscowej fabryce Towarzystwa akcyjnego i liczy już obecnie 960 członk�w, podzielonych na założycieli i konsument�w; tych ostatnich zapisało się 830 i opłacają oni tylko wpisowe wynoszące rs. 2, gdy członkowie założyciele wnoszą opr�cz tego po rs. 15 na udział w kapitale zakładowym. Dzięki tak gorliwemu poparciu sp�łki przez robotnik�w fabrycznych ma ona zapewnione istnienie trwałe, bo sprzedaż przedmiot�w raźnie wzrasta i dziś już do 500 rs. dochodzi. Sp�łka sprowadza pewne artykuły, jak ryż, kawę, pieprz itp. wprost wagonami z Hamburga i tym sposobem jest w możliwości wytrzymać konkurencję szkodliwą, mając przy tym na widoku danie swym uczestnikom jak największej korzyści. Należy dołożyć wszelkich starań, iżby wszystkie osady fabryczne, w kt�rych nagromadzona jest znaczniejsza liczba robotnik�w, mogły posiadać podobne sp�łki spożywcze, jako będącym wielkim dobrodziejstwem przez samych robotnik�w sobie wyświadczonym. Sp�łek takich istniało u nas 9, to jest w Warszawie dwie, a w Płocku, Radomiu, Miechowie, Łodzi, Suchedniowie, Żyrardowie i Zawierciu po jednej. Jest to dotąd jeszcze bardzo niewiele. Gazeta Rzemieślnicza 14.07.1885 r. Wskutek przedstawienia komitetu ministr�w w dniu 24 maja br. najwyżej zatwierdzonego, gmina Kromoł�w od powiatu olkuskiego oddzielona, przyłączona została do powiatu będzińskiego gub. piotrkowskiej. Jak wiadomo, w gminie tej znajduje się osada Zawiercie, mieszcząca w sobie fabrykę wyrob�w z bawełny, przeszło za rubli srebrnych 3 000 000 rocznie wytwarzanych, znajdujących dla swej przystępności cen i dobroci wyrobu, szeroki zbyt do Cesarstwa oraz tu w kraju, a nawet w części pewnej i za granicę. Gazeta Kielecka 7(19) 07.1885 r. Rok 1886 Wynalazek. P. Grabiński, technik z Zawiercia, wynalazł przyrząd do nawł�czenia zerwanych nitek w cz�łenkach tkackich, zabezpieczający zdrowie robotnik�w. Dotychczas wykonywanie tej czynności było bardzo uciążliwym i zab�jczym dla zdrowia, jeżeli więc przyrząd p. Grabińskiego pomyślany jest praktycznie, wyświadczy on wielkie usługi i znajdzie szerokie zastosowanie. Prawda 17(5).07.1886 r. Rok 1887 Pożar w Siewierzu. Dnia 2 b.m. pożar nawiedził osadę Siewierz, w powiecie będzińskim guberni piotrkowskiej, niegdyś stolicę udzielnego księstwa, wspomnianą już w wieku XII. Zgorzało mianowicie 65 stod�ł z sianem lub słomą. Ogień szalał straszliwie, lecz szczęściem nie przeni�sł się na budynki zamieszkane; w przeciwnym razie klęska byłaby straszna, gdyż sikawki i narzędzia ratunkowe okazały się prawie na nic nieprzydatnymi. Tydzień, Piotrk�w, 12(24)07.1887 r. Gmina Kromoł�w (w powiecie olkuskim) zaliczona została - jak donosi andbdquo;Warszawski Dniewnikandrdquo; - do powiatu będzińskiego. Z tego powodu zamierzano zmienić skład okręg�w III i IV sąd�w gminnych, z kt�rych pierwszy mieścić się będzie w Pilicy, a drugi w Żarnowcu. Tydzień, Piotrk�w, 19(31)07.1887 r. Rok 1891 Pod Ogrodzieńcem, w pow. olkuskim, na drodze w ustronnym miejscu, w przyszłym miesiącu otwarta będzie fabryka prochu. Budynki fabryczne i mieszkalne w liczbie 25 już zostały wzniesione; obecnie ustawiają maszyny i montują wewnętrzne urządzenie. Fabryka składa się z szeregu budowli odosobnionych, poodgradzanych między sobą wałami ziemnymi, sięgającymi do dach�w. Każdy z budynk�w ma trzy ściany murowane, czwarta zaś z lekko osadzonego drzewa, a to dlatego, aby w razie eksplozji gaz�w budowle nie uległy zrujnowaniu. Budowa już pochłonęła poważną sumę 250 999 rs. Fabryka powstaje kosztem andbdquo;Ruskiego Towarzystwa Akcyjnegoandrdquo; posiadającego takiż sam zakład w Szlisselburgu po Petersburgiem, donosi o tym andbdquo;Gazeta Kieleckaandrdquo;. Tydzień, Piotrk�w, 7(19)07.1891 r. Rok 1894 Z Zawiercia piszą do andbdquo;Słowaandrdquo; pod d. 5. lipca: andbdquo;Jeszcze w roku zeszłym Słowo donosiło, że w Zawierciu, celem budowy filialnego kościoła, wybrany został komitet. Składki na budowę kościoła z początku napływały ochoczo przeważnie od robotnik�w, a zarząd fabryk Towarzystwa akcyjnego andlaquo;Zawiercieandraquo; w marcu r.b. przeznaczył rs. 10000, co razem ze składkami wynosiło około rs. 16900. Komitet dotychczas zaledwie tylko kupił plac pod kości�ł za rs. 1700. Rejent z Żarek, p. Trojanowski, ze względu, iż chodziło o kości�ł, nie przyjął wynagrodzenia nie tylko za sporządzenie aktu kupna, ale nawet i za koszta podr�ży, choć sam mieszka w innej parafii. Komitet jednak nie zajął się do dnia dzisiejszego przygotowaniem materiał�w, jako to: kamienia, cegły, wapna itp. materiał�w, niezbędnych do pierwszego rozpoczęcia rob�t. Wskutek tego składki na budowę kościoła przestały napływać, gdyż niekt�rzy twierdzą, że kościoła wcale nie będzie. Dotychczas największe zasługi, nie licząc innych, położył p. Jan Szaruga; zajmuje on się osobiście zbieraniem składek i niejedną już parę but�w zdarł, chodząc do członk�w komitetu o szybsze działanie około budowy kościołaandrdquo;. Tydzień, Piotrk�w 3(15)07.1894 r. Smutny wypadek. Syn p. R. Piaseckiego, prywatnego nauczyciela w Zawierciu, 15-letni chłopiec, udawszy się z kolegami do wsi Turzy na ryby, kąpiąc się pod upustem koło młyna, utonął. Chłopiec był podobno zgrzany i nagły kurcz pogrążył go w wodzie. Ratunek, choć wczesny, był już bezskuteczny. Tydzień, Piotrk�w 10(22)07.1894 r. Rok 1895 Pożar Rokitna. Dziś z rana, pisze pod dniem 12 b.m. korespondent andbdquo;Gazety Warszawskiejandrdquo;, obiegła Zawiercie ponura wieść, iż pobliska wieś Rokitno własność, p. Poleskiego, stoi w płomieniach. Przebąkiwano, że spaliło się kilkoro ludzi. Po zbadaniu wypadku na miejscu okazało się, co następuje: Jedna z mieszkanek Rokitna zajęta była suszeniem i czesaniem lnu, kt�ry od rozpalonego pieca zajął się płomieniem i wkr�tce stał się źr�dłem klęski dla wsi całej. Na ratunek pierwszy pośpieszył administrator Rokitna p. Stanisław Zawadzki, kt�ry z narażeniem życia wyni�sł z płomieni czworo dzieci z rozmaitych chałup chłopskich; dzielnie mu dopomagał p. Franciszek Kubańczyk, ratując inwentarz i chaty włościańskie. Do bardzo energicznej obrony przyczynili się r�wnież pp. Krauze i p. Hanak, sekretarz gminy. Piękny przykład pomocy sąsiedzkiej okazały dwie pp. Jungsterna i Cederbauma oraz fabryka mączki kostnej; wysłali bowiem wszystkich ludzi na ratunek i sami też czynnie zajęli się obroną. Sikawek dostarczyli pp. Polescy, stacja Łazy drogi żelaznej Warszawsko-wiedeńskiej i fabryka cementu andbdquo;Wysokaandrdquo;. Spaliła się żywcem jedna kobieta, czternaście dom�w mieszkalnych, dwadzieścia cztery stodoły, kilka cieląt i nierogacizny. O spalonej kobiecie dowiedziałem się tyle tragicznych szczeg�ł�w, iż muszę je dosłownie powt�rzyć. Nazywała się Rozalia Gałka, wyszła za mąż przed ośmiu laty, i wskutek złego pożycia z mężem, a gł�wnie z jego rodziną, dostała lekkiego obłędu, czuły małżonek odesłał ją do familii, kt�ra za pomocą kija wypędzała z niej opętanie. Kuracja wpędziła ją w rzeczywiste szaleństwo, a zacna rodzina z godnym małżonkiem na czele, chcąc się pozbyć raz na zawsze kłopotu, uradziła, żeby ją pan małżonek wziął na łańcuch, co też dokumentnie spełnił. Więził ją w stodole przykutą łańcuchem za nogę. Tortury te trwały już czas dłuższy, aż się B�g zlitował i wziął ją do swojej chwały. Spaliła się doszczętnie tak, że tylko kości znaleziono i przepalony łańcuch z kł�dką, kt�ry jako andbdquo;corpus delictiandrdquo; złożono u w�jta gminy Rokitno, gdzie ten łańcuch na własne oczy oglądałem. Gałka, mąż i ludność Rokitna twierdzi z całą naiwnością, że andbdquo;inkszy rady nie było ino ją trzymać na łańcuchu i jeść dawać mało wielaandrdquo;. Dziedziczka d�br Rokitno z przyległościami pospieszyła z doraźną pomocą, zaopatrując w chleb pogorzelc�w, gmina coś wyasygnowała, a reszta zależy od Boga i dobrych ludzi. W Zawierciu amatorzy, rekrutowani z pracownik�w tamtejszej tkalni akcyjnej, dawali przedstawienia amatorskie, z kt�rych doch�d był przeznaczony na wznieść się tamże mający kości�ł katolicki. Oba widowiska wypełniły trzy jednoakt�wki: andbdquo;Żywi i umarliandrdquo;, andbdquo;Kajtuśandrdquo; i andbdquo;Wł�częgaandrdquo;, przy czym szczelnie przez oba dni zapełniona widownia darzyła hojnie oklaskami wykonawc�w, z kt�rych na wyr�żnienie zasłużyli: siostry Witkowskie oraz pp. Ruszkowski, Czapiński i Biernacki. Doch�d z widowisk wyni�sł kilkaset rubli. Tydzień, Piotrk�w, 9(21)07.1895 r. Rok 1897 Pod względem ilości zbrodni i występk�w powiat będziński z jego r�żnorodną ludnością fabryczną zajmuje niezawodnie pierwsze miejsce w naszej guberni. Co tylko ucichną wieści o jednej szajce opryszk�w wyłapanej przez policję, wnet zjawia się druga, i po staremu terroryzują mieszkańc�w. Nie dawniej jak 9 b.m. o godz. 9 spełniono w osadzie Kromołowie zuchwałe i charakterystyczne morderstwo. Jeden z mieszkańc�w, Motel Bankier, modlił się, siedząc wprost zamkniętego okna; na stole paliła się świeca, okno wychodziło na podw�rze. W pokoju nie było nikogo; żona wyszła do sieni, a syn Wigdor znajdował się w stajni. Naraz rozległ się wystrzał, lecz ani rodzina bankiera, ani sąsiedzi nie zwr�cili na to uwagi, mniemając, że odgłos wystrzału pochodzi z okolicznych kopalń, na kt�rych często rozlegają się wybuchy dynamitowych naboi. Kiedy atoli żona Bankiera weszła do pokoju oczom jej przedstawił się straszny widok. Bankier leżał na podłodze bez duszy w kałuży krwi. Oględziny sądowe lekarskie wykazały, że nab�j grubego szutru rozbił kości policzkowe Bankiera na drobne kawałki, co spowodował wstrząśnienie m�zgu i natychmiastową śmierć. Świadkowie zeznali, jakby na kr�tko przed wystrzałem na podw�rze domu, gdzie mieszkał Bankier weszli dwaj nieznajomi; około tego czasu inni świadkowie widzieli na ulicy dw�ch ludzi, z kt�rych jeden miał dubelt�wkę, a drugi drąg żelazny, ciemna noc nie pozwoliła dobrze rozr�żnić ich twarzy. Podejrzewają, iż sprawcami zbrodni byli uczestnicy bandy Malarskiego, a zwłaszcza Żyd zwany Śniadkiem, działający z pobudek zemsty osobistej. Tydzień, Piotrk�w, 13(25)07.1887 r. Rok 1898 Żarki (List andbdquo;Dziennik dla Wszystkichandrdquo;). Miasto Żarki d. 3. bm. nawiedził straszny pożar. O godzinie 2 po południu wybuchł z zabudowań gospodarczych niejakiej S�jki, położonych przy ulicy Leśniowskiej. W jednej chwili cała ulica stanęła w płomieniach, albowiem straszny żywioł od razu przeni�sł się na drugą stronę budowli. Z najpierwszym ratunkiem dla mienia biednych pogorzelc�w przybyli urzędnicy i oficjaliści stacji kolei żelaznej Myszk�w z sikawką i strażą swoją, pod komendą Bolesława Pągowskiego, pomocnika zawiadowcy stacji, i p. Konrada Borowskiego, dozorcy, kt�rym za energiczny i umiejętny ratunek, oraz prawdziwe poświecenie się, złożyć należy serdeczne podziękowanie. Ratunek wskutek kompletnego braku narzędzi ogniowych był nader utrudniony. Zastanowienia godnym jest fakt, że w całych niemal Żarkach znalazł się tylko jeden bosak do rozrywania płonących zabudowań. Spaliło się 40 dom�w ze wszystkimi zabudowaniami gospodarczymi. Setka rodzin blisko pozostała bez dachu nad głową i sposobu utrzymania, nędza straszna. Tydzień, Piotrk�w, 2(14)07.1889 r. Zawiercie. Pani Adolfina Zimajer przy wsp�łudziale pp. Wincentego Rapackiego (syna), I. Stryjewskiego i Henryka Lasockiego, dała tu dwa przedstawienia, na kt�re publiczność licznie się zebrała, nie szczędząc oklask�w artystom. W zaprzeszłym tygodniu w fabryce Towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; jednego z robotnik�w porwał pas transmisyjny i uni�słszy go o parę łokci w g�rę rzucił nim o ziemię. Nieprzytomnego odesłano natychmiast do szpitala, gdzie też leży niebezpiecznie chory. Dodać należy, że przyczyną wypadku była własna nieostrożność robotnika. Tydzień, Piotrk�w,19(31)07.1889 r. Rok 1900 Zawiercie. Zawiązało się towarzystwo obywateli z Zawiercia, składające się z 15 członk�w z kapitałem 15000 rubli celem założenia publicznego parku w Zawierciu. Tydzień, Piotrk�w, 9(22)07.1900 r. Spod Mrzygłodu (klęska pożaru). W d. 3 b.m. osadę Mrzygł�d nawiedził straszny pożar: 157 dom�w mieszkalnych przeważnie drewnianych i 121 zabudowań gospodarskich spłonęło w przeciągu p�łtora godziny; pozostały tylko zgliszcza w postaci sterczących komin�w. Donoszą nam, że ogień powstał o godz. 5 po południu w rynku miejscowym, prawdopodobnie z papierosa podrzuconego nieuważnie przez wypoczywających robotnik�w przy budowie w stodole, podczas podwieczorka. W niespełna kwadrans po pierwszym wybuchu pożaru w rynku, niesiony wiatrem ogień dostał się na ulicę o paręset krok�w w nizinie położonej, przez co utrudniając ratunek, do szczętu zni�sł dwie ulice z ruchomościami ocenianymi na 70 856 rubli; w tym asekurowanych budynk�w na rb. 13 830. Straty, więc ogromne; 57 os�b pozostało bez dachu i środk�w do życia!... Jak możemy zapobiegamy nędzy tych biedak�w, ale to wszystko nie na długo wystarczy? Tydzień, Piotrk�w, 2(15)07.1900 r. Z Zawiercia. Osada fabryczna zmienia się szybko - jak m�wi andbdquo;Gazeta Kieleckaandrdquo; - w pierwszorzędną miejscowość przemysłową. Fabryki wyrastają jedna za drugą, co wpłynęło nareszcie na to, iż osada będzie doprowadzona do porządku, kt�ry na pierwszym planie sprowadzi bruki granitowe, dawno oczekiwane i pożądane. Przedsiębiorstwa podjęli się J. Buchner i Jan Mecner, deklarując po 7 rub. 44 kop. za sążeń kwadratowy bruku granitowego. Nie tylko w Warszawie, lecz i w Zawierciu istnieje fuszerka budowlana; dotyczy ona domu adwokata Mikulińskiego, kt�ry w roku zeszłym wystawił piętrową kamienicę; dom fatalnie zarysował się od wierzchołka aż do fundament�w, zwłaszcza w sklepieniach, kt�re na razie przerobiono. Podobno dom stoi na tak zwanej kurzawce i to ma być gł�wna przyczyną stanu rzeczy. Przedsiębiorca Robert Stefani zaczął budować nowy szlachtuz. Przybyła nam r�wnież niepachnąca fabryka kleju Sachisa. Sama firma stoi z dala od osady na andbdquo;Borowym Poluandrdquo;, lecz kości wyładowywane są na stacji w Zawierciu i furmankami dowożone przez miasto do klejowni. Można sobie wyobrazić, co za okropne powietrze wytwarzają gnijące odpadki zwierzęce. W Siewierzu o dwie mile od Zawiercia, sp�łka inżynier�w z Zagłębia Dąbrowskiego, z inicjatywy inżyniera Łempickiego z Sielca zakłada fabrykę dach�wek; przedsiębiorstwu temu można wr�żyć przyszłość z uwagi, że domy w pow. będzińskim zaczynają zmieniać tekturowo-smołowcowe dachy na więcej trwałe. Kości�ł tutejszy, choć niekt�rzy dobroczyńcy głoszą o swej wielkiej ofiarności, buduje się bardzo opieszale, opieszale z powodu braku fundusz�w. Zakupiono też w Zawierciu sześć morg�w gruntu pod cmentarz miejscowy. Okazję tę wyzyskał właściciel z Kromołowa Haberman, i kazał sobie zapłacić po tysiąc rubli za morgę. Cmentarz już wymierzono i ogrodzono. Tydzień, Piotrk�w, 16(29)07.1900 r. Rok 1903 W Zawierciu zatwierdzono wreszcie oddzielną parafię. Proboszczem nowo zatwierdzonej parafii zawierckiej został mianowany ks. Franciszek Zientara, choć na to probostwo starało się dużo księży starszych odeń wiekiem i mających urząd proboszcz�w od lat kilku a nawet kilkunastu; władza jednak diecezjalna, mając na względzie położone zasługi przez ks. Zientarę przy budowie kościoła, mianowała go proboszczem. Tydzień, Piotrk�w, 13(26)07.1903 r. Rok 1905 Banda opryszk�w, grasująca w okolicach Zawiercia i będąca postrachem tamtejszych mieszkańc�w, została rozbita. Wraz z jej hersztem Janem Krwawińskim, zbiegłym z Sachalina, ujęto 16 rabusi�w. Prawda 22(9) 07.1905 r. W Zawierciu strajkowały zakłady tkacko-przędzalnicze Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie zatrudniające przeszło 7000 robotnik�w. Prawda 8.07(25.06).1905 r. Rok 1906 Zawiercie. Stan wojenny. W gub. piotrkowskiej aresztowani: Piotr Kwiatkowski z Zawiercia - 2 tyg. za rewolwer, Jan Mroziński, gm. Kromoł�w, pow. będziński - 1 miesiąc więzienia za rewolwer i 17 patron�w [naboj�w]. Rozw�j 4.07.1906 r. Stan wojenny W gub. piotrkowskiej aresztowany Maks Grynbaum gm. Kromoł�w -3 miesiące więzienia za agitację, broszurę i proklamację. Rozw�j 5.07.1906 r. W Zawierciu zarząd fabryki Huldschyńskiego ofiarował bezinteresownie nowo urządzony park na ćwiczenia dla Sokoł�w miejscowych Towarzystwo Gimnastyczne [Towarzystwo Gimnastyczne andbdquo;Sok�łandrdquo;]. Tydzień, Piotrk�w 7.07.1906 r. Zgon. Josek Lejbel postrzelony podczas napadu na drodze z Siewierza do Żarek, umarł w szpitalu w Myszkowie. Zab�jstwo przemytnika. Znany w okolicy przemytnik Kolasa został na posterunku Chr�ścice pod Koziegłowami zabity przez żołnierza straży pogranicznej. Dziennik Częstochowski 12.07.1906 r. W Żarkach od niejakiego czasu grasuje szajka opryszk�w, terroryzująca ludność. Nie dość jednak na bandzie czy też kilku bandach prywatnych rabusi�w - pisze korespondent andbdquo;Dziennika Częstochowskiegoandrdquo;. Od tygodnia w sieniach wielu dom�w, na ulicy, na podw�rkach znajdujemy jakieś chuligańskie odezwy, pisane po polsku, o tym, że wkr�tce, lada dzień niby będziemy andbdquo;podżegaćandrdquo; (podpalać) sklepy i domy żydowskie andbdquo;jewrejskieandrdquo;. Odezwy te, jakkolwiek język ich wskazuje, kto je podrzuca i dowodzi, że ludność polska nie ma z nimi nic wsp�lnego - wywołują wśr�d og�łu mieszkańc�w Żarek nastr�j wysoce nerwowy, kt�ry przy lada okazji powoduje popłoch i zamieszanie. Zdaniem naszym opanować szerzący się niepok�j i uświadomić og�łowi mieszkańc�w, że od niego zależy w znacznej mierze utrzymanie w Żarkach spokoju, że za tym rozrzucane odezwy nie powinny wytrącić nikogo z r�wnowagi - jest pierwszym obowiązkiem inteligentnych jednostek zamieszkałych w Żarkach. Tydzień, Piotrk�w 15.07.1906 r. Rok 1907 Zawiercie. Do sprzedania. Dom murowany, chlew, kom�rki, woda, ogr�dek przy lasku i fabryce Huldczyńskiego w Zawierciu. Wiadomość ulica Siewierska nr 10 w Zawierciu. Rok 1909 Zawiercie. Nowe Towarzystwo Dobroczynności chrześcijańskiej powstać ma niebawem. W tych dniach z inicjatywy ks. proboszcza Ziętary odbyło się w resursie miejscowej zebranie organizacyjne z udziałem 70 os�b. Zagaił obrady ks. Ziętara, wyjaśniając w dłuższej przemowie znaczenia Towarzystwa ze stanowiska og�lnospołecznego i chrześcijańskiego. Zebraniu przewodniczył mecenas Mikuliński, kt�ry streścił ustawę normalną towarzystw dobroczynności. Na zakończenie obrad wybrano komitet organizacyjny złożony z 16 os�b. Goniec Częstochowski 2.07.1909 r. Rok 1921 Tajemnicze morderstwo. Dn. 17 bm. około godz. 4 po p�łnocy zostało popełnione przez niewiadomych dotąd zbrodniarzy sensacyjne morderstwo na osobie 50-letniego właściciela czterech młyn�w, Tomasza Rydzewskiego. Szczeg�ły tego sensacyjnego morderstwa są następujące: Rydzewski, jako właściciel czterech młyn�w, z kt�rych dwa posiada w Rudnikach pod Zawierciem, jeden na Borowym Polu, trzeci zaś w Okradzionowie, wszystkie w powiecie będzińskim, był jak na dzisiejsze czasy milionerem, jeśli nawet nie miliarderem licząc techniczne urządzenia młyn�w i jego dobytek w inwentarzu i przemiale. Rydzewski powracał z Częstochowy, gdzie sprzedał zboże na pniu kupcom tamtejszym i posiadał przy sobie większą ilość got�wki, podobno dwa miliony marek. Do Zawiercia przyjechał pociągiem o godz. 3 rano w niedzielę, wsiadł na bryczkę i odjechał do domu w Rudnikach. W lesie w pobliżu jego młyna napadło na niego kilku złoczyńc�w (podobno sześciu), kt�rzy zamordowali go w ohydny spos�b. Odszukaniem sprawc�w morderstwa zajęła się ekspozytura śledcza w Zawierciu. Gazeta Częstochowska 24.07.1921 r. Rok 1923 Strajk w Zawierciu. Wczoraj w południe rozpoczął się strajk w Zawierciu i objął zakłady Tow. Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; oraz szereg�w drobniejszych. Goniec wielkopolski 20.07.1923 r. Rok 1925 Zawiercie. Samob�jstwo Żyda. Powiesił się tu miejscowy przemysłowiec, wsp�łwłaściciel fabryki lin drucianych i konopnych oraz tkanin metalowych p.f. andbdquo;Liniarniaandrdquo; Majer Finkelsztajn. Samob�jca od dłuższego czasu zdradzał już objawy silnego zdenerwowania i nosił się z zamiarem samob�jczym. Zmarły liczył 38 lat. Osierocił żonę i 7 dzieci. Powodem samob�jstwa był krytyczny stan finansowy. W tych dniach była wyznaczona licytacja przez komornika na ruchomości należącej do denata na sumę 6440 zł. Przed śmiercią Finkelsztajn napisał kilka list�w w języku żydowskim do swojej zony i rodziny. Finkelsztajn pochodził z zamożnej rodziny żydowskiej i jest kuzynem samego cadyka Szpiro, zamieszkałego stale w Palestynie. Samob�jstwa dokonał on wieszając się na lince umocowanej do haka wbitego w sufit w kantorze swojej fabryki andbdquo;Liniarniaandrdquo;. Kantor fabryki był oblegany do p�źna wiecz�r przez tłumy ciekawych i żądnych wrażeń wsp�łwyznawc�w denata. Gazeta Wągrowiecka 14.07.1925 r. Rok 1931 Zatargi o płace. W związku z zatargiem, jaki wynikł w tkalni S.A andbdquo; Zawiercieandrdquo;, wskutek kt�rego robotnicy rozpoczęli strajk, gł�wny inżynier pracy p. M. Klott interweniował w dniu 22 bm. u obu stron w kierunku załagodzenia konfliktu. W wyniku tej interwencji ustalono, że bliższe om�wienie sposob�w załatwienia zatargu nastąpi w d. 24 bm. z udziałem okręgowego inspektora pracy w Kielcach. Strajkujący robotnicy tkalni domagają się od dyrekcji zapewnienia, że po uruchomieniu tkalni do 15 września br. nie nastąpią redukcje. Jest nadzieja, że sp�r zostanie złagodzony i robotnicy przystąpią do pracy. Goniec Wielkopolski 24.07.1931 r. Rok 1932 Warta (Zawiercie) - R. K. S. 2 : 1 (1 : 1) Rozegrany w ub. niedzielę w Zawierciu mecz piłki nożnej o mistrzostwo kl. A Kieleckiego O. Z. P. N. przyni�sł niezasłużoną porażkę drużyny R.K.S-u. Warta grała słabo i brutalnie. Zwycięski punkt dla Warty padł na 8 minut przed końcem gry z rzutu karnego, podyktowanego na żądanie publiczności. Sędzia słaby, skr�cił zawody o 13 m. Ziemia Radomska 21.07.1932 r. Rok 1937 J�zef Bąk, rzeźnik z Myszkowa, będąc na jarmarku w Żarkach, posprzeczał się z jednym z mieszkańc�w Jaworznika. Sprzeczka zamieniła sie w b�jkę i Bąk pobił wieśniaka. Ten chcąc się zemścić wziął sobie do pomocy dw�jkę znajomych i w tr�jkę na rowerach dopędzili Bąka idącego w towarzystwie znajomego Koperka. Wieśniacy pobili rzeźnika i wrzucili go do rowu. Bąka znalazł przypadkowy przechodzień i doprowadził do domu. Zawzięty rzeźnik nie dał za wygraną i postanowił zemścić się. Wziął długi n�ż rzeźnicki i poszedł na poszukiwanie swych prześladowc�w. Traf chciał, że właśnie w tym momencie wracał z fabryki Steinhagena robotnik Pacan, zamieszkały we wsi Mrzygł�d. Bąk zobaczywszy idącego, wziąwszy go widocznie za jednego z napastnik�w, kt�rzy go pobili, doskoczył do Pacana i zadał mu dwa straszne ciosy w plecy. Nieszczęśliwy zalany krwią padł na ziemię. Przewieziony do szpitala w Zawierciu zmarł. Mordercę aresztowano. Orędownik 24.07. 1937 r. We czwartek 22 bm. nastąpiło przekazanie przez magistrat władzom kolejowym nowo wybudowanego odcinka kolejowego Zawiercie - Poręba. Ilustrowany Kurier Codzienny 24.07.1937 r. Rok 1938 Społeczeństwo - wojsku. Zarząd gł�wny i pracownicy cementowni andbdquo;Wiekandrdquo; w Ogrodzieńcu (pow. Olkusz) ufundowali dla wojska 5 ciężkich karabin�w maszynowych, kt�rych przekazanie odbędzie się w 24. rocznicę wymarszu kadr�wki, to jest 6 sierpnia br. Nowiny. Żołnierska gazeta ścienna, 27.07.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z lipca można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/b http://www.dawne-zawiercie.pl/bierzcie_przyklad_z_zawiercia_1933 Typowe miasto bezrobotnych, kt�re rozdawało setki tysięcy złotych w postaci zapom�g, znalazło właściwe wyjście z sytuacji. Sukcesy miasta w walce z bezrobociem Zawiercie przed wojną rozwijało się w iście amerykańskim tempie. Gł�wnym czynnikiem tego rozwoju była fabryka wł�kiennicza andbdquo;Zawiercieandrdquo; zatrudniająca ponad 6000 robotnik�w. Powstawały oraz rozwijały się i inne ośrodki przemysłowe. Po wojnie, zdawało się, Zawiercie stanęło wobec jeszcze świetniejszego okresu swojego. Obok przemysłu wł�kienniczego, wzmocnił się i rozwinął przemysł chemiczny, metalowy, szklany. Zawiercie uzyskało przy tym szereg urzęd�w, o jakich nie śniło mu się w okresie przedwojennym, jak to: starostwo i wydział powiatowy, powiatowa kasa komunalna, urząd skarbowy i kasa skarbowa, PKU i inspektorat szkolny, komenda policji powiatowej, sąd itp. Zdawało się, że miasto ma przed sobą piękną erę dobrobytu i rozwoju. Aliści przyszedł kryzys i dotknął Zawiercie r�wnież w amerykańskiej skali. Dość powiedzieć, że liczba robotnik�w zatrudnionych w fabrykach metalowych, hucie szklanej i fabrykach chemicznych spadła do 1/5, zaś w wielkiej fabryce wł�kienniczej do 1/10 normalnie pracujących. Zawiercie stało się typowym miastem bezrobotnych. Powstał andbdquo;Komitet Pomocy Bezrobotnymandrdquo;. Początkowo, podobnie jak i inne podobne komitety, działalność swą ograniczył do pomocy doraźnej. Podczas Świąt Wielkanocnych rozdano 8000 tysięcy andbdquo;porcjiandrdquo;. Stale rozdawano obiady, zaopatrywano bezrobotnych w węgiel, ziemniaki itp. W miarę jednak przedłużenia się kryzysu komitet doszedł do słusznego wniosku, że rozdawanie bezrobotnym zapom�g r�wna się czerpaniu wody sitem. Trzeba było pomyśleć o dostarczaniu bezrobotnym pracy. Zamierzenia te należało oprzeć na racjonalnym planie, wynikającym z potrzeb miasta i jego okolicy. W tym wypadku chodziło o przekształcenie poniekąd samej struktury miasta, na przetworzenie go z miasta przemysłowego na miasto przemysłowo-handlowe. Zawiercie bowiem leży z jednej strony w pobliżu kopalń węgla, a z drugiej graniczy z powiatami rolniczymi: częstochowskim, włoszczowskim, olkuskim. Aby ludność rolniczą tych powiat�w ściągnąć do Zawiercia jako nabywc�w, należało związać Zawiercie siecią dr�g kołowych z powiatami sąsiednimi oraz z Zagłębiem Dąbrowskim i Śląskiem. Opracowano plan dr�g, przystąpiono poza tym do jego wykonania i dziś jest on już na ukończeniu. Uporządkowano tedy, zatrudniając bezrobotnych, dwie stare zaniedbane drogi kołowe: Zawiercie-Ogrodzieniec-Pilica-Olkusz oraz Zawiercie-Siewierz. Wybudowano i otwarto w zeszłym roku szosę w kierunku Zawiercie-Katowice, łączącą Zawiercie z powiatem włoszczowskim. W roku bieżącym buduje się dwie drogi: Zawiercie-Ciągowice w kierunku Ząbkowic (droga ta skr�ci połączenie Zawiercia z Będzinem, Sosnowcem i Śląskiem o ok. 20 km) oraz droga Zawiercie-Mrzygł�d-Myszk�w i dalej w kierunku Częstochowy. Uporządkowanie i rozwinięcie sieci komunikacyjnej z powiatami sąsiednimi umożliwiło w Zawierciu otwarcie targ�w tygodniowych, kt�re dotychczas z braku dogodnej komunikacji w Zawierciu nie odbywały się wcale. Tak uczyniono pierwszy krok na drodze do wzmożenia ruchu handlowego, do przekształcenia miasta z czysto przemysłowego, w miasto przemysłowo-handlowe. Następnie przy pomocy środk�w, dostarczonych z andbdquo;Funduszu Pracyandrdquo; i własnych środk�w miasta, przystąpiono do szeregu innych prac. A więc rozpoczęto: 1. Budowę wodociąg�w miejskich, przy czym ukończono już budowę stacji pomp i rurociąg�w, kt�re zdolne są zaopatrzyć w wodę 20 tys. mieszkańc�w, całkowity zaś plan obliczony jest na zaopatrzenie 40 tys. mieszkańc�w; 2. Rozpoczęto budowę państwowej szkoły średniej, kt�rej dotychczas Zawiercie nie posiadało wcale. Dzięki taniości robocizny i materiał�w budowlanych, kosztorys gmachu, kt�ry w stanie surowym ukończony będzie we wrześniu br., wynosić będzie tylko 300000 zł; 3. Zbudowano parkan betonowo-metalowy, okalający miejscowy cmentarz katolicki. Obw�d parkanu wynosi 1,5 km; 4. Rozpoczęto już i daleko posunięto budowę kiszarni przy rzeźni miejskiej, kt�ra zwiększy doch�d miasta; 5. Rozpoczęto budowę magazyn�w miejskich. 6. Uruchomiono cegielnię, betoniarnię, warsztaty: stolarskie, ślusarskie, kowalskie. Miasto pobudza inicjatywę prywatną w kierunku budownictwa. Każdy właściciel placu i pewnej sumy got�wki otrzymuje cegłę po 25 zł za tysiąc na dziesięcioletni kredyt i na 4% rocznie. Podatki i świadczenia zaległe wykorzystuje się w naturze: w drzewie, żelazie i rurach wodociągowych w cemencie, w zw�zce materiał�w i robociźnie. Bezrobotni wyrabiają cegłę, wiązania z drzewa, podłogi, drzwi, ławki szkolne, przerabiają drzewo okrągłe, kt�re miasto nabywa po 8 zł/metr, częściowo dostaje za darmo lub za podatki. Ślusarze i kowale przerabiają żelazo zakupione lub otrzymane za podatki, wyrabiają okucia lub inne potrzebne dla budynk�w żelazne. Rurarze pracują przy wodociągach, betoniarze w betonach, robotach kanalizacyjnych itd. Materiały do tych rob�t magistrat zdobywa r�wnież i drogą handlu wymiennego, za wyprodukowaną cegłę i świadczenia w robociźnie. Zawiercie daje piękny przykład, jak w warunkach kryzysowych można i należy zwalczać bezrobocie. A.P. Republika Ilustrowana z 13.07.1933 r. Tekst wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek. Poprawiono pisownię według obecnych reguł. http://www.dawne-zawiercie.pl/festyn_mickiewiczowski_1907 Zawiercie, 7 lipca. Wyjeżdżało nas trzech z dworca częstochowskiego: sądziliśmy, że spotkamy na peronie tłumy, a wagony będą przepełnione. I jedno, i drugie było, cieszyliśmy się więc i błogie wysnuwaliśmy wnioski. Niestety, tylko do Zawierciaandhellip; Na dworcu tamtejszym bowiem wysiadło nas trzech i trochę. A prawda, dużo pasażer�w do Kromołowa i Żarek. Nikt nas nie witał, więc pierwszą naszą czynnością na ziemi zawierckiej było zadanie pytania, kt�rędy droga do parku. Odpowiedział nam jakiś poczciwy robociarz, jeden z tej andbdquo;trochyandrdquo;, kt�ra z nami wysiadła, ofiarowując się zaprowadzić nas na miejsce. Widzieliśmy w tym grzecznym człowieku bratnią nam duszę - i jego, i nas przewiodła do Zawiercia cześć dla wieszcza! Tego wieszcza, kt�ry wśr�d stuku na paryskim bruku marzył: O, gdybym kiedyś dożył tej pociechy, Żeby te księgi zbłądziły pod strzechy; Żeby wieśniaczki kręcąc kołowrotki, Gdy odśpiewają ulubione zwrotki O tej dziewczynie, co tak grać lubiła, Że przy skrzypeczkach gąski pogubiła, O tej sierocie, co piękna jak zorze, Zaganiać ptactwo szła w wieczornej porze: Gdyby też wzięły na koniec do ręki Te księgi proste jako ich piosenki!... Dożyłeś, wieszczu! Bo Zawiercie wsią jest jeszcze, a Twoje księgi czyta i chłop, i chłopka, radując się z Tobą, że: W całej przeszłości i w całej przyszłości, Jedna już tylko dziś kraina taka, W kt�rej jest trochę szczęścia dla Polaka: Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie Święty i czysty jak pierwsze kochanie, Niezaburzony błęd�w przypomnieniem, Niepodkopany nadziei złudzeniem, Ani zmieniony wypadk�w strumieniem. I komuż zawdzięczamy, że te słowa wieszcza przyszły nam na pamięć? Czy fabrykantom, czy dyrektorom azali całej andbdquo;arystokracjiandrdquo;, kt�ra z szumem i łoskotem potrafi każdy sw�j czyn rozgłosić? Nie. Zawdzięczamy to skromnemu oficjaliście fabrycznemu, kt�ry - wzorem jednego z szaraczk�w mickiewiczowskich - powiedział: andbdquo;Panie Buchman, waścina rzecz bardzo wymowna, Ale wymowa szum, drum: kropić! to rzecz gł�wnaandrdquo;. I wziął się sympatyczny p. Bronisław Miciński do dzieła; pokonawszy r�żne uprzedzenia i trudności, przeprowadził szczęśliwą myśl wzniesienia pomnika Adamowi Mickiewiczowi w Zawierciu. Rzecz ciężką wziął na siebie, bo sam był człowiekiem niezamożnym. Ale zadowolony być winien, bo nastały takie czasy, że nie tylko złodziejom tłuszcza się kłaniaandhellip; Uznać też musi ubogich w pieniądz, ale bogatych - duchem! Historia pomnika kr�tka: Oto urządzonemu przed paru laty, r�wnież z zapoczątkowania p. Micińskiego, parkowi postanowiono w marcu b.r. nadać charakter bardziej publiczny. Tu nadmienić należy, że park obejmuje znaczną przestrzeń, bo 14 morg�w na gruntach wsi Kromoł�w, posiada teatrzyk letni, estradę dla orkiestry, pawilony na bufety letnie, huśtawki itd. Przedstawia wartość 80 000 rb., a stanowi własność 200 udziałowc�w, na czele kt�rych stoi miedzy innymi p. Miciński. Z chwilą gdy wyniknęła myśl urządzenia pomnika Mickiewiczowi w parku, p. Bronisław Miciński zwr�cił się do p. Ferdynanda Staszewskiego, artysty rzeźbiarza z Częstochowy, a ten gorliwie do dzieła przystąpił. W kwietniu zaczęto zwozić kamień skalisty ze wsi Skarżyc, o 10 wiorst od Zawiercia odległej, na fundamenty i piedestał, a w połowie zeszłego miesiąca budowa pomnika ukończona została. Całość jest skromna, ale artystycznie bardzo wdzięczna. Na wierzchołku jakby groty ustawiono podw�jnej wielkości naturalnej, wykute w kamieniu popiersie wieszcza, zwr�cone twarzą ku Zawierciu. Podobizna oblicza wzorowana jest na masce pośmiertnej poety i portrecie autorstwa Mordasiewicza. Niżej, pod popiersiem, artysta umieścił w zagłębieniu symboliczną postać pacholęcia w parciance, kt�re w uniesionej w g�rę ręce trzyma krakuskę, a całym ciałem, jak i wyrazem twarzy i złożeniem ust, jakby wydawał z odsłoniętej piersi okrzyk nadziejny i zwycięski. Myśli i poezji w tym wiele, a w og�le trzeba przyznać, że dzieło p. Staszewskiego, utrzymane w stylu szlachetnym, przemawia do wyobraźni widza w spos�b podniosły. Przyszli więc Zawiercianie do gotowego i na nich spada zaszczyt, że pierwsi w Kr�lestwie po Warszawie mają kamień, kt�ry żywo do serc i ducha przemawia!... A co zrobił dość liczny komitet częstochowski, kt�ry miał się zająć wykonaniem projektu pomnika pod Jasną G�rą, zapoczątkowanej przez śp. Proszowskiego? Godzi się też przy tej sposobności zapytać, co uczyniła delegacja trzech, kt�ra miała rozpocząć kroki wstępne? Czyżby: andbdquo;Tylko Buchman radości podzielić nie raczył; Pochwalał projekt, lecz go radby przeinaczyłandrdquo;. Odsłonięcie pomnika w Zawierciu miało nastąpić przed tygodniem, ale nagle zostało odwołane; dopiero po uzyskaniu zezwolenia na zabawę pn. andbdquo;Festyn Mickiewiczowskiandrdquo;, dziś, jako część programu tego festynu, nastąpiło uwiecznienie popiersia wieszcza. Uwieńczenie to przemyślano dość ładnie. Kilkanaście dziewcząt w bieli i w strojach krakowskich, trzymających w rękach wianki, pomiędzy kt�rymi były i te andbdquo;z modrych bławatk�w i zielonej rutyandrdquo; rozmieszczono na zrębach groty w ten spos�b, że tworzyły one wraz pomnikiem uroczy obraz. Wok�ł pomnika zgromadziło się sporo ludzi, ale ani poświeć tzw. śmietankiandhellip;Widzimy przeważnie ludzi ciężkiej pracy, przed frontem pomnika ch�r męski, ch�rek dziecięcy, kapelę i rząd strażak�w, kt�rzy pełnia służbę honorową. Godz. 17.00. Zdjęto niebieską oponę i ks. F. Zientara, proboszcz miejscowy, zawsze chętny dla dobrej sprawy, przybrany w kapę, przy asyście ośmiu księży, kt�rych umyślnie zaprosił, rozpoczął ceremonię poświęcenia pomnika wieszcza, kt�ry w piersi swojej woła: andbdquo;Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowyandrdquo;. Po odm�wieniu błogosławieństwa ch�r pod kierunkiem p. Czapli wykonał a capella podniosłą kantatę B. Dembińskiego: andbdquo;Cieniom wieszczaandrdquo;, brzmiącą w ostatnich dw�ch wierszach majestatycznie: andbdquo;Cześć Tobie wieszczu, cześć Tobie wawrzyny, Na całą Polskę niech głosi ten hymnandrdquo; Po czym wszedł na prowizoryczną m�wnicę ks. Bogacki, profesor seminarium kieleckiego, i w spos�b wymowny, a niekiedy do łez poruszający, sławił wieszcza i jego pamięć. Wzywał nas kaznodzieja podniośle, byśmy pod pomnikiem wieszcza zaprzysięgli sobie miłość wzajemną i zgodę, abyśmy testamentowych sł�w tego, co kochał za miliony, nie powtarzali, jako czczego frazesu! Niech słowa, wydane ze zbolałej piersi umierającego nad Bosforem poety: andbdquo;Kochajcie się! Stwierdzone będą czynem!...andrdquo;. Ksiądz Zientara w szczerych słowach wyjaśnił znaczenie pomnika dla społeczeństwa i zwr�cił się do Zawiercian o poparcie dzieła materialnie, aby całe Zawiercie dało wyraz swego w tym wsp�łudziału. Ch�r dziatwy, powtarzanie kantaty przez dorosłych, hymn orkiestry, uwieńczenie popiersia wieszcza przez dziewczynki, zakończyło ceremonię odsłonięcia pomnika. Nastąpiła zabawa. Wejście na nią było płatne, a z pieniędzy, jakie tą drogą otrzymano, z przedstawienia amatorskiego, sprzedaży poczt�wek i fotografii pomnika - mają być pokryte koszta wzniesienia pomnika. Na ten sam cel zebrano doraźnie pewną kwotę. Powt�rzenie zabawy nastąpi w przyszłą niedzielę. Nie byliśmy, ale wiemy, że spalono ognie sztuczne, że amatorzy zawierccy odegrali andbdquo;Obronę Częstochowyandrdquo;, w kt�rej niezmordowany p. Bronisław Miciński odtworzył postać o. Kordeckiego. Wyjeżdżaliśmy z Zawiercia z pokrzepionym sercem, a patrząc przez okna wagonu na andbdquo;pola malowane zbożem rozmaitem, wyzłacane pszenicą, posrebrzane żytemandrdquo; grała nam w duszy pieśń triumfalna! Goniec Częstochowski z 9.07.1907 Tekst wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek. Poprawiono pisownię według obecnych reguł. http://www.dawne-zawiercie.pl/boleslaw_prus_o_zawierciu_1877 O 36 mil za Warszawą, a więc jeszcze o kilka mil za Jasną G�rą, leży osada - Zawiercie Wielkie. Widok og�lny - płaszczyzna upstrzona ż�łtawym zbożem lub zielonymi łąkami; na południowym skraju kilka małych wzg�rz o łagodnej krzywiźnie, cały widnokrąg zamknięty przerzedzonymi, o ile się zdaje, lasami i młodocianymi zagajnikami. Grunt piaszczysty, na kt�rym chętnie wyrastają ziemniaki, lecz zboża są liche. Tu i �wdzie jakiś moczar, sadzawka lub wąska a kręta struga, niekiedy tak zasłoniętą trawą, że nie wiadomo, gdzie się zaczyna, a gdzie kończy. Sama osada Zawiercie rozciąga się pod stacją tegoż nazwiska wzdłuż drogi żelaznej - może na wiorstę. Tu - jeden domek otoczony starym płotem, �wdzie cały szereg domk�w wśr�d drzew, a gdzie indziej taka ich gromada, że tworzą pewien rodzaj małego miasteczka. Największe skupienie przypadło około spalonej fabryki - nie jedynej przecież w okolicy. W promieniu wiorstowym widać kilka wysokich, dymiących komin�w, kt�re należą do fabryki wełnianej i bawełnianej. Pr�bowano tu nawet kopać węgiel kamienny, lecz niefortunnie. Węgiel wprawdzie znalazł się, lecz że posiadał małą siłę ogrzewającą, więc dano mu spok�j. W Zawierciu pr�cz stacji jest na boku dom zajezdny, do kt�rego nie radziłbym zajeżdżać, choć ma na szyldzie bardzo żwawego krakowiaka, zawieszonego pomiędzy wieprzowiną i trunkami o niebywałych kolorach. Spotkałem się też ze znakiem szewca, piekarza, kt�ry ładniej maluje, aniżeli piecze - i handlarza andbdquo;rużnych towar�wandrdquo;. Pokazuje się, że nie tylko w Warszawie umieją ludzie uprawiać klasyczną szyldową ortografię. Domy mieszkalne są drewniane - pod gontem; parę z nich buduje się dopiero. Ludność nosi się z waszecia: mężczyźni w surdutach kr�tszych lub dłuższych, lecz w każdym razie dość długo używanej - kobiety w małomiasteczkowych sukienkach ze stanikiem. Dzisiejsza moda, kt�rą andbdquo;Kurier Świątecznyandrdquo; scharakteryzował w tr�jwierszu: U g�ry opięte, U dołu ściśnięte, A w środku wydęte... nie znana jest jeszcze pięknym zawierciankom, między kt�rymi, m�wiąc nawiasowo, pod względem wdzięk�w panuje wielka rozmaitość. Twarze mieszkańc�w, z wyjątkiem czerstwych i pyzatych dzieci (do dziesiątego roku), są chorowite i blade. Sądzę, że wielu z nich umiera na suchoty; jest to los robotnik�w tkackich. Respiratory przynajmniej niekt�rych mogłyby uratować od trawiącej choroby; na nieszczęście lud respirator�w używać nie chce. Świadkiem tego doktor Markiewicz, kt�ry chciał w Soczewce (fabryka papieru) przynajmniej sortownikom gałgan�w założyć kagańce ochraniające płuca od pyłu i nic nie wsk�rał... Okoliczność tę pesymista przypisałby może przesądom, choć pow�d jej leży zapewne w świergotliwych zwyczajach płci nadobnej, kt�ra lubi dużo m�wić, wie, że jest miłą, gdy dużo m�wi, i za nic w świecie nie użyje środk�w, kt�re by w czymkolwiek krępowały jej, zresztą tak niewinną, specjalność! Sama fabryka, należąca do państwa Ginsberg�w i produkująca wyroby bawełniane, jak perkal, barchan, kitajkę, ręczniki i tak dalej, leży na początku osady, patrząc od Warszawy, po prawej stronie kolei. Ma ona pod bokiem, o parę krok�w, jakąś bezimienną rzeczułkę i niewielką sadzawkę. Jej forma... trudno to opisać formę fabryki, lecz spr�bujemy. Wyobraźcie sobie grzebień gęsty, kt�remu tak wyłamano zęby, że zostały cztery. Zachował się, więc tylko korpus i dwa zęby z południowej, a dwa z p�łnocnej strony. W korpusie mieściło się 6 kotł�w, 2 machiny parowe, jedna o sile 110, druga o sile 120 koni, warsztaty ślusarskie i skład. Idąc dalej korpusem owego grzebienia, trafiamy na budynek trzypiętrowy, w kt�rym na dole, na pierwszym i drugim piętrze, znajdowały się warsztaty tkackie w liczbie 304, na trzecim zaś piętrze część przędzalni, kt�ra w og�le obejmowała 21 600 wrzecion. Na południe w zębie zachodnim były mieszkania, we wschodnim składy - bądź bawełny surowej, bądź tkanin gotowych. Od p�łnocy znowu w zębie zachodnim mieściła się blicharnia, we wschodnim - na trzecim piętrze przędzalnia, a niżej mn�stwo warsztat�w o nazwiskach bardzo zakazanych, jak: gręplarnia, streki, szpulki i tak dalej, służyły one do skubania bawełny i zwijania jej w kłębki; jakie tam jednak były podziały i mechanizmy do wykonywania rob�t, o tym nie powiem, ponieważ sam wiem o nich bardzo niewiele. Zasoby fabryki ubezpieczone były jak niżej: 530 000 rubli przypadało na budynki i machiny, 170 000 rubli na materiał surowy i przerobiony, razem - asekuracja fabryki wynosiła 700 000 rs. Wartość jej jednak dyrekcja ocenia na 1 250 000 rs, co wcale nie jest przesadzone, jeżeli według bardzo poważnych podań fabryka ta przynosiła właścicielom czystego zysku tygodniowo 15 000 rs. Czy to być może?... Nie wiem. Robotnicy dzielili się tu na przychodzących i miejscowych; na mężczyzn, kobiety i dzieci; na płatnych od sztuki i dziennie. Płatni od sztuki zarabiali w ciągu dwu tygodni 6 rs. Płatni dziennie - od 5 rs do 2 rs. Dzieci brały dziennie 15, a nawet 20 kopiejek. Robotnicy przychodzący rekrutowali się spośr�d ludności wiejskiej w dwumilowym promieniu; lichy, bowiem, choć własny grunt popychał ich do pracy fabrycznej. Miejscowi mieli mieszkanie w dw�ch dużych, piętrowych domach, obok fabryki. Każdy z nich z rodziną zajmuje jedną izbę, w kt�rej mieści się kuchnia, za co płaci 60 kop. na miesiąc. W sąsiedniej fabryce, należącej do innego właściciela, robotnicy za mieszkanie płacą rs. 1 k. 20 na miesiąc. Lokali tych jednak nie widziałem. Robotnik osiadły pracuje w fabryce z dziećmi od piątej rano do �smej w wiecz�r, z przerwą rozumie się na obiad. Niekt�rzy z nich posyłają potomstwo swoje do szk�łki elementarnej istniejącej w wiosce Zawiercie Małe. M�wiono, że fabrycznych dzieci w owej szkole jest szesnaścioro, choć w samej fabryce jest ich o wiele razy więcej. Każdy członek rodziny pracującej w fabryce pobiera oddzielną płacę, zależnie od uzdolnienia. Dodać tu jeszcze wypada, że fabryka z każdym rokiem rozwijała się. Prawie co rok podwyższano asekurację i wznoszono nowe budynki. Teraz nawet na miesiąc sierpień obstalowano za granicą 20 000 nowych wrzecion, nie przewidując pożaru. Tak rzeczy stały do niedzieli. W dniu tym najbliżej mieszkających robotnik�w nie było, poszli bowiem na spacer. Około �smej wieczorem dostrzeżono dym w ślusarni czy też w blicharni, był to początek pożaru, tak drobny, że go kilku ludzi ugasić mogło. Nim jednak ludzie ci zbiegli się, ogień ogarnął cały gmach, większy od Banku Polskiego. Napojone kapiącą z machin oliwą podłogi, sterty wełny i tkanin zajęły się z przerażającą szybkością. Robotnicy, kt�rych zebrać zdołano, rzucili się w ogień, przy czym kilku odniosło lekkie rany. Wprowadzono w ruch sikawki i dwa ekstynktory fabryczne, przybyło też pięć sikawek z okolicy, ale na pr�żno. Ogień wydobywał się wszystkimi oknami, a jest ich chyba około setki, pożarł dach ze smołowcowej tektury i strawił belki. Szyby prysnęły, tynk ze ścian opadał. Około dziesiątej z piorunowym grzmotem runęły z wysokości trzech pięter żelazne narzędzia, a na nie - popioły dachu. Ściany poczęły pękać, a wyższe części niekt�rych zwaliły się na ziemię. We dwie godziny po dostrzeżeniu ognia fabryka zamieniła się w szkielet mur�w okopconych, poszczerbionych, wypełnionych wewnątrz masą nieforemnego żelastwa. Rano - ogień przygasł. Świeżą tę a straszną ruinę oglądaliśmy we wtorek z rana. Tu i �wdzie tliła się jeszcze wmurowana belka. W niekt�rych korytarzach panowała podwyższona temperatura. Z kotł�w - przez popękane wodowskazy sączyła się woda gorąca. Niedaleko od nich leżały stosy farby niebieskiej i czerwonej w formie kadzi, w kt�rych je przechowywano, a z kt�rych śladu nie zostało. Gromada świeżych cegieł przy jednym z pawilon�w i popękane mury innych ostrzegały widza, aby się do nich nie zbliżał, bo lada chwilę runąć i zasypać go mogą. Warsztaty, szyny, koła trybowe, wszystko to formuje jeden stos, podobny z daleka do olbrzymich ździebeł słomy, kt�re młockarnia zmotała. Tylko machiny parowe, żelazne, strachem przejmujące kolosy, stoją jeszcze nietknięte na miejscach. Zdaje się, jakby je śmierć zaskoczyła znienacka wśr�d pracy. O kilkanaście krok�w dalej widzimy inny stos machin ułożonych dość symetrycznie. Te znowu przyrządy znajdowały się w szopie, będącej obecnie kupą popioł�w. Dokoła zabudowań leżą szmaty spalonych tkanin, nieco dalej - całe sztuki w połowie uratowane. Są one przypalone, brudne, mokre i posypane miałkim węglem. W ostatnich czasach w samej fabryce pracowało z g�rą 1000 robotnik�w, a około nowo wznoszących się pawilon�w 400 murarzy i cieśli. Dziś, z bardzo małym wyjątkiem, wszyscy ci ludzie zostali bez chleba. Niekt�rzy robotnicy przychodni pomieścili się w fabrykach sąsiednich, inni muszą poprzestać na tym, co im ziemia w porze zbior�w przyniesie. Robotnicy miejscowi i pozbawieni wszelkiego zajęcia mają być tymczasowo użyci do oczyszczania zgorzałego gmachu z żelastwa, kt�rym jest wypełniony. Robota ciężka i niebezpieczna, lecz innej nie mają. Tymczasem stoją oni gromadą przed zgliszczami, a kobiety płaczą. Istotnie prawdziwy żal po upadku fabryki widzieć można tylko między robotnikami, dla kt�rych była ona matką karmicielką. Przyczynę pożaru wykryje zapewnie dopiero śledztwo. Słyszałem osoby, kt�re nagły wybuch ognia przypisywały andbdquo;cudowi Bożemuandrdquo;, myślę jednak, że można by go r�wnie dobrze wytłumaczyć za pomocą następnej hipotezy. Może być, że ogień wszczął się w blicharni, gdzie jest dużo przetwor�w chemicznych, i że powstał samodzielnie wśr�d bawełny: wiadomo przecie, iż siano, słoma wilgotna, a nawet mąka zapalają się same. Może zresztą kt�ry z robotnik�w przez nieuwagę rzucił papierosa między tłuste odpadki leżące na kupie w blicharni. Tak podrzucone zarzewie mogło tlić się od soboty i dopiero po upływie doby wybuchnąć. Z jakiejkolwiek przyczyny ogień powstał, w pierwszej chwili jednak z całą łatwością można go było opanować. Na nieszczęście doz�r był widać za mały, chociaż według zwyczaj�w i dokoła fabryki, i na salach powinni się znajdować dyżurni. Bolesław Prus andbdquo;Kurier Warszawskiandrdquo; z 18.07.1877 r. Autor tekstu miał w chwili jego pisania 30 lat. Tekst wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek. Poprawiono pisownię według obecnych reguł. http://www.dawne-zawiercie.pl/sierpien_w_zawierciu_i_okolicach_18521937_czesc_2 1852 Z Olkusza dn. 20 sierpnia. Okoliczności dotkliwej klęski, jaka niedawno nawiedziła część naszego powiatu, wspomnieliśmy o odbiciu się śmiertelnego tchnienia tegorocznej cholery i na naszych stronach. Gł�wnym i prawie jednym punktem najzłośliwszego działania tej epidemii jest nędzne wprawdzie, ale dość trudne i rękodzielnicze miasteczko Kromoł�w nad Wartą. To istotnie z zawziętością, że tak powiem, plaga ta wytęża swą niszczącą siłę i gwałtowność, zamieniając miasta i okolice w przerażający obraz ofiar morowego powietrza. Ale nareszcie głos wsp�łczucia przem�gł og�lny przestrach i zwykłą w takich razach przewagę osobistego zabezpieczenia. Już odbieramy wiadomość, że i sąsiedni mieszkańcy przychodzą z czynną pomocą nieszczęśliwym ofiarom epidemii. A z pociechą nawet serc naszych, jako piękny dow�d miłości bliźniego w duchu religii przytaczamy tu dosłownie list mieszkańc�w miasta Szczekocin graniczących z powiatem kieleckim i więcej, i więcej nawet oddalonego od miasta Kromołowa: Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus w imię Tr�jcy Świętej. andbdquo;Doszła do nas wiadomość o tak okropnym wypadku i nieszczęśliwym położeniu waszym, Kochani bracia w Chrystusie! Czułość i pobożność chrześcijańska wzbudziła naszego pasterza oraz parafian naszego miasta Szczekocin, aby modłach do najwyższego o przebłaganie i oddalenie plagi cholery przyjść wam z pomocą. Bądźcie, więc tak łaskawi przyjąć od nas zasiłek, kt�ry z uprzejmego serca wam przesyłamy i nie przestaniemy błagać najwyższego stw�rcę, by raczył oddalić tę plagę, a przeniesionych do wieczności przyjął do chwały swojej. Kończąc te nasze i dla was pozdrowienie, oddajemy was w opiekę opatrzności boskiej, najświętszej kr�lowej nieba i ziemi i wszystkim świętym. Szczekociny, dnia 14 Sierpnia 1852 r. (Następują podpisy.) Przy powyższej odezwie, mieszkańcy miasta Szczekocin nadesłali cholerycznym w Kromołowie zasiłek w żywności. List ten prostotą z jednej strony chrześcijańskiej miłości, religijną ufnością i wrodzonym nam uczuciem braterstwa nacechowany, a drugiej skreślony w pięknym poważnym stylu patriarchalnych czas�w i eklezjastycznego ducha, zjednał szczeg�lna naszą sympatię; i dlatego uważaliśmy za obowiązek podać do wiadomości jako pochlebnie przemawiający na korzyść klasy mieszczańskiej, kt�rej niekorzystną, a niestety przemagającą stronę tak trafnie Kraszewskiego skreśloną, skądinąd musieliśmy z nim podzielić. Czyn powyższy mieszkańc�w miasta Szczekocin dowodzi, że są godnymi wiążących się do ich miejsca wspomnień. Gazeta Wielkiego Księstwa Poznańskiego 29.08.1852 r. Rok 1875 16 czerwca dwuletnia c�rka kasjera stacji Zawiercie Drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej Maria Kubicka pozostawiona bez dozoru; Bawiąca się na relsach przez pociąg pasażerski zabita została. Gazeta Kielecka 27.07(8.08) 1875 r. Rok 1878 Wielkie towarzystwo akcyjne fabryk przędzy, tkactwa i bielenia pł�cien w Zawierciu, położonych w pow. olkuskim, gub. kieleckiej i powiecie będzińskim, gub. piotrkowskiej, zawiązało się w dniu 24 czerwca r.b. Akt spisany został w warszawie u rejenta Kulikowskiego, a udział w nim przyjęły następujące osobistości: Jozef hr. Zamojski, Władysław hr. Baraniecki, Karol hr. Zamojski, Ryszard i Adolf Ginsbergowie, Aleksander lambert, Henrieta Rozen, Mieczysław i Leon Epsztajnowie, Warszawski bank dyskontowy, Aleksander hr. Berg, książę Leon Sapieha, Zygmunt hr. Rzyszczewski, Alicja hr. Rzyszczewska, Konstanty baron Meden, J. Zygmunt Skarzyński, Henryk Krajewski, Juliusz Ginsberg, Jan Zieliński, Jan Kręcki i Karol Bogdaszewski. Gazeta Przemysłowo-Rzemieślnicza 26.08(7.09) 1878 r. Rok 1884 W dobrach Pilica pow. olkuskim o 16 wiorst od Zawiercia, 13 od Wolbromia stacji drogi żelaznej Dąbrowskiej jest zaraz do wydzierżawienia parowa fabryka słodu, urządzona według najnowszego systemu, oraz browar piwny w miasteczku Pilicy, oraz kilka większych i mniejszych folwark�w, z inwentarzami, zaraz lub od 1 lipca roku przyszłego. Wiadomość na miejscu w zarządzie d�br, poczta na miejscu. Gazeta Kielecka 27.07(3.08) 1884 r. Rok 1885 W Zawierciu otwarty w początkach lipca sklep sp�łki spożywczej bardzo świetnie się rozwija. W pierwszych zaraz dniach sklep wykazał ogromny odbyt, targując po 150-200 rs. dziennie. Celem zachęty robotnik�w do udziału zaprowadzono kredyt dwutygodniowy oraz podzielono członk�w na założycieli i konsument�w. Ostatni płaca tylko 2 rs. wpisowego. Urządzenie takie wywarło pożądany wpływ; w pierwszym dniu zapisało się od razu 700 członk�w konsument�w. Obecnie sp�łka liczy 139 członk�w założycieli kapitałem obrotowym 2600 rs. i 830 konsument�w z kapitałem zakalcowym 1600 rs. ponieważ ze sprzedaży książeczek wpłynęło 160 rs., suma więc kapitału zakładowego wynosi rs. 1826 towary codziennego zbytu, jak kawa, ryż, pieprz Zawiercie sprowadza wprost z Hamburga unikając przez to strat na pośrednictwie. Tydzień, Piotrk�w 11(23)08.1885 r. Rok 1888 1 sierpnia wsie; Niegowa, Lutowice, Moczydła, Nieg�wka, Tąpkowice i Mzur�w. Ogromna burza z deszczem ulewnym i gradem; zasiewy wszystkie zniszczone; łąki piaskiem zaniesione; w lasach wielkie szkody - wiele rodzin pozostaje bez wszelkich środk�w i potrzebują natychmiastowej pomocy; we wsi Centuria od pioruna zgorzał młyn ubezpieczony na rs 1790; we wsi Stawki przez wodę zniesiony młyn, a straty na 1500 rubli; we wsi Wiesi�łka przy młynie popsute drogi i kanały, strat 500 rubli; we wsi Niegowonice ucierpiały wiele budynki dworskie, włościańskie zboże zniszczone, zaniesione piaskiem i mułem, strat 30 000 rubli. 3 sierpnia wstrzymane pociągi pomiędzy stacjami Myszk�w i Poraj przez p�ł dnia skutkiem rozerwania i podmycia plantu Drogi Żelaznej. W gminie Rokitno Szlacheckie porozrywała burza drogi, mosty i młyny oraz poniszczyła zboża, straty wielkie. Na szosie pomiędzy Żarkami i Myszkowem powaliła do 20 starych drzew. We wsi Trzebni�w utopiło się w ogrodzie podczas tej nawałnicy p�łtoraroczne dziecko Michała Bielajczyka. Tydzień, Piotrk�w 31.07(12.08)1888 r. Rok 1890 Opryszek Malarski dotąd znajduje się w wiezieniu kieleckim i nie został z innymi przestępcami wysłany, ponieważ prokurator piotrkowski wszczął nową sprawę o popełniony w tejże guberni rozb�j. Gazeta Kielecka 13(1)08.1890 r. Na linii kolei wiedeńskiej ma powstać nowy przystanek do użytku towarzystwa akcyjnego zakład�w g�rniczych: andbdquo;Huta Kr�lewskaandrdquo; i andbdquo;Lauraandrdquo; , kt�re przystępują do eksploatacji rudy żelaznej w majątku Rudniki, należącym do ks. Hohenlohe. Nowy przystanek urządzony będzie pomiędzy stacjami Myszk�w i Zawiercie. Gazeta Kielecka 24(12)08.1890 r. W Ogrodzieńcu w pow. olkuskim sp�łka kapitalist�w zakłada fabrykę prochu i dynamitu. Za 90 morg�w piask�w pod zabudowania fabryczne sp�łka zapłaciła włościanom pod Ogrodzieńcem rs. 9500. Między dwoma włościanami wsi Rodaki, gminy Ogrodzieniec, wywiązała się kł�tnia, a następnie b�jka, wśr�d kt�rej włościanin L. pchnięty nożem, na miejscu ducha wyzionął. Gazeta Kielecka 31(19)08.1890 r. Rok 1891 W bieżącym miesiącu otwartą zostanie w Ogrodzieńcu fabryka prochu. Niebawem zejdzie na grunt właściwa inspekcja rządowa, w celu opatrzenia urządzeń nowej fabryki i zaopiniowania, czy zakład może być w ruch puszczony. Fabryka ogrodzieniecka na początek zatrudniać będzie 150 robotnik�w. Gazeta Kielecka 5.08(24.07).1891 r. Rok 1892 Nowy podział powiatu będzińskiego na okręgi sądowe gminne już został zdecydowany. Okręg�w tych będzie odtąd VI. [...] do V należeć będą Żarki, Niegowa, Włodowice, Choroń z sądem gminnym w Żarkach i wreszcie do VI okręgu należeć będą gminy: Rokitno Szlacheckie, Poręba Mrzygłodzka, Kromoł�w, Łosień z sądem gminnym w Zawierciu. Tydzień, Piotrk�w 2(14)08.1892 r. Rok 1894 Smutny wypadek zdarzył się na stacji Łazy. Dziecko dr�żnika kolejowego, bawiące się na szynach, przejechał pociąg towarowy. Biedna dziewczyna nie rozumiejąc sygnał�w ostrzegawczych, wyciągała rączyny do ziejącej parą lokomotywy, kt�ra ją na dwoje przecięła. Wyzysk. W gminie Rokitno, z polecenia władzy, szczepiono dzieciom ospę; osobistość jednak szczepiąca ospę pobierała od wieśniak�w po 15 kop. od dziecka. Tu władza gminna położyła veto i odpowiednio ukarała przemyślnego żydka. Tydzień, Piotrk�w 24.07(5.08) 1894 r. W osadzie Mrzygł�d, odległej od Zawiercia o 6 wiorst, dnia 8 b.m. w porze południowej, w jednym domu wszczął się pożar i tak szybko się rozszerzył, że w godzinę spaliło się 9 dom�w mieszkalnych ze wszystkimi gospodarskimi zabudowaniami, w tej liczbie 7 stod�ł napełnionych tegorocznym zbiorem. Straty wynoszą przeszło 20 000 rs. dziewięć rodzin znajduje się bez dachu i chleba, albowiem ogień wszystko zdołała pochłonąć, pomimo ratunku sąsiedniej wsi Mrzygł�dka i straży ogniowej z fabryki Tow. Akc. Zawiercie. Tydzień, Piotrk�w 14(26) 08.1894 r. Rok 1895 W Zawierciu ujęto oszusta, kt�ry udawał urzędnika akcyzy i pod tym pozorem wyłudzał po sklepach i szynkach znaczne datki pieniężne. Tydzień, Piotrk�w 13(25) 08.1895 r. Starszy prezes izby sądowej warszawskiej podaje do wiadomości, że z powodu zaliczenia gminy Kromoł�w w powiecie olkuskim, guberni kieleckiej, do powiatu Będzińskiego, guberni piotrkowskiej, przeniesione zostają z archiwum hipotecznego sadu okręgowego w Kielcach do archiwum hipotecznego sadu okręgowego w Piotrkowie księgi hipoteczne siedemnastu posiadłości, położonych w gminie Kromoł�w, a mianowicie: Bz�w, Dąbr�wka i Żarki, Wojciech�wka, Blanowice i Piecki, Kromoł�w, Zawiercie Kromołowskie, przędzalnia w Zawierciu, dom Goldberga w Zawierciu, tartak w Zawierciu, Natan�w, huta szklana w Zawierciu, nieruchomość Hertzberga w Zawierciu, nieruchomość Tarnera w Zawierciu, dom Katza tamże, dom Sawickiego tamże, osada Borkowskiego w Zawierciu, Skarżyce i Morsko. Księgi te przeniesione zostaną miedzy d. 13 a 18 października. Dziennik Ł�dzki, 21.08.1890 r. Rok 1897 Pożary. W d. 22 b.m. o 12 w nocy wybuchł pożar w Zawierciu i strawił stodołę, należącą do fabryki braci Ginsberg�w. Ogień ukazał się w narożniku stodoły i błyskawiczną szybkością objął cały budynek. W piątek 23 b.m. po raz drugi olbrzymia łuna zajaśniała nad Zawierciem; ogień podsycany wiatrem pochłonął siedem dom�w mieszkalnych, trzy stodoły, sześć kr�w i trzy konie oraz wiele narzędzi gospodarczych. Sołtysowi Szczygłowi skradziono podczas pożaru kufer z 500 rs., kt�ry znaleziono rozbity w lesie. Podejrzenie padło na bandę Malarskiego, kt�ra po śmierci swego wodza wznieca pożary w celach łatwiejszego rabunku w og�lnym zamieszaniu. Mieszkańcy są tak sterroryzowani, iż lada podejrzanym szmerem zrywają się z ł�żek, nie sypiają po nocach i przerażonym wzrokiem wodza po niebie upatrując nowej łuny; tym bardziej, że pojawiły się kartki, rozrzucone wśr�d ludności, zapowiadające szereg nowych pożar�w. Straże ogniowe pracują wytrwale, policja energicznie rozwinęła śledztwo. Tydzień, Piotrk�w 20.07(1.08)1897 r. Przyjaciele Malarskiego w popłochu. Od pary tygodni straż ziemska i żandarmeria powiatu włoszczowskiego ściga ich nieustannie. Gł�wną pomocą jest im w tym uwięziona towarzyszka Malarskiego, kt�ra wskazuje domy, gdzie ten opryszek najczęściej przebywał. Ujęto już kilkanaście os�b w Zawierciu, Będzinie i Kromołowie. W Zawierciu odkryto nawet jego gł�wną kwaterę u pewnej restauratorki, gdzie sobie zazwyczaj towarzyszy napad�w werbował. Restauratorkę tę wraz z synem aresztowano. Z bandy jego ujęto mieszczanina z Kromołowa. Poszukiwany jest r�wnież niebezpieczny opryszek Żyd z Kromołowa odznaczający się krwiożerczością w napadach i czeladnik bydłob�jni będzińskiej. Gazeta Kielecka 3(15) 08.1897 r. Rozb�j. W nocy z 27 na 28 z.m. na drodze we wsi Odrowąż do Trojanowic, o dwie wiorsty od Żarek, 4 rozb�jnik�w, b. towarzyszy Malarskiego, napadło na jadącego do Żarnowca pana K. i zrabowali mu pieniądze oraz rzeczy. W chwili rabunku nadjechała furmanka z Żydami, do kt�rej opryszkowie zabrali się z kolei i zrabowali Żydom 40 rs. W czasie rabunku jeden z napastnik�w zranił kulą rewolwerową niejakiego Edelszteina, za to jedynie, że poważył się wzywać pomocy. Do tej chwili schwycono tylko dw�ch opryszk�w. Tydzień, Piotrk�w 10(22)08.1897 r. Pod Zawierciem we wsi Rudniki przyłapano część bandy operujących w okolicy złodziei. Gromadzili się oni w chacie Pawła Wnuka. Straż ziemska Wnuka zaskoczyła znienacka podczas ulewnej nocy i znalazła masę pokradzionych rzeczy, gł�wnie korali. Zapytany o wsp�lnik�w dawał on wymijające odpowiedzi, dopiero żona jego Jadwiga wskazała legowisko andbdquo;malarczyk�wandrdquo;. Spali oni w stodole Wnuka, na szczycie w specjalnie urządzonej kryj�wce. Schwytano ich pięciu, skuto w kajdany i odesłano do Częstochowy. Nazwiska opryszk�w brzmią: Stanisław Kowalski, Jan Jagielak, Jakub Mchniewski, Paweł Wnuk z żoną Jadwigą i Mikołaj Musielak, recydywista wypuszczony przed kilku dniami z więzienia. Do bandy należał głośny złodziej Iskierka, lecz w przeddzień obławy pokł�cił się z towarzyszami o podział łup�w i bandę porzucił, co go na razie ocaliło. Nie schwytano jeszcze gł�wnego organizatora wypraw złodziejskich, Żyda Braunera vel Śniadka, kt�ry ma się ukrywać w Kromołowie, jakkolwiek nadchodzą otwarte listy pisane z Hamburga rzekomo ręką Śniadka. Ponieważ podobne korespondencje nadchodziły ze Staszowa, więc są to namacalne dowody, że łotr bawi się z policją w ślepą babkę. Rozwinięta czujność policji uwieńczona została jeszcze jednym powodzeniem. Schwytano bowiem niejakiego Franciszka Wojdałę. Specjalista ten kilkakrotnie był chwytany i zawsze wyślizgiwał się z rąk strzegącego go; obecnie związanego i okutego w kajdany odesłano do więzienia. Gazeta Kielecka 17(29) 08.1897 r. Rok 1898 W Zawierciu zmarł nagle, modląc się na grobie matki, cieszący sie og�lnym szacunkiem i miłością ks. Jacenty Langer, proboszcz parafii Włodowice. Tydzień, Piotrk�w 26(7)08.1898 r. 1899 Z Łaz do Ogrodzieńca. Budowa nowej odnogi kolei wiedeńskiej z Łaz do Ogrodzieńca, osady w pow. olkuskim, ma się zacząć w tych dniach. O budowę tej kolejki postarało się nowe towarzystwo akcyjne, kt�re założyło fabrykę cementu w Ogrodzieńcu, na piątej wiorście traktu szosowego z Zawiercia do Pilicy. Na budowę nowej odnogi, przekraczającej granice guberni piotrkowskiej, pozwolenie dość szybko zostało udzielone ze względu na przemysłowe znaczenie Ogrodzieńca, w kt�rego sąsiedztwie o 2 wiorsty znajduje się jedyna w kraju fabryka prochu. Opr�cz tego w Ogrodzieńcu znajdują się duże cegielnie, zasilające fabryczne Zawiercie. Tydzień, Piotrk�w 8(20)08.1899 r. Rok 1902 W Zawierciu ma powstać z inicjatywy grona pracownik�w Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; kasa pogrzebowa dla chrześcijan. Stowarzyszeń spożywczych w Zawierciu, jak donosi andbdquo;Kurier Sosnowieckiandrdquo;, jest dwa. Z nich młodsze wiedzie żywot cichy, pracowity, lecz dla członk�w swych nader pożyteczny. Starsze zasobne, na czele kt�rego stoją ludzie zawsze obeznani ze stosunkami handlowymi, spoczywa w błogim śnie i apatii. Dosyć powiedzieć, że sklep stowarzyszenia przy og�lnym obrocie 117 506 rb., tak, iż po odliczeniu 1489 rb. 26 kop. strat za czas poprzedni, zamknięto bilans z 6422 rb. 38 kop. minus�w. Tydzień, Piotrk�w 11(24)08.1902 r. W ostatnich czasach, jak donosi andbdquo;Kurier Sosnowieckiandrdquo;, przechodziło Zagłębie Dąbrowskie ciężkie chwile pod względem przemysłowo-fabrycznym. Największa fabryka miejscowa Towarzystwo Akcyjne andbdquo;Zawiercieandrdquo; w braku zam�wień, była zmuszona uwolnić kilkuset robotnik�w, zniosła robotę nocną w niekt�rych oddziałach w niekt�rych oddziałach robotnicy pracowali tylko przez cztery i p�ł dnia w tygodniu. Robotnik cierpiał z braku zarobku, kt�ry nawet na wyżywienie rodziny nie wystarczał; urzędnicy biadali, nie dostając gratyfikacji, akcjonariusze r�wnież mieli smutne miny, nie tylko nie otrzymali żadne dywidendy, lecz musieli naruszyć kapitał zapasowy. Obecnie czasy się nieco poprawiły; świeżych obstalunk�w otrzymano dosyć wiele, wydalonych robotnik�w przyjęto z powrotem i robota idzie normalnie. Fabryka żelazna Huldczyńskiego od 1 sierpnia przestała być czynną. Gazeta Lwowska 30.08.1902 r. Rok 1904 Niewesoły objaw. W andbdquo;Kurierze Sosnowieckimandrdquo; czytamy, co następuje: andbdquo;Jadący drogą wiedeńską widzą coraz częściej blisko lub dalej od plantu wypalone lub dymiące jeszcze całe kawały karczowisk, łąk lub las�w. Upał, wyschnięte trawy, psota, iskra lokomotywy lub nieostrożność - to zwykle przyczyny tych pożar�w, zwłaszcza wobec tak licznego zaludnienia wzdłuż naszej gł�wnej arterii komunikacyjnej i wyjątkowej suszy tegorocznej. Dymią się pod Łazami pniaki na karczowisku pod lasem, wypalony kawał lasu za Zawierciem, tuż pod Myszkowem dymi cała płaszczyznaandhellip; chłopska własność powiadają. A po lewej stronie w pewnej odległości od toru, pomiędzy Porajem i Myszkowem, w gminie Koziegłowy, we wsi Lgota pali się cały obszar torfowisk, kt�re stanowią pastwiska i są własnością włościańską. Aby przerwać pożar dostatecznym byłoby r�w przekopać, ale tego nie ma kto zrobić. Nie ma? Czyżby nie było właściciela? Spotkany chłop oświadcza: Niech się pali - to nie moje, tylko gromadzkie, jakby jednego było, to co inne! Inni oświadczają to samo lub podobnie, a nawet zdają się wierzyć w jakąś bajeczną mrzonkę, że po pożarze podadzą prośbę do komisarza i wydziela im nowe pastwiska z dworskiego lasu. O biedny, bo głupi kmiotku ze wsi Lgota, przy ciężkiej ziemnej pracy, jako najmita kolejowy, ocierasz pot z czoła, prostujesz członki - a obojętnie patrzysz na dym unoszący się z gorejącej twojej własności, a to tylko dlatego, że akt w hipotece sporządzono na cała gminę, a nie na jakiegoś Bartka Osła, Michała Konia lub innego Ignacego Wołuandrdquo;. Smutny to obraz - tym smutniejszy, że ten andbdquo;głupi kmiotekandrdquo; w innych warunkach łatwo przerodzić by się m�gł w rozumnego kmiotka i pożytecznego obywatela kraju. Tydzień, Piotrk�w 14(1) 08.1904 r. Czytamy w andbdquo;Czasieandrdquo;: Obywatel ziemski z gub. kieleckiej, p. Aleksander Moes, przybył do Krakowa wielkim, piętrowym Mail Coachem, zaprzężonym w piątkę koni. Ogromny, zapełniony podr�żnymi wewnątrz i na g�rze, pojazd, oraz niezwykły zaprzęg wywołały sensację w mieście. Tłumy gawiedzi biegły z krzykiem za niezwykłym zjawiskiem. P. Moes bawił w Krakowie kilka godzin, dla poinformowania się o drodze do Zakopanego, dokąd wyjechał. P. Moes odbył podr�ż z Pilicy w Kr�lestwie Polskim do Krakowa w dwanaście godzin. Podr�ż odbywa się w towarzystwie rodziny i służby. Gazeta Kielecka (1)14.08.1904 r. Towarzystwo akcyjne g�rnicze, odlew�w zelaznych, emaliowanych Warsztat�w Mechanicznych i Kopalń Węgla andbdquo;PORĘBAandrdquo; W Porębie Mrzygłodzkiej przez Zawiercie gub. Piotrkowskiej Odlewnia żelaza, i wyrob�w stalowych, jako to garnk�w, artykuł�w sanitarnych, armatur dla wielkich piec�w, walcowni, hut szklanych, cegielni, młyn�w, gorzelni, cukrowni, browar�w, armatur paleniskowych, ruszt�w itp. Emaliernia garnk�w i wyrob�w sanitarnych, z emalia bez rys�w oraz odporną na wszelkie kwasy i sole. Warsztaty mechaniczne i kuźnie dla wyrobu transmisji wszelkich typ�w; maszyn, w�zk�w, tarcz obrotowych, wszelkich artykuł�w do kolejek wąskotorowych, i podjazdowych, oraz maneży konnych. Kopalnie węgla brunatnego. Adres dla list�w: Towarzystwo Akcyjne andbdquo;Porębaandrdquo; w Porębie Mrzygłodzkiej przez Zawiercie St. Dr. Żel. Wars. Wied. Adres telegraficzny: Bor�wka, Zawiercie, Poręba. No 52. Księga adresowa przemysłu fabrycznego w Kr�lestwie Polskim na rok 1904. Rok 1906 W Łazach d. 19 lipca rb. zorganizowane zostało koło Macierzy szkolnej. Na pierwsze zebranie przybyli obywatele ziemscy, inteligencja z fabryk i stacji Łazy. Po wyjaśnieniu celu zebrania wszyscy w liczbie 75 zapisali się na członk�w Macierzy Szkolnej, deklarują roczną składkę 307 rb. 60 kop. Wybory dały wynik następujący: do Zarządu wybrani; dr K. Tymieniecki, inżynier kolejowy M. Buchowski, pomocnik naczelnika stacji Kwieciński, administrator d�br Rokitno Bogusławski, obywatele F. Hank i E. Fajt, na zastępc�w; obywatel ziemski z Niegowonic Gąsowski i buchalter fabryki A. Nast. Do Komisji rewizyjnej: ks. Chmurzyński, dr Bogucki i G. Kuligowski. Na delegata do gł�wnego Zarządu Macierzy Szkolnej, wybrano zastępcę naczelnika depo p. P. Kralikowskiego. W Zawierciu d. 27. b.m odbyło się, jak informuje andbdquo;Głos Zagłębiaandrdquo;, zebranie koła Macierzy Polskiej. Celem zebrania było 1) sprawozdanie Zarządu z działalności Macierzy za czas ubiegły oraz z obrotu fundusz�w; 2) referat o ustawie i regulaminie Macierzy; 3) powzięcie uchwały w sprawie zorganizowania nowego jawnego Koła w Zawierciu. Posiedzenie w imieniu dotychczasowego zarządu zagaił mecenas Mikuliński, proponując na przewodniczącego inżyniera Walickiego, co jednomyślnie przyjęto. Szczeg�łowe sprawozdanie z działalności i obrotu fundusz�w zdał członek zarządu p. Terech. Jak widać ze sprawozdania, pod egidą Macierzy od 8 miesięcy otwartą jest w Zawierciu ochronka, do kt�rej uczęszcza bezpłatnie 100 dzieci (przeważnie ze sfer najbiedniejszych) oraz funkcjonuje czytelnia, kt�ra posiada obecnie 1800 tom�w. W pierwszym zaraz miesiącu zapisało się do czytelni 600 abonent�w. Co do punktu drugiego szczeg�łowe wyjaśnienie dał p. Mikuliński, kładąc w zakończeniu nacisk, że organizacja Macierzy, jako instytucja oświaty og�lnej, stoi poza wszystkimi politycznymi partiami, i że wyrażenie andbdquo;kształcić w duchu narodowymandrdquo; jest rozmyślne a niejednokrotnie bezwiedne źle komentowane, gdyż oznacza to, że nauka tu u nas w Polsce jedynie po polsku może być prowadzona. Wreszcie zebranie uchwaliło wyznaczyć 2 tygodniowy termin do zgłaszania się os�b pragnących należeć do Towarzystwa, a po upływie tego terminu, oznaczony zostanie termin walnego zgromadzenia, na kt�rym zostanie wybrany Zarząd i komisja rewizyjna. Do czasu ukonstytuowania się nowego zarządu jednomyślnie proszono komitet teraźniejszy o kontynuowanie prac swoich, do czasu przeprowadzenia nowych wybor�w. Tydzień, Piotrk�w 5.08.1906 r. Szkoła w Zawierciu. W tych dniach odbyło się zebranie w resursie tamtejszej, na kt�rym omawiano sprawę założenia w Zawierciu 4-klasowej szkoły og�lnej. Powzięto uchwałę, aby pomienioną szkołę założyć przy udziale społeczeństwa. W tym celu do komisji przygotowawczej wybrano p.p. Wolskiego, Rzepkiewicza, Buchowskiego, Sojkę, Dudę i Zrobkiewicza: do komitetu organizacyjnego: na członk�w pp. M. Gerharda, Krawczyka, Sambora, Rapaporta, M. Ginsberga, K. Majewskiego, a na zastępc�w pp. inż. Walickiego, aptekarza Wilczyńskiego i dra Lewensztajna. Na dyrektora szkoły jednomyślnie powołano p. J�zefa Mejera z Częstochowy. Szkoła mieścić się będzie w domu Huldczyńskiego i otwarta zostanie z początkiem roku szkolnego. Goniec Częstochowski 12.08.1906 r. Do pociągu towarowego idącego w kierunku Sosnowca, chciała wsiąść żona monopolisty z Kromołowa, Wuczyńska. Pociąg był już w biegu, gdy W. wskoczyła do budki brekowego, ale zawadziła suknią o stopień, straciła r�wnowagę i wpadła pod wagon. Koła obcięły jej obie nogi. W stanie beznadziejnym odwieziono ją do szpitala. Czysty doch�d zabawy na Macierz Szkolną w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; wyni�sł 1370 rb. Spodziewano się znacznie więcej. Dziennik częstochowski 21.08.1906 r. Rok 1907 W Zawierciu trzema wystrzałami z rewolweru nieznany człowiek zabił starszego strażnika. Prawda 10.08.1907 r. andbdquo;Zabawa ludowaandrdquo;. W niedzielę 18 bm. w zawierckim parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; odbędzie się wielka zabawa ludowa dla członk�w Towarzystwa andbdquo;Jednośćandrdquo;. Na program opr�cz nieodzownych gier w confetti, pocztę i flirt złożą się: zabawa dla dziecięca, bioskop, tańce oraz przedstawienie teatralne, na kt�rym odegrany zostanie obrazek wiejski z tańcami i śpiewami p.t. andbdquo;Okrężneandrdquo;. Podczas zabawy przygrywać będą dwie orkiestry. Bandytyzm. W d. 13 bm. w miejscowości Wydra, w pobliżu osady Kromoł�w, 6 uzbrojonych ludzi dokonało napadu na jadących na furmance z Zawiercia mieszkańc�w osady Ogrodzieniec Abrahama Pencaka i Joachima Cholanda i zrabowali 120 rb., po czym zbiegli bez śladu. Goniec Częstochowski 17.08.1907 r. Zawiercie. Strzelanina. Onegdaj w nocy dały się słyszeć strzały. Zwabiło to posterunek wojskowy, kt�ry okrążył miejsce strzelania. Aresztowano dw�ch ludzi, na kt�rych na też pada podejrzenie, że to oni strzelali. Aresztowany też został w mieszkaniu trzeci człowiek, kt�ry r�wnież jest podejrzany, iż strzelał. Zabawy odbywały się w niedzielę dwie. Pierwsza urządzona staraniem fabryki szkła zgromadziła w lesie około fabryki Huldczyńskiego licznych uczestnik�w, przeważnie pracownik�w tejże fabryki. Bawiono się doskonale. Druga zabawa w parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; nie dopisała z powodu zawodu, jaki wyrządziła zam�wiona orkiestra. Organizator zabawy p. Miciński chcąc wynagrodzić publiczność i doznany zaw�d, pomimo że publiczność i tak bawiła się ochoczo, odłożył zabawę na czwartek, pozostawiając bilety niedzielne ważnymi na przyszła zabawę. Goniec Częstochowski 18.08. 1907 r. Szkoła polska w Zawierciu. W bieżącym roku szkolnym otwarte będą cztery klasy. Zapis przyjmuje w nieobecności dyrektora prezes komitetu organizacyjnego p. Feliks Wolski. Zabawa. Koło XXII Towarzystwa andbdquo;Jednośćandrdquo; pomocy szkolnej pracownik�w Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w Zawierciu oraz koło XVIII towarzystwa wpis�w szkolnych przy gimnazjum polskim w Zawierciu urządzają jutro w parku przy fabryce Huldczyńskiego zabawę andbdquo;Sierpni�wkęandrdquo; o nadzwyczaj interesującym i bogatym programie. Początek o godz. 2 po południu. Ekstra pociąg z Częstochowy wyjedzie o godz. 1 po południu, z Sosnowca o 12 i p�ł. Cena bilet�w na zabawę 50 kop., dla dzieci i uczni�w 15 kop. Goniec Częstochowski 24.08.1907 r. Rok 1908 Kradzież. W dniach ubiegłych we wsi Pohulanka do mieszkania Szmulka Zilberga wtargnęli bandyci, kt�rzy zabrali mu 225 rb. got�wką, 12 koszul, 2 pary obrączek złotych, 2 brylantowe pierścionki w złotej oprawie, razem na sumę 345 rb., potem zbiegli. Goniec Częstochowski z 12.08.1908 r. W Zawierciu w teatrze iluzji andbdquo;Uraniaandrdquo; codziennie nader zajmujące Wielkie kinematograficzne przedstawienie. Kto p�jdzie, ten żałować nie będzie. Podczas antraktu muzyka, nowości niebywałe w Zawierciu i tym podobne rozrywki. Zmiana programu co tydzień. Program od niedzieli dn. 23 do 30 b.m. 1. Podr�ż po koloniach francuskich (z natury); Czarna magia (fantazja); Mali malarze (komiczne). 2. Ali-Baba i 40 rozb�jnik�w (kolorowa seria). 3. Wypadek na morzu (dramat); Sen pijanego (komiczne). Goniec Częstochowski 14.08.1908 r. Rok 1910 Wystawa owad�w w Zawierciu. Wobec nabycia przez Warszawskie Towarzystwo Miłośnik�w Przyrody dla przyszłego muzeum zbior�w entomologicznych p. Issaka, ten pragnąc zapoznać szerszy og�ł z tą nader ciekawą kolekcją, zbieraną mozolnie w ciągu całego szeregu lat ze wszystkich zakątk�w świata, w tym celu urządził w Zawierciu w domu przeznaczonym dla wypoczynku robotnik�w 4-dniową wystawę, kt�rej otwarcie nastąpiło w sobotę o godz. 5 po południu. Na Wystawie Przemysłu i Rolnictwa w Częstochowie w zeszłym roku okazy p. Issaka wystawione tylko częściowo (8 gablotek) nagrodzone zostały złotym medalem. Obecnie wystawiono 120 gablotek z 11987 okazami, systematycznie zestawionymi; w tym wiele unikat�w i bardzo cennych okaz�w, kt�re w żadnych muzeach nie bywają wystawiane. Goniec Częstochowski 10.08.1910 r. Pożar w Zawierciu. Groźny pożar nawiedził w ubiegła sobotę o godz. 4 po południu jedną z dzielnic podmiejskich Zawiercia. Od iskry parowozu przejeżdżającego pociągu Fabryki Huldczyńskiego zapaliła się stodola Konstantego Adamczyka, stojąca opodal w okolicy cmentarza. Wiatr był silny. Z gwałtowną więc siłą rozdmuchał płomień w stodole, przerzucił go następnie na resztę zabudowań i w oka mgnieniu całą posesję objął purpurą ognia. Przybył natychmiast właściciel, nadbiegli sąsiedzi, ale ratunek był daremny. Napełniona zbożem stodoła zamieniła się w morze ognia. Wysuszone kilkudniowym upałem drzewo w całym zabudowaniu paliło się gwałtownie. Zaalarmowana straż fabryki Huldschińskiego przybyła pierwsza w bardzo kr�tkim czasie na zagrożone miejsce. Niebawem przybyły jeszcze dwie straże: z fabryki andbdquo;Szklarniandrdquo; i Tow. Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, ale już po to tylko, aby sprawdzić ogrom klęski. Z przygasających płomieni wyniesiono dwoje zwęglonych dzieci: dziewczynkę lat 4, Cecylię Rajską, c�rkę lokatora, i chłopczyka lat 2, syna właścicieli posesji. Dziewczynkę zastał pożar na ł�żku, śpiącą zapewne; chłopczyk spalił się w szopie. Przy akcji ratowniczej uległa silnemu oparzeniu żona właściciela posesji Michalina Adamczykowa. Skonstatowano nadto, że lokatorowi Moskwie spaliło się też 30 rb. oszczędności i Chmielewskiej 35 rb. Dom był asekurowany na 800 rb., stodoła, pełna zboża, wartości około 500 rb., prawie wszystek martwy inwentarz gospodarza i trzech lokator�w przepadł bezpowrotnie. Rozw�j 27.08.1910 r. Rok 1915 785 tys. bezpłatnych obiad�w. W dniu 18 września 1914 roku przy Chrześcijańskim Towarzystwie Dobroczynności założona została bezpłatna kuchnia, dla kt�rej lokal ofiarowała bezinteresownie fabryka Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Urządzona pierwotnie prowizoryczna kuchnia nie mogła sprostać swojemu zadaniu, wobec czego Zarząd fabryki swoim kosztem ja rozszerzył. W kuchni tej od dnia założenia do 1 sierpnia wydano 784 644 porcji obiad�w, co kosztowało 25586 rb. 71 kop. Z sumy powyższej wydano za biletami Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; 371010 porcji, a za biletami Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności 413634 porcji. Fabryka andbdquo;Zawiercieandrdquo;, co miesiąc wpłaca do kasy andbdquo;Kuchniandrdquo; należność za wydane na jej bilety porcje, nadto ponosi wszelkie koszty utrzymania kuchni, opału i personelu. Zarząd andbdquo;kuchniandrdquo; stanowią p.p.: dyr. St. Szymański, dr Brzeziński, Jan Pasierbiński i Bronisław Szulc. Gazeta Ł�dzka 31.08. 1915 r. Rok 1921 W andbdquo;Robotnikuandrdquo; czytamy: andbdquo;Pragnąłbym aby szeroki og�ł robotniczy i sfery kierownicze partii zwr�ciły baczniejszą uwagę na wypadki jakie zachodzą w Zawierciu, starej wypr�bowanej twierdzy endeckiej. Moim zdaniem, reakcja robi tam pierwsze pr�by organizowania czarnych secin i przechodzenia do ataku przeciwko ruchowi robotniczemu i jeżeli pierwsze pr�by się powiodą a już się powiodły, niezawodnie będzie pr�bowała akcji prowokacyjnej i gdzie indziej. Rezultaty mogą być pomyślne choćby dla tego, że komuniści znakomicie im w tej andraquo;pracy społecznejandlaquo; pomagają. Zawiercie nadaje się wybornie do wszelkiej prowokacji endeckiej. Zakłady Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandldquo;, największej fabryki tamecznej, zatrudniają kilka tysięcy robotnik�w, a w tym większość kobiet. Element robotniczy jest tu na p�ł wiejski, ciemny i od dawna agitowany przez reakcję. Z Zawiercia został wybrany pierwszy i jedyny poseł robotniczy i endecki do Dumy, niejaki Bronisław Grabiański. Dyrekcja i zarząd Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; - to ludzie bliscy endecji i jej członkowie. Tak było już w latach 1905-06 i tak jest dzisiaj. Mafia endecka nie przebiera w środkach, zmierzając do celu Polska dla niej to śmiecie, o ile ona nie rządzi. Toteż gotowa jest ona występować zawsze przeciwko rządowi i prawu, jeżeli to jest niezbędne dla reakcji i klas pasożytniczych kt�rym służy. Do Zawiercia gdzie ma sw�j sztab, wysłała już przed kilku miesiącami swego pachołka, Gdyka, by przysposabiał grunt do wybor�w. Jakżeż ma przem�wić do mas szerokich rajfur reakcji? Nawoływać do walki z ustrojem kapitalistycznym? Wskazywać ciemnotę i wyzysk jako rezultat rząd�w przemysłowc�w i obszarnik�w? Nie, tego pachołek dyrekcji fabrycznej robić nie może. A więc... pozostaje tylko przemawianie do instynkt�w i zabobon�w ciemnych mas podburzać ich do wystąpień przeciwko tym instytucjom i ustawom, kt�re nakładają na robotnik�w jakiekolwiek obowiązki. Wystąpić otwarcie przeciwko 8-godzinnemu dniu pracy, o co najbardziej chodzi, nie można, bo by robotnicy m�wcę wyrzucili. A więc występuje przeciwko kasom chorychandrdquo;. Gazeta Toruńska 19.08.1921 r. Rok 1923 Og�lne Zebranie tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Uchwalono nową emisję po 10 sztuk na jedną akcję. Odbyło się og�lne zebranie akcjonariuszy tow. akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; pod przewodnictwem swego prezesa Władysława Wielopolskiego. Bilans przedstawia się zupełnie jasno. Kapitał zakładowy 3 375000 rubli po 1000 mk. Za 250 rublową akcję wynosi mk. 81 i p�ł milion�w w ten spos�b, iż 10% wzięto na amortyzację, 10% na kapitał zasobowy, co już stanowi 1,6 miliarda. Dywidendy oznaczono po mk. 78 za akcję, w zamian, kt�rej zarząd proponuje stosownie do woli akcjonariusza wziąć te sumy got�wkowe lub pozostawić na nową drugą dopiero emisję, kt�ra przez walne zgromadzenie zatwierdzona zostanie. Każdy akcjonariusz ma prawo otrzymać na jedną dotychczasową akcję dziesięć nowych po cenie 12000 mk. za sztukę, tj. za 10 dziesięć mk. 120 000 licząc po 6000 na kapitał, kt�ry w ten spos�b powiększony zostanie o 810 milion�w, 3000 n kapitał zapasowy i 3000 na koszty stempla i przygotowania akcji. Zależy od okoliczności, lecz prawdopodobnie ta ostatnia zapłata odpadnie i w ten spos�b akcjonariusz do dywidendy 78000 dopłaci tylko 12000 i w zamian 90000 otrzyma 10 nowych akcji prawem do dywidendy za rok 1923. Dyrektor naczelny Szymański w przem�wieniu swym wyraził, iż fabryka nadzwyczajnie się rozwija, produkcja przewyższa już przedwojenną o 25%, a wydajność pracy robotnika i jego poczucie obowiązku są znacznie wyższe, niż przed wojną. Zamiast do Syberii, Chin, Buchary - Zawiercie zmieniło cały system swej pracy i wprowadziwszy maszyny na cienką przędzę wyrabia towary dla zachodu, wprowadzają je nawet do Czech. Zawiercie rozwijało w sobie wyr�b aksamitu i jedwabiu w wysokich gatunkach i objęło rynki Rumunii, Węgier, Bałkan�w itp. Pod względem finansowym stoi Zawiercie pomimo wysokich cen świetnie korzystając z kredyt�w bieżących akceptowanych i rembursowych we Włoszech, Anglii, Holandii, Francji i Ameryce, sprowadzając bawełnę i jedwab. andbdquo;Zawiercieandrdquo; zatrudnia już obecnie 7000 robotnik�w i wyprodukowało w 1922 roku 300 milion�w metr�w towar�w pomimo coraz droższego surowca i warunk�w dostawy. Wybory powołały te same osoby do zarządu inż. Stan. Szymańskiego i dra Herberta Ginsberga, a do komisji rewizyjnej pp. Edwarda Bergsona, inż. J�zefa Birnbauma, Bronisława Gepnera, Jerzego Meyera i Stanisława Natansona. Republika 14.08.1923 r. Rok 1925 Zakrystian kościoła w Zawierciu zauważył wychodzącego z kościoła Franciszka Ziarnickiego, kt�ry coś ni�sł ukrytego pod marynarką. Na zapytanie zakrystiana andbdquo;co niesieandrdquo;, Ziarnicki rzucił się do ucieczki, a ścigany porzucił skradzioną z tegoż kościoła komżę oraz swą czapkę. Schwytany po paru miesiącach Ziarnicki stanął przed Sądem Okręgowym i przyznał się do winy, oświadczając, iż kradzież popełnił z nędzy. Sąd skazał na p�łtora roku więzienia z ograniczeniem praw. Gazeta Wągrowiecka 10.08.1925 r. Zawiercie. Tutejszy sąd powiatowy rozpatrywał sprawę niejakiego Kalińskiego, oskarżonego o to, że zebrał na cmentarzu w Zawierciu około 40 poborowych i tam urządził wiec o charakterze antypaństwowym. Na wiecu tym podburzano poborowych do uchylania się od pełnienia obowiązk�w służby wojskowej. Prelegenci dość szumnie namawiali do organizowania się w wojsku, ażeby utrzymać jedność, a w razie wojny do porzucenia broni i ucieczki żołnierzy na tyły armii. Sąd, po zbadaniu szeregu świadk�w, nie udowodniwszy Kalinowskiemu przynależności do Związku Młodzieży Komunistycznej, skazał za podburzanie poborowych do uchylania się od obowiązk�w służby wojskowej na jeden rok więzienia ograniczeniem praw. Gazeta Wągrowiecka 27.08.1925 r. Zranienie. Dnia 25 sierpnia podczas zabawy weselnej we wsi Blanowice, gminy Kromoł�w, uczestnik zabawy Jan Gryc w stanie podchmielonym oddał kilka strzał�w rewolwerowych na wiwat, przy czym ciężko zranił 14 letniego J�zefa Makiełę. Ofiarę wiwatowania stanie poważnym odwieziono do szpitala fabryki Huldczyńskiego w Zawierciu. Polonia 28.08.1925 r. Rok 1930 R.K.S. w rozgrywkach o wejście do Ligi: R.K.S. - Warta (Zawiercie) 2:2 W piątek, dn. 15 b.m., Radomskie Koło Sportowe rozegrało w Zawierciu z miejscową andbdquo;Wartąandrdquo; zawody piłki nożnej o mistrzostwo kl. A Kieleckiego Okręgowego Związku Piłki Nożnej, zakończone wynikłem nierozstrzygniętym 2:2. Słowo, Radom 19.08.1930 r. Piłka nożna Warta (Zawiercie) - R.K.S. 5:0 Nikt prawdopodobnie nie przypuszczał, iż R.KS., osiągnąwszy w Zawierciu z Wartą wynik nierozstrzygnięty 2:2, poniesie na swym boisku w Radomiu klęskę w stosunku 5:0. Złożył się na to przede wszystkim osłabiony skład drużyny R.K.S.-u, braku szczęścia w strzałach, no i... bramkarz Warty. Najbardziej dał się odczuć u R.K.S.-u braku pomocy, tj. Pietrzykowskiego i braci Wichowskich, kt�rzy zostali powołani do wojska. Zastępujący ich Raczyński i Dybus byli obok prawoskrzydłowego Bienkowskiego najsłabszymi z drużyny i walnie przyczynili się do klęski R.K.S.-u. Bramkarz Bramson przepuścił zupełnie możliwe do obrony 2 bramki. W Warcie najlepszy bramkarz, kt�ry poskramiał wspaniale wszelkie zakusy napadu R.K.S.-u. Poza tym cała drużyna Warty grała dobrze za wyjątkiem prawego pomocnika. R.K.S mimo klęski przeważał w polu przez cały czas zawod�w. Winę więc klęski ponosi nie tylko defensywa, lecz i napad, kt�ry nie zdobył się na skuteczne, przyziemne strzały. Do przerwy Warta prowadziła 2:0 i nikt jeszcze mimo to nie przewidywał przegranej R.K.S.-u. Po przerwie jednak R.K.S. gra brutalnie, a tym samym gorzej, co w rezultacie przynosi mu strat dalszych 3 bramek, przy tym Warta nie wyzyskała karnego. Pod koniec zawod�w prawy łącznik R.K.S.-u Mąkosy kopnął będącego bez piłki przeciwnika i uprzedzając sędziego sam wydalił się z boiska. Fakt ten na pewno nie przyczynił się do zjednania sobie publiczności przez drużynę R.K.S.-u, z kt�rej jeszcze Matyjaśkiewicz i Raczyński popisywali się r�wnież brutalnością w grze. Z R.K.S.-u wyr�żnili się ofiarną grą Badowską, Werchowicz i Stachowicz, reszta bez ambicji. Sędziowali p. Glinkin, kt�ry nie miał swego dobrego dnia. R.K.S. klęską tą pogrzebał wszelkie swe nadzieje na zdobycie mistrzostwa Kieleckiego Okręgu, a sportowy Radom stracił okazję do ujrzenia gry Amatorskiego Klubu Sportowego (mistrz G�rnego Śląska) i drużyny Wawelu (prawdopodobny mistrz Krakowskiego Okręgu). Jak się dowiadujemy z nieoficjalnego źr�dła, w drużynie Warty grał na bramce gracz z C.K.S. Zawiercie, Podlewski, kt�ry nie był zgłoszony do Warty, co kierownictwo R.K.S.-u powinno wyzyskać, a wtenczas jeszcze nie byłoby nic straconego. Słowo, Radom 27.08.1930 r. Rok 1931 Zatarg robotnik�w andbdquo;Zawierciaandrdquo;. Delegacja przyrzekła spok�j, lecz postawiła też warunki. W związku z zatargiem powstałym pomiędzy robotnikami a dyrekcją fabryki andbdquo;Zawiercieandrdquo;, organizacje robotnicze wysłały do Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej delegację. Przedstawiciele robotnik�w żądali zbadania przez władze państwowe gospodarki dyrekcji fabryki i wpłynięcia na dyrekcję, aby wszyscy robotnicy, kt�rzy zostali zredukowani w dniu 8 sierpnia br. powr�cili z powrotem do pracy przy zapowiedzianym uruchomieniu fabryki 15 września br. Poza tym robotnicy domagali się, że unieruchomienie fabryki, zapowiedziane na czas od 8 bm. do 15 września br. nie będzie trwało dłużej i prosili, by rząd nie dopuścił do zmiany warunk�w pracy po jej uruchomieniu. Jednocześnie przedstawiciele robotniczych organizacji zawodowych oświadczyli, że dołożą wszelkich starań w celu niedopuszczenia na terenie Zawiercia do jakichkolwiek zajść i niepokoj�w. Goniec Wielkopolski 11.08.1931 r. Rok 1932 Tragiczna śmierć złodziei andbdquo;węglowychandrdquo;. Z Sosnowca donosi (Sp.) Na szlaku kolejowym Ząbkowice - Zawiercie dokonywane są systematyczne napady na pociągi węglowe. Grupa złodziei w bezczelny spos�b, na oczach służby kolejowej, wskakuje na wagony i zrzuca węgiel. Niejednokrotnie dochodzi do krwawych starć między konduktorami i bandą złodziei. Wczoraj znowu dokonano napadu na pociąg, kt�ry zakończył się tragicznie dla dw�ch złodziei. Do pociągu zdążającego w stronę Zawiercia, pod Łazami wskoczyło kilku osobnik�w, kt�rzy poczęli zrzucać z wagonu węgiel. Służba kolejowa nie chcąc zatrzymywać pociągu, urządziła pościg za złodziejami po zładowanych węglem wagonach. Podczas pościgu jeden ze złodziei spadł z wagonu i dostał sie pod koła pociągu, kt�re obcięły mu obie ręce. Reszta, widząc spadającego kolegę, zeskoczyła z pociągu i rzuciła się do ucieczki. Przejechanym okazał się Janusz Koczur ze wsi Młynek, pow. Zawiercie. Koczura w stanie groźnym odwieziono do szpitala w Będzinie. W kilka godzin p�źniej na tym samym szlaku podczas kradzieży węgla postrzelony został przez konduktora Maksymilian Ptasiński, bez stałego miejsca zamieszkania. Zrzucony węgiel około 200 kg został z powrotem załadowany na wagony. Ilustrowany Kurier Codzienny 7.08.1932 r. Rok 1933 Wśr�d dzieci z Zawiercia na koloniach letnich w Rodakach. Okres letni w mieście stawia wielu ludzi niezamożnych, obarczonych dziećmi, wobec kłopotliwego problemu, a szczeg�lnie daje się to odczuć w Zawierciu, w mieście najwięcej dotkniętym klęską bezrobocia. Rodzice radzi by wysłać swe dzieci na wieś, aby tam na świeżym powietrzu nabrały sił i zdrowia na cały przyszły rok nauki; lecz niestety brak fundusz�w im na to nie pozwala. W Zawierciu ruchliwą i godną szczerego uznania pracę prowadzą od kilku lat Zarząd Miejski. W ub. niedzielę mięliśmy możność zwiedzenia koloni letnich, urządzonych dla 150 dziewcząt we wsi Rodaki. Po p�łtoragodzinnej jeździe konnej znaleźliśmy się na miejscu, gdzie powitała nas mile uśmiechnięta kierowniczka kolonii p. Wanda Konradowska, po czym zwiedziliśmy budynki kolonijne. Zaraz przy pierwszym tzw. komplecie otacza nas liczna grupa dziewcząt, opowiadają nam swoje wrażenia, jak miło i wesoło wśr�d las�w i p�l na wolnym powietrzu spędzają letnie wczasy, następnie popisują się śpiewem kilku piosenek własnego utworu. Okolica jest tu naprawdę piękna. Szkoda, że mieszczuchy nie znają tego zakątka, kt�ry ma wymarzone warunki dla potrzebujących wypoczynku letnik�w. Og�łem z Zawiercia na II turnusu przebywa 730 dzieci w wieku szkolnym, umieszczonych w miejscowościach Skarżycach 359, Rodaki 150, Kroczyce 202, Karlin 105. Dzieci mają opiekę lekarską, kt�ra sprawuje lekarz miejski, a niezależnie od tego w każdej miejscowości urzęduje w izbie chorych sanitariuszka, doglądając rekonwalescent�w, kt�rych spotykamy niewielu. Należy przyznać, że kolonie urządzone są wzorowo, wszędzie daje się zauważyć ład, porządek i gorliwą troskę o to, aby przebywające na koloniach dzieci miały wszystko, czego wymaga pobyt na świeżym powietrzu, a więc: dobre pożywienie, zabawy, gry, kąpiele itp. W godzinach popołudniowych wracamy do domu serdecznie żegnani przez dzieci, kt�re proszą, aby coś o nich napisać w andbdquo;Siedmiu Groszkachandrdquo; gdyż, jak sami twierdzą, najczęściej czytają tę gazetę. Polonia 14.08.1933 r. Rok 1935 Zgon zasłużonego obywatela w Zawierciu. W ubiegły piątek zmarł nagle zasłużony i powszechnie ceniony obywatel Zawiercia, śp. Antoni Łakomski. Zmarły piastował funkcje: wiceprezesa i członka Sądu Honorowego Stow. Kupc�w Polskich, członka Rady Szkolnej Szkoły Handlowej Zawierciu, oraz brał czynny udział w propagowaniu Akcji Katolickiej. Pogrzeb odbędzie się w niedziele w godzinach popołudniowych. Zawiercie 3.8.(PAT.) Rok 1937 Ze śpiewem andbdquo;Czerwony sztandarandrdquo; rzucił się do stawu. Zawiercie, 4.8. Mieszkaniec naszego miasta Julian Miśta (ul. Wolna 9) będąc w stanie pijanym, postanowił popełnić samob�jstwo. Zakupiwszy ćwierć butelki w�dki, udał się Miśta na kolonię Wydra, gm. Kromoł�w, gdzie nad brzegiem stawu Huldczyńskiego wypił w�dkę, po czym zaintonował andbdquo;Czerwony sztandarandrdquo; i wskoczył do wody w celu samob�jczym. Zanim świadkowie tej sceny zorientowali się w sytuacji i przystąpili do akcji ratunkowej samob�jcy, Miśta poszedł na dno. Po niedługim czasie wydobyto na brzeg już tylko zastygłe zwłoki denata. Orędownik dziennik ilustrowany narodowo katolicki 6.08.1937 r. Zatrzymanie urzędnik�w Urzędu Skarbowego. Sosnowiec. W związku z nadużyciami, ujawnionymi w Urzędzie skarbowym w Zawierciu zostali zatrzymani dwaj urzędnicy; Juraszek i Kromowski. Ze względu na prowadzone dochodzenie bliższych szczeg�ł�w nie podajemy. Goniec Częstochowski 29.08. 1937 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z lipca można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/1123 http://www.dawne-zawiercie.pl/miasto_w_letargu_1937 O Zawierciu słyszy się często, że jest miastem zamierającym, a opinię tę przypieczętował ostatnio przewodniczący Centralnej Komisji Oszczędnościowo-Oddłużeniowej, dr M. Jaroszyński, kt�ry wymienił je jako miasto o deficytowej strukturze. W ten spos�b zawierciańska czy zawiercka bieda doczekała się swego patentu. Tym milej było mi usłyszeć w rozmowie z pierwszym starostą zawierciańskim, a obecnie prezydentem miasta, p. Cz. Kowalskim, że sytuacja nie kwalifikuje Zawiercia na łono Abrahama i stąd m�j rozpęd ku zrehabilitowaniu miasta, kt�re mimo młodego wieku tak wiele przeżyło, że niejeden stary gr�d m�głby od podobnych przeżyć posiwieć. Nie ubliżyło godności Zawiercia, jeżeli że do 1915 roku należało administracyjnie do gminy Kromoł�w, gdzie w ocembrowanej oprawie wytryska źr�dło Warty, że bezpośrednią władzą Zawiercia wtedy, gdy liczyło już około 40 000 mieszkańc�w, był w�jt kromołowski, kt�ry tu często zachodził, by spojrzeć ku licznym kominom fabrycznym i zauważać, z kt�rego lepiej się kurzy. Los Zawiercia był zawsze gordyjskim węzłem związany z fabryką tekstylną tejże nazwy, kt�ra w 1872 roku pierwszą siłę napędową czerpała z wody, czym należy tłumaczyć legendę o młynie, w kt�rym mełła się dola i niedola zawierciańska. Tuż przed wojną więcej niż połowa mieszkańc�w bezpośrednio czy pośrednio żyła z Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, kt�re w roku 1913 zatrudniało 5700 robotnik�w. Nieczynne w czasie okupacji niemieckiej, wznowiło swą działalność po wojnie, ściągając do miasta tysiące robotnik�w, kt�rzy podczas zastoju wojennego przeważnie opuścili Zawiercie i wr�cili na wieś. Najlepszą koniunkturę miało miasto w 1924 roku, gdy andbdquo;Zawiercieandrdquo; zatrudniało 6800 robotnik�w, najgorszą w latach 1931-1932, gdy po raz drugi stanęło. I zn�w nieznaczna nastąpiła poprawa, gdy andbdquo;Zawiercieandrdquo; ruszyło i obecnie zatrudnia około 1000 robotnik�w. Ta zależność miasta od chimerycznych los�w jednej fabryki stworzyła upiorną hipnozę ciągłej podr�ży w nieznane, a samorząd uwikłała w niesłychane kłopoty, gdy zwalniani masowo robotnicy przechodzą pod jego opiekę. Koniunkturę miasta można w tej perspektywie ująć w zestawieniu cyfr określających ilość bezrobotnych, wysokość dochod�w zwyczajnych samorządu oraz subwencji i pożyczek, kt�rymi samorząd miejski operował, by zatrudnić bezrobotnych. Rok Bezrobotnych Dochod�w Subwencji zwyczajnych i pożyczek 1929 1853 1260000 121426 1930 2838 1300000 1152549 1931 8639 1300000 589849 1932 7547 1050000 517753 1933 4931 570000 657561 1934 5238 430000 1460581 1935 5012 480000 1329569 1936 3851 390000 1025000 W roku obecnym nasilenie bezrobocia, oczywiście w ramach statystyki oficjalnej, wynosi 1538, dochody zwyczajne w budżecie miejskim preliminowano w kwocie 402 tys. zł, a na zatrudnienie bezrobotnych uzyskano na razie 700 tys. zł. Wpatrzywszy się w powyższe cyfry widzi się, że kryzys Zawiercia osiągnął swoje maksimum w 1931 roku i właśnie w tym roku samorząd wycisnął z miasta maksimum dochod�w, a dwa razy mniej niż w roku poprzednim uzyskał z zewnętrznej subwencji i pożyczek na zatrudnienie bezrobotnych. Rok 1933 był dla samorządu m. Zawiercia bodaj najcięższy, gdy dochody miasta spadły do połowy, a większa pomoc z zewnątrz nie przyszła. Dopiero od 1934 roku do wyczerpanego już zupełnie organizmu samorządowego wpłynęły większe subwencje. W tym okresie praca samorządu miejskiego była podobna do akcji ratunkowej miejskiej straży pożarnej, kt�ra wzywa na pomoc sąsiad�w, a nie wiedząc, kiedy ta pomoc i w jakiej sile nadejdzie, pracuje z największym wysiłkiem tylko na najgroźniejszym odcinku pożaru, dop�ki jej siły nie wyczerpią się. Ratunek dla Zawiercia w okresie najcięższego kryzysu bezrobocia, pod kt�rego obuchem 75% miasta głodowało, nie był w tych warunkach nawet częściowo wystarczający ani planowy. W miarę, jak samorząd wyrywał na ten cel pieniądze czy to z ministerstwa rob�t publicznych, czy z B.G.K. lub innych instytucji kredytowych, wymyślał r�żne zajęcia, zmuszony najczęściej prowadzić takie roboty, kt�re zatrudniałyby największą ilość bezrobotnych przy minimalnych wydatkach na materiały. Dopiero w ostatnich latach pomoc Funduszu Pracy wprowadziła w te akcje więcej planu i celowości gospodarczej. W takich okolicznościach m�gł się zdarzyć taki paradoks, że dopiero w czasie największej klęski i nędzy Zawiercie urządziło sobie najpiękniejszy w Zagłębiu park miejski, pobudowało chodniki i ulice, uruchomiło miejski zakład elektryczny i wodociągowy, rzeźnie miejskie, miejskie domy czynszowe, piękny gmach dla gimnazjum państwowego, urządziło przytułek dla starc�w i schronisko dla sierot, zasadziło kilkanaście tysięcy drzew, upiększyło się plantacjami itp. A jednak wszystkie te inwestycje tylko dorywczo i częściowo rozwiązywały kwestię bezrobocia i niewiele się przyczyniły do gospodarczej poprawy miasta. W tym roku z dotacji Funduszu Pracy i zasiłk�w rządowych miasto zatrudnia 752 bezrobotnych przy budowie linii kolejowej Zawiercie - Tarnowskie G�ry i 416 zawiercian, a na wsch�d do Brześcia i Słonimia wyjechało na roboty 411 bezrobotnych. Ponieważ miejscowe zakłady zatrudniają obecnie ponad 3000 robotnik�w, o 500 więcej niż w ub. roku, biorąc zatem w rachubę rodziny utrzymujące się z pracy w urzędach, handlu i rzemiośle, można się doliczyć, że obecnie w letnim sezonie już tylko 20% do 25% mieszkańc�w Zawiercia stanowi bierną w jego bilansie gospodarczym pozycję. Sam samorząd dopłynął już kresu wyczerpania. Mimo deficytu, kt�ry został dopuszczony w bieżącym roku w kwocie 140 tys. zł., nie można już było więcej ograniczać wydatk�w zwyczajnych poniżej 574 tys. zł. Jest rzeczą znamienną, że w kwocie powyższej mieści się aż 40% wydatk�w na opiekę społeczną i zdrowie publiczne, a odsetek ten może najlepiej określa skalę żywotności, względnie bierności biologicznej miasta. Za mało w Zawierciu żywotnej substancji, by miasto mogło się rozwijać. Wystarczy jej natomiast do wegetacji wandhellip; letargu. Radykalnym środkiem dla uzdrowienia Zawiercia byłoby przesiedlenie się stąd części ludności, i w tym sensie nie brak pr�b. Zresztą sama ludność wyczerpując swą nieoczekiwaną cierpliwość w oczekiwaniu na lepszą koniunkturę, stosuje ten środek. W roku 1932 Zawiercie liczyło 32532 mieszkańc�w, w dnu 1 stycznia br. 31590. Organizm w letargu podobno się kurczy. Tadeusz Opioła Reportaż andbdquo;Ilustrowanego Kuriera Codziennegoandrdquo; z 31.07.1937 r. Tekst wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek. Poprawiono pisownię według obecnych reguł. http://www.dawne-zawiercie.pl/wrzesien_w_zawierciu_i_okolicach_18711938_czesc_2 Rok 1871 (andhellip;) Ziemia w stronach tych mniej jak średnia, nieszczeg�lne rolnikom przynosi plony i nie zawsze trudy i nakłady pokrywa. Za to począwszy od Myszkowa aż do samej granicy austriackiej, w głębi jej kryją się skarby, przez Opatrzność obficie tu zgromadzone. Są tam bowiem bogate pokłady węgla i rudy żelaznej, galmanu, ołowiu, glinki ogniotrwałej a nawet i srebra. Lecz te po większej części, z rąk prywatnych wraz z dobrami, przeszły w posiadanie Niemc�w; i ci z nich za pomocą, swych kapitał�w zyski znaczne ciągną i za granicę wyprowadzają. Z d�br tego rodzaju przeszły w posiadanie obce: Poręba Mrzygłodzka hr. Jana Szaffgotsch, Rudniki, Malinowice i Dobieszowice księcia Hugona Hohenlohe, Sielce i Strzyżowice hr. Jana Renard, zaś Bolesław, Gzich�w, Zag�rze najbogatsze w galman, węgle i inne minerały, oraz kilka innych d�br nabył na własność Gustaw de Kramsta właściciel największych fabryk pł�ciennych we Freybergu na Śląsku (andhellip;). Szkoda tylko, że owoce i korzyści stąd przemysłowe nie pozostają w tutejszym kraju. Gazeta Kielecka 12(24)09.1871 r. Rok 1872 Fabryka Piec�w Kaflowych, zawiadamia Szanowną Publiczność, iż w Osadzie Siewierz, blisko kolei stacji Zawiercie, fabryka na teraz posiada znaczny zapas gotowych piec�w, w r�żnym gatunku, z najnowszych form zagranicznych, za dobrocią kt�rych ręczy i sprzedaje po cenach przystępnych; słowem wszelkie obstalunki z akuratnością uskutecznia. Obok fabryki w kamienicy o piętrze z balkonem przy kościele będzie mieszkanie na dole lub piętrze od Świętego Michała, składające się z kuchni, spiżarni, pokoju jadalnego, pokoju sypialnego, saloniku z pawilonem, 2 piwnice, drwalnia, g�ra itd. za rs. 90; w tym miejscu kosztuje sążeń drzewa rs. 3, węgli kamiennych korzec kop. 35 z przywozem, Goniec Warszawski 21.08(2.09) 1872 r. Rok 1875 Z Pilicy. W Pilicy mieliśmy tu niedawno rabina z Biały, dla przyjęcia kt�rego zjechało się tu tysiące, wyraźnie tysiące żyd�w, najr�żnorodniejszego stroju, wieku i płci, o ile to zbiegowisko chwilowego hałasu narobiło, o tyle zn�w przeciągające kompanie pielgrzym�w do Częstochowy, jak nigdy tak tego roku, cicho się przesunęły, i nie dziw, bo tu judaizm g�rą - gdzie się obr�cisz, wszędy słychać śpiewy i krzyki chasyd�w, od rana budzi nawoływacz nosowym śpiewem do bożnicy i stukiem młotka, po ulicach wiszą sznury, druty i kopce nieczystości zarażających powietrze. Opowiadano mi, iż rabin znalazł nawet i między naszymi kobietami zwolenniczki, pragnące za pośrednictwem jego mądrości talmudycznej pozyskać błogosławieństwo małżeńskie. Z resztą tu cicho, a ludno, ludno tak, że gdyby kto szukał latarką, toby ani jednego mieszkania nie znalazł wolnego. Tego roku zaledwie jedną kamieniczkę wybudowano i tej nie dokończono; w og�le wiele tu dom�w tak rozpoczętych stoi pustkami, nie chcą ich kończyć pod obawą zajęcia na kwatery. Pan Braus dotychczasowy dyrektor fabryki kort�w C.A. Moesa w Sławniowie pod Pilicą, zakłada pod własną firmą wraz ze sp�łką nową fabrykę kort�w w Zawierciu, gdzie już istnieje fabryka wyrob�w bawełnianych na znaczną skalę prowadzona. Fabryka ta nowo mająca powstać, liczy już dziś opr�cz machin, jakie Prusy na wypłatę dają, 100.000 rs. własnego kapitału Gazeta Kielecka 14(26)09.1875 r. Rok 1884 Z Pilicy piszą do andbdquo;Gazety Świątecznejandrdquo;. Mamy w Pilicy dw�ch lekarzy, ale już zbyt wiekowych, jeden z nich ma 65, drugi 82 lata. Za to jest tu aż 13 felczer�w! A że nad felczerami nie ma żadnej kontroli, więc każdy z nich leczy jak mu się podoba. Toteż puszczają krew każdemu chłopu, kt�ry po radę do nich przejdzie, a bańki cięte i pijawki są w takim użyciu, że podczas każdego jarmarku krew ludzką wylewają garncami do rynsztok�w. Kilka razy z tego powodu były nagłe wypadki śmierci, ale dotąd wszelkie nadużycia uchodzą im, bo nikt nie chce ich zaskarżyć do sądu. Byłaby rada na to - oto trzeba aby jaki młody i energiczny lekarz chciał tu zamieszkać, a stałej pensji miałby tu około sześćset rubli rocznie oraz mieszkanie, ale oni podobno wolą siedzieć w Warszawie i klepać biedę, jak wyjeżdżać do innych miast. Niedawno w tutejszym sądzie były dwie sprawy, zasługujące na zaznaczenie, gdyż podobne im często zdarzają się i wiele os�b z tego powodu nie raz ucierpi. Felczer P. przed rokiem pożyczył pewnemu żydowi 180 rb. Dłużnik umie pisać tylko po żydowsku. Przy wydawaniu rewersu ktoś napisał jego nazwisko oł�wkiem, a on po oł�wku podpisał się atramentem. Ale gdy nie chciał płacić pozwano go do sądu - a on w sądzie powiedział, że pisać nie umie, i że pieniędzy nie brał, i że o niczym nie wie. Sprawa ma przejść do sędziego śledczego. Druga sprawa jest do tej trochę podobna. Żyd pożyczył na jarmarku od chłopa 150 rb., a że Żyd umiał pisać więc poszli do burmistrza! Tam za dłużnika podpisał świadek, a burmistrz podpis poświadczył. I tutaj dłużnik nie chciał zapłacić. Gdy go pozwano do sądu tłumaczył się, że pisać nie umie, więc rewers �w nie jest od niego, że pożyczał pieniądze, ale je oddał, a o rewersie żadnym nie chce wiedzieć, bo pisać i czytać nie umie, więc jakimże sposobem może być ważny jakiś rewers bez podpisu jego? Sąd uwolnił Żyda od zapłacenia długu. Ciekawe jak taki wyrok m�gł wydać, bo przecie burmistrz i świadek wiedzieli czego się trzymać. Gazeta Kielecka 26.08(7.09)1884 r. Zakupienie plantacji. Firma Ginsberg w Zawierciu zakupiła plantację bawełny w Bucharze i wysłała tam dwu swoich agent�w. Tydzień, Piotrk�w 10(22)09.1889 r. Rok 1890 Przeniesienie ksiąg hipotecznych. Z powodu zaliczenia gminy Kromoł�w w powiecie olkuskim guberni kieleckiej, do powiatu będzińskiego guberni piotrkowskiej, przeniesione zostają z archiwum hipotecznego sądu okręgowego w Kielcach do archiwum hipotecznego sądu okręgowego w Piotrkowie, księgi hipoteczne siedemnastu posiadłości położone w gminie Kromoł�w, a mianowicie Bz�w, Dąbr�wka i Żarki, Wojciech�wka, Blanowice i Piecki, Kromoł�w, Zawiercie Kromołowskie, przędzalnia w Zawierciu, dom Goldberga w Zawierciu, tartak w Zawierciu, Natan�w huta szkła w Zawierciu, nieruchomość Herzberga w Zawierciu, nieruchomość Turnera w Zawierciu, dom Katza tamże, osada Borkowskiego w Zawierciu, Skarżyce i Morsko. Księgi te przeniesione będą między d. 13 a 27 października. Tydzień, Piotrk�w 20.08(7.09)1890 r. Rok 1891 Świeżo otwarto kasy oszczędności przy urzędach pocztowych w Zawierciu i Koniecpolu. Gazeta Kielecka 9.09(28.08)1891 r. W majątku księcia Hohenlohe andbdquo;Rudnikiandrdquo;, położonym pomiędzy stacjami kolei Warszawsko-Wiedeńskiej Myszkowem i Zawierciem, ma być wkr�tce otwartą nowa kopalnia rudy żelaznej. Kopalnia ta połączona będzie z najbliższa stacją Zawiercie za pomocą osobnej linii dojazdowej. Gazeta Kielecka 9.09(28.08) 1891 r. W Zawierciu przed tygodniem, skutkiem jednoczesnej drożyzny chleba i zmniejszenia zarobku, wybuchły pomiędzy robotnikami pewne nieporządki. Tydzień, Piotrk�w 8(20)09.1891 r. Rok 1892 Z Zawiercia. Szanowny panie Redaktorze! Wobec zbliżającego się niebezpieczeństwa epidemii jest naszym obowiązkiem wsp�lnymi siłami walczyć przeciwko niej, usuwając nieczystości, kt�re jak wiadomo stać się mogą siedliskiem zarazy. Mam więc nadzieję, że za pośrednictwem szanownego pisma Pańskiego uda mi się zwr�cić uwagę pp. dyrektor�w Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; na staw w tak zwanym Małym Zawierciu, będący własnością tegoż Towarzystwa, a znajdujący się na wprost szpitala i dom�w robotniczych. Staw ten przed laty był zbiornikiem czystej źr�dlanej wody, biorącej u nas początek z rzeki Warty; od czasu jednak założenia u nas fabryki (dawniej A. andamp; B. Ginsberg, a dzisiaj andbdquo;Tow. Akc. Zawiercieandrdquo;) zamienił się on na zbiornik wszelkich nieczystości, jakie z powyżej wymienionej fabryki uchodzą. Najlepszym dowodem słusznych sł�w moich jest to, że ospa, kt�ra w tym roku u nas panuje, najwięcej ofiar zabrała z okolicy cuchnącego stawu. Tydzień, Piotrk�w 13(25)09.1882 r. Od uderzenia pioruna poni�sł śmierć włościanin ze wsi Giebło, Paweł Gałecki, liczący 27 lat wieku. Gazeta Kielecka 9.09(28.08) 1891 r. Rok 1895 Zawiercie uzyskało obecnie chodniki z kamienia dzięki zajęciu się tą sprawą przez naczelnika powiatu. W Zawierciu połowę wszystkich robotnik�w stanowi młodzież do lat szesnastu, jak pisze andbdquo;Dziennik dla wszystkichandrdquo;. Dziennik Ł�dzki 20.09(2.10)1885 r. Rok 1896 Z Zawiercia donoszą nam: w dniu 20 b.m. święciliśmy radosną uroczystość założenia kamienia węgielnego pod nowy kości�ł. Na placu budowy zebrało się przeszło 15 000 ludzi, oczekujących od 6. rano przybycia Jego Ekscelencji biskupa kieleckiego ks. Kulińskiego. O 10 dostojny pasterz dopełnił aktu założenia kamienia węgielnego, a następnie odprawił Mszę Świętą przy tymczasowo urządzonym ołtarzu. Świątynia wzniesiona zostanie w stylu gotyckim, pod kierunkiem inżyniera J�zefa Pomianowskiego i budowniczego Hugona Kudery. Tydzień, Piotrk�w 15(29).09.1896 r. Rok 1897 W fabryce cementu w Wysokiej w powiecie będzińskim dw�ch robotnik�w zamordowało dw�ch swoich towarzyszy. Przyczyną zbrodni była zawiść, ponieważ zamordowani zarabiali daleko więcej niż oni. Gazeta Kielecka 10(22)09.1897 r. Rok 1900 Węgiel brunatny. Mieszkańcowi wsi Zawiercie pow. będzińskiego p. Henrykowi Berendt zezwolono eksploatować węgiel brunatny i rudę żelazną w rządowych lasach leśnictwa olsztyńskiego położonych w gminie Sulik�w pomienionego powiatu. Właściciel kopalni węgla andbdquo;Nieradaandrdquo; w osadzie Mrzygł�d pow. będzińskiego inżynier Piotr Strzeszewski czyni starania u władzy o pozwolenie przeprowadzenia wąskotorowej kolejki dla prywatnego użytku, od rzeczonej kopalni do przystanku andbdquo;Nieradaandrdquo; Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Długość kolejki wynosiłaby 500 sążni. W Zawierciu, jak się dowiadujemy, zatwierdzona została ustawa kasy zaliczkowo-pożyczkowej. W ustawie poczyniono pewne zmiany w por�wnaniu z projektowaną przez inicjator�w. Tydzień, Piotrk�w 10(23).09.1900 r. Rok 1901 Niezdrowe ścieki. Z Zawiercia do andbdquo;Wiekuandrdquo; piszą: Osadę naszą przerzyna prawie wzdłuż rzeka Warta, kt�rej wodę zatruwają ścieki z fabryki Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie, dawniej braci Ginsberg. Wpływa to bardzo ujemnie na zdrowotność osady i wywołuje choroby jak dyfteryt, gorączki tyfusowe, febry, rozstroje kanału pokarmowego itp., kt�re przeradzają się często w epidemię i trwają nieraz całe miesiące, jak to obecnie mamy ze szkarlatyną, szerzącą się wśr�d dzieci. Podobne sprawy w Żyrardowie i w fabryce cukru Herman�w, spowodowały wmieszanie się do tego władzy, kt�ra wyznaczyła specjalną komisję. Rezultatem jej oględzin było polecenie niezwłocznego wybudowania basen�w filtrowych z przegr�dkami, wypełnionymi węglem i grafitem. Tydzień, Piotrk�w 28.08(8.09)1901 r. W Zawierciu ma być zbudowany nowy dworzec Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, kosztem 75000 rb. Dworzec dotychczasowy, jako za szczupły, nie odpowiadał swemu przeznaczeniu. Tydzień, Piotrk�w 2(15)09.1901 r. W Zawierciu dotąd ukończono roboty brukarskie na dw�ch najbłotnistszych ulicach, na Kościelnej i Kupieckiej. Wybrukowanie pierwszej z nich kosztowało 13000 rubli. Tydzień, Piotrk�w 19.08(1.09)1901 r. Rok 1902 W Zawierciu została zatwierdzona przez odpowiednie władze rejentura. Dotąd jeżdżono do Żarek dla dopełnienia czynności rejentalnych. Druga nowina jest ta, że z początkiem 1903 r. ma stale u nas mieszkać sędzia śledczy, do kt�rego dotąd jeździło się do Częstochowy. O szkołach początkowych w Zawierciu korespondent andbdquo;Kuriera Sosnowieckiegoandrdquo; pisze co następuje: jak prawie wszędzie, tak i u nas w Zawierciu, z początkiem roku szkolnego we wszystkich szk�łkach brak miejsca, chociaż dzieci chcących korzystać z nauki jest bardzo dużo, i tak: Szkoła fabryki Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, pomimo że urządziła filię szkoły w domu Mincha, pod kt�rą zajęto duże cztery sale, prawie połowy dzieci pracownik�w fabrycznych nie przyjęła z powodu braku pomieszczenia. Normalnie liczy się na jedną salę 50 dzieci, wpakowano po 60 dzieciak�w do jednej sali, jednak dużo musiało odejść z płaczem do domu; Towarzystwo Akcyjne nosiło się z zamiarem wybudowania gmach�w specjalnie dla szkoły, lecz z powodu zastoju fabrycznego, zamiaru swego w czyn nie wprowadziło i kwestia budowania szkoły poszła w odwłokę. Szkoła Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Szklarniaandrdquo; r�wnież ma bardzo szczupłe pomieszczenia i dzieci mieszczą się jak śledzie w beczce; myślano coś i o tym, lecz wszystko zostało po dawnemu. Jedna szkoła tzw. andbdquo;Kolejowaandrdquo;, ma duże i obszerne pomieszczenia, lecz i tu jak wszędzie jest andbdquo;aleandrdquo;, albowiem Zarząd kolei warszawsko-wiedeńskiej wziął się na oszczędność i rozesłał do utrzymujących cyrkularz, że norma dzieci pracownik�w kolejowych nie może być większa jak 50 i to połowę, to jest 1 rb. 50 kop. na miesiąc; płaci, jeżeli kolej, a drugą połowę rodzice dzieciak�w, jeżeli weźmiemy biednego zwrotniczego lub dr�żnika, pobierającego miesięcznie 15 rubli pensji, i jeżeli on będzie posyłał dwoje lub troje dzieci, to pytanie, z czego on się wyżywi ze swoją rodziną? Dawniej kolej płaciła 3 rb. miesięcznie od dziecka i żadnego ograniczenia. Co do ilości dzieci nie było? Tydzień, Piotrk�w 18.(31)08.1902 r. Rok 1903 W osadzie Mrzygł�d w pow. będzińskim, w sobotę d. 19 b.m. pożar zniszczył 38 dom�w mieszkalnych i przeszło 60 zabudowań gospodarskich, z kt�rych wiele stod�ł, napełnionych zbożem i sianem. Pr�cz kilku zamożniejszych, kt�rzy są w stanie wybudować sobie nowe domy, pogorzelc�w czeka nędza, gdyż zostali bez dachu, bez mienia i bez żadnych środk�w. Tydzień, Piotrk�w 14(27) 09 1903 r. Rok 1905 Nauczycielka z wykształceniem średnim, patentem i praktyką poszukuje posady nauczycielki w domu prywatnym lub na pensji. Wiadomość w księgarni Hubickiej w Zawierciu. W Zawierciu założone niedawno stowarzyszenie szewc�w. Celem tego stowarzyszenia jest wsp�lne i wzajemne popieranie się członk�w oraz udzielanie, w miarę możności, rad i pomocy. Na og�lnym zebraniu członk�w postanowiono nie dowozić obuwia z innych miejscowości, lecz starać się, aby sprowadzonej roboty skądinąd, zwłaszcza z zagranicy, nie przyjmować do reperacji, wreszcie postanowiono nie przyjmować obstalunk�w bez zadatku i nie wydawać na wypłatę. Tydzień 16.09.1905 r. Rok 1906 W Zawierciu uciekli z więzienia dwaj żołnierze Żydzi, Rachlin i Renien. Donosi o tym andbdquo;Gazeta Nowaandrdquo;. W przędzalni Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; wybuchł pożar, kt�ry zniszczył część budynk�w. Straty wynoszą około 200 000 rb. Tydzień 2.09.1906 r. W Zawierciu w bieżącym tygodniu miała zostać puszczona w ruch huta szklana, nieczynna od 3 miesięcy, wskutek wybuchłego w swoim czasie strajku. Właściciele huty mają wznieść dla robotnik�w łaźnię. Tydzień, Piotrk�w 23.09.1906 r Rok 1907 Poszukuję bony do dw�ch dziewczynek i zarazem do szycia domowego w okolicy Zawiercia, znajdującej się 10 wiorst, za wynagrodzeniem rb. 8 miesięcznie z całkowitym utrzymaniem. Wiadomość w księgarni Z. Hubickiej w Zawierciu. Rok 1909 Akc. Tow. andbdquo;Zawiercie", jedno z wybitniejszych przedstawicieli przemysłu okręgu ł�dzkiego, zamknął bilans za rok ubiegły bez zysk�w i strat, odpisując im kapitał amortyzacyjny 378705 rb. Głos Warszawski 4.09.1909 r. Z ruchu pątniczego. Z Włodowic przybyło 800 os�b. Przewodnik ks. Lipski. Piękna ta kompania z dziewczętami w bieli niosącymi na poduszce inicjały Najświętszej Marii Panny, oraz wieńce z żywego kwiecia, czyniła nader sympatyczne wrażenie. Gazeta Częstochowska 26.09.1909 r. Rok 1913 Nowa katastrofa na kolei warszawsko-wiedeńskiej. O godz. 1 w nocy ze stacji Łazy wysłano pociąg towarowy do stacji Zawiercie. W drodze pociąg szedł pod g�rę, zerwał się łącznik w połowie pociągu i kilka wagon�w stoczyło się z całą siłą z powrotem do stacji Łazy. Ze stacji tej wyszedł właśnie r�wnież w stronę Zawiercia pociąg osobowy numer 20, kt�ry minął ledwie haltsygnał, gdy nań wpadły cofające się wagony towarowe. Parow�z pociągu osobowego wypadł z szyn, pierwszy wagon za bagażowym kolei fabryczno- ł�dzkiej prawie zmiażdżony, za nim trzy wagony pulmanowskie utrzymały się na szynach, a nawet dwa osobowe lżejszej konstrukcji rozbite. Krzyk, jęk, popłoch pasażer�w oznajmił stacji o katastrofie. Gdy służba przybyła na miejsce, napotkała rumowisko, składające się z wagon�w osobowych i towarowych. Wezwano z Sosnowca pomoc lekarską dla rannych, kt�rych było jakoby 40; pisma warszawskie wspominają jednakże o kilku tylko. A między innymi o dw�ch ciężko rannych. O godzinie 2 w nocy wyszedł Warszawy na miejsce katastrofy pociąg nadzwyczajny, dla kt�rego stały parowozy rozstawione na stacjach, Skierniewice, Piotrk�w i Częstochowa. W pociągu tym jechali naczelnik kolei, naczelnik ruchu i kilku innych dygnitarzy kolejowych. Komunikację tymczasową urządzono na torze bocznym. Rozw�j 30.09.1913 r. Rok 1925 30-letni Jan Dziekan, robotnik fabryki Erbego w Zawierciu, chciał się żenić w ub. tygodniu z panna Bronisławą Jęczmyk z Kromołowa. Nie miał jednak pieniędzy. Zaliczki odm�wiono mu w fabryce, znajomi r�wnież odm�wili pożyczki. Zrozpaczony poszedł w nocy i rzucił się pod pociąg w pobliżu Zawiercia. Rano ludzie, idąc do kościoła, znaleźli jęczącego z b�lu Dziekana. Przewieziono go na kurację do szpitala w Zawierciu, gdzie po kilku godzinach życie zakończył. Gazeta Wągrowiecka 6.01.1925 r. Rok 1926 W czasie ćwiczeń artyleryjskich w pobliżu Zawiercia pod miastem padł pocisk o zapłonie czasowym w chwili, kiedy w pobliżu miejsca upadku przechodziły dwie kobiety. Znajdujący się tam kapral Włodarz chwycił pocisk, aby go odrzucić, w chwili odrzucania jednak nastąpił wybuch, kt�ry bohaterskiemu kapralowi oderwał ramię. Obie kobiety wyszły z wypadku bez szwanku. Goniec Wielkopolski 13.09.1927 r. Rok 1928 Straszne uderzenie pioruna. Piorun zabił 5 robotnik�w, 2 ciężko poraził. Zawiercie. Onegdaj po południu wydarzył się tu wstrząsający wypadek. Podczas szalejącej burzy robotnicy pracujący przy budowie jednego z dom�w przy ulicy Paderewskiego schronili się pod ścianą budynku. Nagle w ścianę tę uderzył piorun, kt�ry zrzucił kilkadziesiąt cegieł, a następnie ugodził w grupę robotnik�w, ześlizgnąwszy się po ścianie. 5 robotnik�w poniosło śmierć na miejscu, a 2 inni zostali porażeni jednak dzięki natychmiastowej pomocy przyprowadzono ich do przytomności. Goniec Wielkopolski 22.09.1928 r. Rok 1931 Zamknięte na początku sierpnia rb. przędzalnie fabryki andbdquo;Zawiercieandrdquo; mają być uruchomione w połowie września rb. Przed zamknięciem fabryki robotnicy w przędzalniach zatrudnieni byli p�łtora dnia tygodniowo i otrzymywali zasiłki z Funduszu Bezrobocia, jako częściowo bezrobotni. Przez ile dni w tygodniu będzie czynna fabryka po jej ponownym uruchomieniu - jeszcze nie wiadomo. Goniec Wielkopolski 5.09.1931 r. Rok 1932 Cynizm świętokradc�w przy rabowaniu kościoł�w pod Częstochową. Nieznani sprawcy za pomocą wyjęcia szyby w oknie w zakrystii kościoła parafialnego w Łazach dostali się do wnętrza kościoła parafialnego, gdzie pozostali całą noc. Złoczyńcy skradli jedną monstrancję srebrną, pozłacaną, jeden kielich srebrny pozłacany i jedna puszkę srebrną, następnie rozbili tabernakulum, rozsypali komunikanty i zabrali srebrną puszkę. Złoczyńcy, niezadowoleni z łupu, udali się do kościoła w Zawierciu, gdzie po wyłamaniu zamku w tabernakulum, rozsypali r�wnież komunikanty i skradli srebrną pozłacana puszkę. Po dokonaniu kradzieży złoczyńcy wyjęli szybę z okna w nawie, wydostając się na cmentarz kościoła. Wartość skradzionych przedmiot�w w obydwu świątyniach wynosi kilka tysięcy złotych. Orędownik Ostrowski, pismo powiatu ostrowskiego, 27.09.1932 r. Rok 1935 Og�lne wyniki wybor�w. Głosowało 46% uprawnionych. Warszawa- Urzędowa PAT ogłasza następujące zestawienie cyfr wyborczych. (...) Kto wchodzi do Sejmu? W okręgu 26 Zawiercie: Zygmunt Sowiński, Tadeusz Kozłowski. Goniec Częstochowski 11.09.1935 r. Strajk w andbdquo;Porębieandrdquo; zlikwidowany, robotnicy odnieśli zwycięstwo. Trwający od kilku dni strajk w fabryce maszyn andbdquo;Porębaandrdquo; pod Zawierciem został wczoraj zlikwidowany. Na miejsce udał się inspektor pracy Wesołowski z Sosnowca, kt�ry przeprowadził konferencję z delegatami zainteresowanych stron. Na konferencji stwierdzono, że dyrekcja bezprawnie cofnęła 20-procentowy dodatek, toteż przedstawiciel dyrekcji zgodził się na przywr�cenie dodatku. Poza tym uwzględniono prawie wszystkie żądania robotnik�w, jedynie fabryka nie zgodziła się zapłacić robotnikom za czas strajku. Robotnicy otrzymają jednak zwrotne zaliczki, kt�re drobnymi ratami ściągane będą w ciągu 6 miesięcy. Strony pogodziły się i robotnicy podjęli pracę. Tak więc robotnicy odnieśli zwycięstwo na całej linii. Widłami zamordowali sąsiada. Krwawa zbrodnia pod Zawierciem. Wieś Żelisławice pod Zawierciem była widownią strasznego morderstwa, dokonanego na osobie młodego wieśniaka Antoniego Machury. Ten ostatni został powołany do wojska, po pewnym czasie jednak zdezerterował i ukrywał się na wsi. Kto wie, jak długo jeszcze byłby cieszył się swobodą dezerter, gdyby nie sąsiedzi bracia Bonawentura i Albert Mertowie, kt�rzy, czując urazę do Machury, zdradzili go, zawiadamiając o jego pobycie na wsi policję. Machurę ujęto i oddano w ręce władz wojskowych. Musiał on odbyć służbę i karę za dezercję. Gdy wreszcie przyszedł do domu, zaprzysiągł Mertom zemstę. Pewnego dnia Machura podchmielony mocno, podszedł do zagrody Mert�w, gdzie wszczął z nimi b�jkę. W Mertach obudziła się wtedy dzika zawziętość chłopska, toteż uzbroiwszy się w widły rzucili się na sąsiada, kt�rego zakłuli na śmierć. Zawiadomiona o mordzie policja aresztowała Mert�w, a pr�cz nich pociągnęła do odpowiedzialności Alfonsa Mertę, Jana Będkowskiego i Emanuela Gocyłę. Oskarżeni oni są o wsp�łudział w morderstwie. Wczoraj stanęli przed Sądem Okręgowym w Sosnowcu. Proces, na kt�ry wezwano kilkunastu świadk�w, wzbudził duże zainteresowanie. Na rozprawie oskarżenie wypierali się winy, twierdząc, że niespodziewanym napadem zmuszeni zostali do samoobrony. Proces przeciągnął się, przy czym w godzinach popołudniowych Bonawentura Merta przyznał się do winy. Brat jego broni się jeszcze, mimo obciążających zeznań świadk�w. Wyrok spodziewany jest p�źnym wieczorem. Polonia 19.09.1935 r. Rok 1936 Linia kolejowa Zawiercie - Poręba Na ostatnim odcinku nowo wybudowanej linii kolejowej Zawiercie - Poręba bawiła delegacja ministerstwa komunikacji, kt�ra dokonała odbioru ostatnio wykonanych rob�t. Stwierdzono, iż prace zostały wykonane zgodnie z planem. Oddanie do użytku nowo wybudowanej linii kolejowej nastąpi w połowie września. Nowiny - żołnierska gazeta ścienna 5.09.1936 r. Rok 1938 Pożar w zakładach ceramicznych. 12 bm. godz. 2.15 w polskich zakładach ceramicznych w Łazach wybuchł pożar, kt�ry w bardzo kr�tkim czasie strawił dwie olbrzymie hale, a mianowicie szamotownię i suszarnię. Pastwą płomieni padły r�wnież nagromadzone w tych halach wyroby i surowce szamotowe. Poniesione straty obliczają na sumę sto tysięcy zł. Pożar prawdopodobnie powstał od pieca do wypalania. Wskutek pożaru praca załogi składającej się z 200 robotnik�w zostanie na pewien czas wstrzymana. Kurier Bydgoski 16.09.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z września można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/efa http://www.dawne-zawiercie.pl/przypomnijmy_zawiercie_sprzed_lat Centrum Inicjatyw Lokalnych (CIL) przygotowuje album zawierający fotografie z przeszłości Zawiercia. R�wnież Ty możesz pom�c w jego wydaniu! andbdquo;Zawiercie na starej fotografiiandrdquo; - taki tytuł będzie nosił album przygotowywany przez CIL. - andbdquo;Chcemy przypomnieć przeszłość naszego miasta za pomocą archiwalnych fotografii. Dotychczas brak tego rodzaju publikacji, kt�ra byłaby zbiorem archiwalnych zdjęć Zawiercia. Od 2008 roku prowadzimy stronę internetową Dawne Zawiercie oraz wydajemy co roku kalendarz o takiej tematyce. Teraz postanowiliśmy przygotować publikację większą i bardziej prestiżową - elegancki album z unikalnymi fotografiami. Prace nad publikacją już trwają. Do wsp�łpracy zapraszamy mieszkańc�w miastaandrdquo; - opowiada Janusz Bieńkowski, prezes CIL. Patronat nad publikacją objął Prezydent Miasta Zawiercie Ryszard Mach. Książka będzie podzielona na kilka rozdział�w. Wśr�d nich będą części poświęcone zawierciańskiemu przemysłowi, budynkom instytucji, popularnym miejscom, osiedlom mieszkaniowym, ważnym wydarzeniom oraz znanym postaciom. Osobną część wydawca planuje poświęcić zwykłym mieszkańcom. - andbdquo;Chcemy pokazać także życie zawiercian przed laty. Dlatego zachęcamy wszystkich do przeglądania rodzinnych zbior�w fotografii i zaprezentowania nam najciekawszych z nich. To znakomita okazja, żeby przypomnieć mniej znane sceny z przeszłości, a także aby uwiecznić własną rodzinę czy znajomych w takiej publikacjiandrdquo; - dodaje Janusz Bieńkowski. Nowatorski jest spos�b sfinansowania albumu. R�wnież do tego CIL chce pozyskać wsparcie zawiercian. Pierwszym ze źr�deł będą prezentacje zawierciańskich firm i instytucji. Każda z nich może zostać mecenasem wydania. W zamian za finansowe wsparcie uzyskają możliwość prezentacji swojej działalności na łamach albumu. Drugim źr�dłem finansowania albumu mają być cegiełki sprzedawane osobom indywidualnym. Każdy, kto zakupi cegiełkę za 100 zł, otrzyma album, a jego imię i nazwisko zostanie zamieszczone na specjalnej liście darczyńc�w w albumie. - andbdquo;Naszym celem jest sprawienie, aby publikacja była wsp�lnym dziełem lokalnej społeczności - poczynając od zbierania fotografii, a kończąc na sfinansowaniu wydania. To pierwsza tego typu publikacja w Zawierciu, więc wszyscy, kt�rzy ją wesprą, przejdą do historii. Nawet po wielu latach pozostanie dow�d, że pomogli w realizacji tak ciekawego pomysłuandrdquo; - przekonuje prezes CIL. Album andbdquo;Zawiercie na starej fotografiiandrdquo; zostanie wydany w eleganckiej formie i świetnie sprawdzi się w roli pamiątki lub prezentu. Prace już trwają. Możesz je wesprzeć. Skontaktuj się z wydawcą! Zdjęcia można przynosić do siedziby Centrum Inicjatyw Lokalnych (Zawiercie, ul. Senatorska 14) od poniedziałku do piątku w godzinach 7-15. Zdjęcia będą zwracane właścicielom po zeskanowaniu. Koordynatorem działań związanych z wydaniem albumu jest Joanna Janik-Jaworska. http://www.dawne-zawiercie.pl/pazdziernik_w_zawierciu_i_okolicach_18481937_czesc_2 Rok 1848 Sąd Policji poprawczej Wydziału Jędrzejowskiego ogłaszają, że podczas nocy z dnia 20 marca (1 kwietnia) rb. Pocztylion Jan Przybylski, z stacji Kromoł�w do Pilicy z pocztą wyprawiony, na drodze zadaniem dziesięciu ran w głowę zabity został, a przy tym zabrano ze skrzynki pocztowej zamkniętej, po oderwaniu dna, paczki z pieniędzmi na kwotę rs. 156 k. 37, obejmujące. Wzywa każdego mogącego mieć wiadomość o sprawcy lub sprawcach tego czynu, aby takową sądowi tutejszemu lub najbliższemu udzielić nie omieszkał. Nadzwyczajny dodatek do Nr, 43 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej 11(22) października 1848 R. Rok 1885 Z Zawiercia piszą nam o zawodach i trudnościach, z jakimi walczyć musi powołana świeżo do życia sp�łka spożywcza. Cała klasa przekupni�w i handlarzy starozakonnych sprzysięgła się na zdyskredytowanie sp�łki, wmawiając w robotnik�w, że sklep przynosi straty, że towar lichy itp. Ponieważ sklep jest dziełem p. Masłowskiego, dyrektora zakład�w akcyjnych, przeto tenże dla przekonania obałamuconych, zwołał og�lne zebranie uczestnik�w sp�łki i polecił spisać remanent, a po zrobieniu bilansu okazało się, że sklep po 6-tygodniowym istnieniu zarobił tyle, że nie tylko zapłacono całe urządzenie i utrzymanie handlu, ale nadto jeszcze 270 rs. pozostało czystego dochodu. Dziś zawstydzeni geszefciarze umilkli i widzą, że głupstwo zrobili. Jeżeli tak dalej p�jdzie, to sp�łka spożywcza w Zawierciu ma ogromną przyszłość. Dziś opr�cz produkt�w spożywczych posiada już i inne gospodarskie drobiazgi, a z czasem towar łokciowy, obuwie, bieliznę dla klasy robotniczej będzie musiała wprowadzić do handlu, ponieważ wszyscy pytają o podobnego rodzaju artykuły. Sprzedaż dzienna wynosi obecnie najmniej 150 rs., a w soboty i w niedziele dochodzi do 400 i więcej rubli. Obecnie pp. Ginsberg w Berlinie wyrobili i zagwarantowali kredyt na artykuły kolonialne; tym sposobem sp�łka daleko taniej sprowadzać może w całych ładunkach wprost z Hamburga towar, tak, że kawa, ryż, migdały, rodzynki i w og�le wszystkie inne towary będą tańsze, jako pochodzące z pierwszej ręki. Pożądane byłoby zwołanie reprezentant�w wszystkich sp�łek do Warszawy i zaproponowanie sprowadzania razem dla wszystkich, towar�w zza granicy w pełnych ładunkach, a dopiero z najdogodniejszego punktu rozsyłania ich wszystkim; byłby to rodzaj centralnej agentury wszystkich sp�łek. Rzecz ta godna zastanowienia i wprowadzenia w wykonanie. Gazeta Kielecka 8.11(27.10).1885 r. Rok 1873 Siewierz. Od kilku dni cieszymy się pogodą, kt�rej po długo trwających deszczach nareszcie doczekaliśmy się. A pogoda była bardzo pożądana, gdyż w przeciwnym razie potrawy ze wszystkim by przepadły, bo już wielu miejscach zwłaszcza tam, gdzie się pośpieszono z koszeniem, sczerniały i pogniły. Nie ma jednak złego, co by na dobre nie wyszło: jeżeli trawy z powodu deszczu trochę ucierpiały, to za to kartofle, ten jedyny artykuł żywności biednych ludzi zyskały na swojej objętości i ilości. Gdyby nie ostatnie deszcze wrześniowe, chociaż sp�źnione, nie mielibyśmy ani połowy kartofli i obecnie dopiero rozrastać się poczęły, dowodem, czego jest to, że każdy prawie wykopany większy kartofel ma formę w środku zwężony, zdrowe korzenie bulwy poprzerastane. Wstrzymałem kopanie, kt�remu bodajby wczesna zima przeszkodzić nie chciała. Pod względem sanitarnym Siewierz, z okolicą w milowym promieniu, dotąd można by nazwać bardzo szczęśliwym, wyjąwszy rzadkich wypadk�w odry żadna tu epidemia nie panuje; wprawdzie zdarzyło się do 5 wypadk�w prawdziwej cholery, ale dzięki wielce doświadczonemu miejscowemu lekarzowi p. Pietrzykowskiemu jeden tylko wypadek zakończył się śmiercią, chociaż i ten chory byłby może ocalał, gdyby mu dano śpieszny ratunek i przepisy lekarza ścisłe wykonywano. W dalszej jednak nieco okolicy, a we wsi Pińczycach cholera bardzo się rozgościła - w niewielkiej bowiem, bo 60 dom�w liczącej wiosce ze sto przeszło chorych około 30 os�b umarło, po największej części dzieci. Drugim miejscem rozwinięcia się epidemii była mała wioseczka Antoni�w kilkanaście zaledwie dom�w licząca, gdzie z 15 os�b zapadłych na cholerę 8 umarło - gł�wnie z braku spiesznego ratunku, opieki domowej i głodu, bo wszyscy najbliżsi sąsiedzi, a nawet krewni opuszczali chorych zostawiając ich na boskiej opatrzności. Takie to smutne wypadki zdarzają się u nas po wsiach, gdzie pomimo przezornych niekiedy a niewykonywanych rozporządzeń władz i tu i �wdzie rad lekarzy, podających sposoby ograniczania epidemii, lud ciemny i zabobonny mało wierzy w ich przestrogi, zwalając wszystko na ślepe przeznaczenie. Na dow�d przytoczę tu jeden tylko wypadek, w kt�rym proboszcz Wojkowic wezwany do Antoniowa dla udzielenia choremu ostatnich sakrament�w zastał człowieka zsiniałego z b�lu i zimna, przez wszystkich bliskich mu porzuconego, a widząc prawdopodobieństwo ratunku, nie znalazł nikogo, kto by mu przyszedł z pomocą i posłużył; sam więc rozniecił ogień, zagotował wodę, do kt�rej wrzuciwszy trochę przywiezionej z sobą herbaty czy mięty podał choremu parę szklanek ciepłego napoju, przez co biedaka wyratował od niechybnej przy takim opuszczeniu śmierci. Tydzień, Piotrk�w, 30.09(2.10).1873 r. Zawiercie doczekało się trotuar�w z kamienia, a zawdzięcza tę nowość p. naczelnikowi powiatu. Pożądanym by jeszcze było, aby sfery właściwe zwr�ciły uwagę na cuchnące podw�rka, zatruwające płuca kilkutysięcznej rzeszy robotnik�w fabrycznych, z kt�rych połowa prawie stanowi młodzież do lat szesnastu. Sklep spożywczy przed paroma miesiącami założony rozwija się pomyślnie, a dzięki staranności inicjator�w swoich, daje rękojmię zysk�w. Klienci są zadowoleni, niezadowoleni są za to kupcy starozakonni, nie mogący sprostać uczciwej konkurencji. Dyrektor tamecznej fabryki akcyjnej nosi się z projektem przyjęcia do pracy pewnej liczby robotnik�w, z pośr�d Polak�w z Prus wypędzonych. Projekt ten przy znanej energii pana dyrektora w czyn się zapewne niedługo zmieni. Tydzień, Piotrk�w, 29.09.(11.10).1885 r. Pogłoska. Przed tygodniem rozeszła się w mięście pogłoska, iż pan Ginsberg właściciel fabryk w Zawierciu i zamieszkujący stale w Berlinie i dotknięty administracyjnym dekretem pruskim, powr�ciwszy do Zawiercia, wyekspediował w zamian 200 robotnik�w Niemc�w ze swej fabryki. Starając się sprawdzić tę pogłoskę odnieśliśmy się z pytaniem do tamecznego naszego korespondenta, odpowiedź kt�rego znajdą czytelnicy poniżej w dziale korespondencji: Dnia 15 października. Na list szanownej Redakcji, z d. 10 bm. mamy honor odpowiedzieć, iż pan Ginsberg właściciel fabryk w Zawierciu jest pruskim poddanym; nie podlegał zatem banicyjnemu wyrokowi rządu pruskiego, do Zawiercia nie wr�cił i jak mieszkał dotąd tak i nadal mieszkać będzie stale w Berlinie. Chociaż jednak w zamianę za swą osobę odwetu robić nie miał zasady i nie zrobił, to jednak faktem jest niezaprzeczalnymi godnego uznania zachowanie się wobec dzisiejszej sytuacji pana Masłowskiego dyrektora fabryk, kt�ry zgłaszających się ciągle z Prus wygnańc�w chętnie przyjmuje, dając im w tych fabrykach zatrudnienie; pruskich zaś poddanych o tyle wydala, o ile przybywa wygnańc�w. Jak wiadomo z inicjatywy tegoż pana M. zaprowadzoną została sp�łka spożywcza kilka miesięcy już egzystująca i mająca wielka przed sobą przyszłość. Brak nam jeszcze taniej kuchni dla robotnik�w i - kościoła. Fabryki nasze posiadają od dawna aparaty Bergera do wywożenia nieczystości, przez co jesteśmy już wolni jesteśmy od szkodliwych wyziew�w, na jakie dawniej byliśmy narażeni. Zawiercie leżące na granicy dw�ch guberni do niedawna należało częścią do guberni kieleckiej, a częścią do piotrkowskiej. Od czasu jednak połączenia się w jedną osadę i przyłączenia do powiatu będzińskiego, dzięki energii naczelnika tego powiatu, pod względem porządku i czystości wielce postąpiło naprz�d przybrało inny poz�r. Nie mamy już tyle błota i cuchnących ulic; wszystkie ulice są brukowane i posiadają rynsztoki, a podw�rza zostały oczyszczone. Jedna tylko plaga grasuje w Zawierciu i nie zmniejsza się, ale powiększa się ciągle, to jest kradzieże. Nie ma prawie nocy w Zawierciu, aby kogo nie okradziono; mnie samego w przeciągu miesiąca sierpnia 4 razy to spotkało. Już teraz i zamknięcie nie zabezpieczy przed złodziejami - wybijają oni otwory w ścianach lub podkopują się pod budynki. Nad stawem w Zawierciu jest mały domek, a raczej altana, z oknami na staw, w kt�rej mieści się sklep masarski prusaka Jasina. Ot�ż ten sklep, będąc w nocy od ulicy silnie zaryglowany, z trzech zaś stron wodą otoczony a zatem niedostępny dla andbdquo;surowc�wandrdquo;, pomimo ponętnej swej fizjonomii, cieszył się bezpieczną pozycją. Niedługo jednak i na to znaleziono spos�b: pewnej nocy przystawiono drabie do stawu, a złodziej będąc pewny, że tam w sklepie nikogo nie ma, wsuwa rękę oknem do sklepu po zdobycz. Lecz zaledwie ją włożył - wyciąga z jękiem na powr�t pokrwawioną i rozciętą do kości. Obrońcą okazał się małoletni syn masarza, nocujący pod�wczas w sklepie i zaczajony pod oknem. Złodziej pokrwawiony, gdy począł z rana szukać pomocy lekarskiej, został spostrzeżony i oddany w ręce sprawiedliwości. Na koniokradach także nam nie zbywa - przed paru dniami w Kromołowie ze starozakonnego dziedzica Habermana wyprowadzono parę koni i dotąd, pomimo energicznych poszukiwań i sprytu żydowskiego, skradzionych koni nie odzyskano. P. Tydzień, Piotrk�w, 6.(18)10.1885 r. Przemysł w guberni kieleckiej Ostatnie sprawozdanie za rok ubiegły zaznacza ubytek tak fabryk jak i wytw�rczości przemysłowej w guberni. (andhellip;) Największy obr�t fabryczny, przechodzący 3 miliony rocznie, dały fabryki wyrob�w bawełnianych w Zawierciu (obecnie dołączone do gub. piotrkowskiej). Gazeta Kielecka 9(21)10.1885 r. Rok 1886 Wykopane pieniądze. Adam Leski, mieszkaniec osady Kromoł�w w powiecie będzińskim, wykopał w polu drobne srebrne pieniążki w liczbie 161 sztuk. Monety owe odesłane zostały do Cesarskiej komisji archeologicznej w Petersburgu. Kurier Warszawski 15(27)10.1886 r. W Zawierciu powstaje szpital przy fabryce braci Ginsberg�w. Ustawa tegoż już została zatwierdzona przez ministerium w d. 17 z. m. Z będzińskiego powiatu donoszą do andbdquo;Warszawskiego Diewnikaandrdquo;, że w dni 27 sierpnia (8 września) we wsi Zawiercie miejscowi robotnicy katolicy, urażeni zuchwałością niekt�rych Żyd�w, ciskali kamieniami w dwa domy żydowskie, przy czym ranili 3 żyd�w i 2 żyd�wki. Napad, kt�ry nie zamienił się w otwartą b�jkę dzięki energii przybyłych w porę strażnik�w ziemskich, wynikł z następującego powodu. W Zawierciu był zatrzymany w przeddzień młody człowiek w stroju zakonnika katolickiego. Wzbudził on podejrzenie, że mnicha udaje w celu wyłudzenia pieniędzy u ludu za obrazki kupione w Częstochowie, gdyż nazywał się braciszkiem klasztoru bernardyn�w w Krakowie, powracającym z Częstochowy, a na udowodnienie swej osobowości legitymacyjnej pokazywał bilet pruski na imię Bajera z katowickiego landractwa. Nazajutrz, kiedy aresztowanego prowadzono do zarządu gminnego, celem odstawienia go do Będzina, tłum Żyd�w towarzyszył mu urągając, co oburzyło robotnik�w katolik�w używających przechadzki po ulicach z powodu święta. Robotnicy wszczęli kł�tnię z Żydami, kt�ra doszła do napadu na ostatnich. Tydzień, Piotrk�w, 29.09(10.09.).1886 r. Rok 1887 Fabryka akcyjna andbdquo;Zawiercieandrdquo; powiększyła znacznie swą produkcję w ostatnich czasach, skutkiem doskonałego zbytu i wartości swych wyrob�w. Składy fabryczne niegdyś pełne, są obecnie opr�żnione z powodu wyprzedaży wszystkich zapas�w. Podobno też tą okolicznością tłumaczy się zwyżka akcji Zawiercia o 10 rubli i bezustanne poszukiwanie tych walor�w. Tydzień, Piotrk�w, 27.09(10).1887 r. Rok 1889 W Zawierciu obie fabryki wyrob�w bawełnianych, jedna braci Ginsberg�w i drugiego Towarzystwa Akcyjnego pod firmą andbdquo;Zawiercieandrdquo;, niezależnie od siebie od dawna egzystujące - zlewają się obecnie w jedną całość, czyli że obie teraz będą własnością andbdquo;Towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Potrzebne w tym celu powiększenie kapitału akcyjnego zostało potwierdzone. Tydzień, Piotrk�w, 8(20).10.1889 r. Rok 1890 W majątku Blanowice, gminy Kromoł�w, powiatu będzińskiego, odkryto pokłady węgla kamiennego na obszarze 406 morg�w 159 pręt�w, czyli 500 000 sążni kwadratowych. O koncesję na eksploatację tego pokładu stara się wsp�łwłaściciel majątku Blanowice p. Jan Skwara. Nasz przemysł. Fabryka Portland cementu andbdquo;Wysokaandrdquo; należąca do pp. I. Eiger i Wilhelm S. Landau, położona w majątku Wysoka, w bliskiej stacji Łazy, żelaznej warszawsko-wiedenskiej, założoną została w roku 1885, z zamierzoną produkcją roczną 300 000 tysięcy pud�w. Posiadając na miejscu materiały i surowce wysokiej wartości, fabryka wyrabiała od początku swego istnienia cement: w niczym nieustępującym, co do jakości, najlepszym cementom krajowym i zagranicznym, a pr�by z jej produktem robionym w r�żnych zarządach Inżynierii wojennej, w zarządach budowy dr�g żelaznych i nareszcie w laboratorium mechanicznym Instytutu Inżynier�w dr�g komunikacji w Petersburgu, przez profesora Bielelubskiego, wykazały rezultaty daleko wyższe, aniżeli to, jakich wymagają przepisy ministerialne dla cement�w, kt�rych użycie do rob�t publicznych, fortyfikacji itp. jest dozwolone. Dowodem tego są leżące przed nami w odbitce świadectwa władz budowy fortyfikacji Osowca, Warszawy i Kowna, oraz protok�ł robiony przez profesora Bielelubskiego. Toteż wobec coraz liczniejszych zapotrzebowań, jakie do niej napłynęły, fabryka lat rocznie się powiększała, tak, że już od dw�ch lat produkcja jej dosięga 1200000 pud�w rocznie, a prawdopodobnie wobec wznoszących się obecnie budowli i dodatkowych uzupełnień w maszynach dojść ona może wkr�tce do 1500000 pud�w rocznie. Fabryka zatrudnia obecnie 430 robotnik�w i oficjalist�w wyłącznie krajowych. Opr�cz wszelkich machin do fabrykacji potrzebnych, jak łamacze, gniotowniki, młyny, pytle itd., itd., posiada ona trzy motory parowe o sile 300 koni razem i 5 kotł�w parowych odpowiedniej wielkości. Fabryka połączona jest ze stacją Łazy odnogą drogi żelaznej, po kt�rej dwa specjalne pociągi dowożą jej materiały pomocnicze, jak węgieł, koks itd., zabierają zapakowany cement, przeznaczony do nabywc�w. Cement wyprawiany jest z fabryki w beczkach lub na specjalne żądanie w workach. Beczki pakują się zwykle po 5, 10, 11 i 12 pud�w brutto; zawartości te bywają niekiedy zmieniane, stosownie do żądań nabywc�w. Zawartość worka jest niezmienna i wynosi połowę zawartości beczki 12-pudowej. Fabryka andbdquo;Wysokaandrdquo; zbywa sw�j produkt w Kr�lestwie oraz p�łnocno-zachodnich, środkowych i południowo-zachodnich Guberniach Cesarstwa. Gł�wna sprzedaż ma miejsce w kantorze jednego ze wsp�łwłaścicieli fabryki. I. Eigier w warszawie przy Żurawiej. Nadto posiada on czterech reprezentant�w: w Łodzi, w Kijowie, Moskwie i Wilnie. Tydzień, Piotrk�w 14.(24)10.1890 r. Rok 1891 We wsi Zawiercie pow. będzińskiego niepomierne podwyższenie cen chleba wywołało niezadowolenie robotnik�w i spowodowało grube nieporządki. Wieczorem 31 sierpnia (12 września) robotnicy gł�wnie przędzalni akcyjnej zaczęli chodzić w niewielkich partiach po sklepach i piekarniach, żądając sprzedawania sobie chleba pytlowego według taksy ustalonej dla Zawiercia przez władzę, tj. po 4 kopiejki za funt. Cena taka zatwierdzona istotnie przez naczelnika powiatu, w wielu miejscach dla wiadomości robotnik�w wywieszoną została, piekarze jednak sprzedawali chleb po kopiejek 5, a w niekt�rych sklepikach żydowskich nawet po 6 i 6,5 kopiejki za funt. Oświadczenie piekarzy i sklepikarzy, że się do taksy stosować nie będą rozjątrzyło robotnik�w, zaczęli też gromadnie otaczać sklepy i sami chleb rozchwytywać. W sklepach, kt�re były pozamykane, robotnicy wybijali kamieniami okna i drzwi, a gdy wdarli się wewnątrz - rabowali nie tylko chleb, ale i inne zapasy spożywcze oraz towary drobne. Tłum pomiędzy innymi obległ także piekarnię Stanisława Szczecińskiego, jedynego w mieście piekarza chrześcijanina (wszyscy inni Żydzi). Na żądanie sprzedawania chleba po kop. 5 za funt Szczeciński odpowiedział najordynarniejszymi wymysłami, a następnie polecił parobkiem swym wypędzić przybyłych do sklepu i zamknąć sw�j dom, dawszy przedtem dla odstraszenia zgromadzonego dwa wystrzały z rewolweru w powietrze, kt�re nie zrządziły nikomu szkody. Przybyli na miejsce strażnicy ziemscy spostrzegli niezwykle podniecony nastr�j tłum�w, wpłynęli, więc na Szczecińskiego, aby sklep otworzył i sprzedawał chleb po 4 kop. za funt. Sklep został otwarty, robotnicy atoli oburzeni już na Szczecińskiego, wdarli się do jego mieszkania, a rozbijali i niszczyli wszystko cokolwiek im pod ręce podpadło. Samego Szczecińskiego znaleźli schowanego w szopie i stamtąd wywlekli. Piekarz, broniąc się, wystrzelił raz jeszcze z rewolweru i zranił robotnika Franciszka Jacka. To bardziej jeszcze rozjątrzyło tłum, kt�ry pobił też straszliwie i Szczecińskiego i jego żonę, ocalonych od śmierci dzięki jedynie pomocy policji i niekt�rych os�b prywatnych. Rany zadane Szczecińskim okazały się tak ciężkimi, że wypadało odesłać oboje natychmiast do szpitala. Opr�cz tego w czasie nieporządk�w zadano ciężkie rany w głowę tępym narzędziem, piekarzowi i żydowi Langerowi, Krawiec, kt�ry jest obecnie konającym i ranny r�wnież w głowę, żonie jego Chudes Krawcowej. Ok. 2 po p�łnocy robotnicy uspokoili się i zaczęli powracać do dom�w, na drugi dzień jednakże 1(13) września, zaczęli się znowu awanturować, odbili z aresztu trzech koleg�w swoich, zatrzymanych dnia poprzedniego przez strażnik�w ziemskich i zaczęli wygrażać rozgromem jatek mięsnych. Przybycie naczelnika straży ziemskiej i zaraz potem 6 seciny 14 pułku kozak�w dońskich zapobiegło dalszym nieporządkom. Śledztwo policyjne wykazało, że w zawierusze brało udział około 500 ludzi, a dowodziło nimi 15 os�b, przeważnie spośr�d robotnik�w miejscowych, że ograbiono 12 sklep�w i 5 piekarni. Administracja fabryki akcyjnej nocą z (31) 1(13) września sprowadziła z Częstochowy 900 bochenk�w chleba, kt�re 1(13) września sprzedawano po kop. 4 za funt. Obecnie jednak wyjaśniono, że piekarze nie mogą sprzedawać chleba taniej, niż 5 kop. za funt, z tego więc powodu taksa zostanie przejrzaną i odpowiednio zmienioną. Gazeta Rzemieślnicza 12.10.1891 r. Rok 1892 Z Pilicy donoszą nam: Osada nasza leżąca przy bardzo ruchliwym trakcie zawiercko-miechowskim, posiadająca dawniej kilka poważnych fabryk, cieszyła się prawie og�lnym dobrobytem mieszkańc�w, znajdujących pracę i dostatnie zarobki w fabrykach i handlu. Dziś wszystko na gorsze się zmieniło. Z jednej strony wskutek upadku fabryk punkt ciężkości zarobkowania przeni�sł się do pobliskiego Zawiercia, z drugiej z powstaniem drogi żelaznej dąbrowskiej ruch transportowy w zupełności ustał, tak że z ożywionego dawniej miasteczka Pilica zmieniła się na biedną osadę. Grasująca w ościennym powiecie miechowskim cholera przygnębiająco oddziałała na umysły biedak�w, lecz Opatrzność opiekuje się biednymi, wybierając do tego ludzi szlachetnych, przejętych prawdziwą miłością bliźniego. Do takich należy obecny właściciel Pilicy, kt�ry aczkolwiek w swoim majątku rzadko przemieszkuje, to obecnie bawiąc tam, przejęty uczuciem miłosierdzia, słysząc o panującej w Pilicy nędzy, polecił, aby tymczasem przez czas trzech miesięcy zimowych na jego koszt wydawano codziennie stu biednym mieszkańcom, bez r�żnicy wyznania, zdrowe i posilne mięsne obiady, by tym samym uchronić biedak�w od wycieńczenia i chor�b. Fakt ten zasługuje na og�lne uznanie, dlatego też jeden z zamożniejszych mieszkańc�w Pilicy, w imieniu biednych wsp�łwyznawc�w składa szlachetnemu ofiarodawcy podziękowania. Gazeta Kielecka 30(18) 10.1892 r. Rok 1893 Założona przed dwoma laty fabryka prochu w Ogrodzieńcu pod Olkuszem produkuje tego materiału do potrzeb g�rniczych 4000 pud�w miesięcznie. Gazeta Kielecka 29.09(08.10).1893 r. Z Zawiercia pod dniem 27 września piszą do andbdquo;Gazety Warszawskiejandrdquo;: Umilkły wesołe gwary żniwiarzy po rżyskach i łąkach; w głębi las�w cienistych wiatr jesienną pieśń szumi roznosi echa strzał�w myśliwych. Choć zwierzostan okoliczny nie przedstawia się zbyt imponująco, wskutek rozwielmożnionego raubszycowania, to jednak obszerne lasy należące do Rokitna Szlacheckiego, własność pana Michała Poleskiego, dają jaki taki przytułek zwierzynie. Są tam sarny, zające, cietrzewie, a lis�w i borsuk�w moc niesłychana. Mamy tu fabrykę mączki kostnej w Łazach, będącą w rękach sp�łki żydowskiej, kt�rą reprezentuje Szlama Bernstein. Fabryka ta, m�wiąc nawiasem, przeniesiona do Łaz z Ochoty pod Warszawą, przerabia rocznie kilkaset wagon�w kości, kt�re sprowadza z gub. Kr�lestwa Polskiego, z głębi Cesarstwa, a także z Rumunii. Gotowy produkt, to jest mączka kościana biała i kości palone, wysyłają do Niemiec, odpadki zaś jako tłuszcz nabywają na krajowe mydła. Fabryka zatrudnia przeszło 50 robotnik�w, zarabiających średnio dziennie 45 kop. Obok fabryki mączki wznosi się druga fabryka parowa cegły zwyczajnej i maszynowej będącą w dzierżawie, p. M. Ungsterna. Cegielnia ta zatrudnia około stu robotnik�w płci obojej i zaopatruje przeważnie kopalnie dąbrowskie, milowickie i sosnowieckie. Druga cegielnia, r�wnież parowa, wypala cegłę gł�wnie na potrzebę fabryki cementu andbdquo;Wysokaandrdquo;, należącej do p. Wilhelma Landau z Częstochowy i sukcesor�w Jakuba Eigera. Fabryka cementu andbdquo;Wysokaandrdquo;, największa u nas, prezentuje się u nas imponująco, zatrudnia setki robotnik�w, wyrabia dwakroć sto tysięcy beczek cementu rocznie i mimo tej olbrzymiej produkcji nie jest w stanie zadowolić wszystkich odbiorc�w, więc też właściciele powiększają obecnie całą fabrykę i mają zamiar w roku przyszłym zdublować ilość beczek cementu. W ostatnich czasach na gruntach fabryki odkryto węgiel. W bok Wysokiej, na Kuźnicy, jest druga kopalnia węgla, własność p. Michała Poleskiego, wydzierżawiona p. Stefaniemu. Nie od rzeczy będzie tu wspomnieć o wiosce Hutki, bardzo malowniczo położonej wśr�d skał, g�r i las�w; kompetentni utrzymują, że źr�dła tamtejsze mają własność w�d szczawnickich, a dla poszukiwaczy nafty nie bez interesu byłoby zbadać jedno ze źr�dełek, z kt�rego ponoć ropa się sączy. Ludność okoliczna przeważnie fabryczna mało się oddaje rolnictwu. Po wsiach siedzą gęsto żydzi utrzymujący sklepiki, trudnią się także rzemiosłem i faktorstwem. Ilość zamieszkałej dziatwy Izraela poprę cyframi. Wieś Rokitno posiada ich 14, Grabowa 4, Niegowoniczki 19, Niegowonice 31, Młynek Rokicki i Łazy 44, Wysoka 72, Chruszczobr�d 63, Ciągowice 17. Karczem, skład�w piwa itp. zakład�w nie wyliczam, bo to za bardzo by rozszerzyło szczupłe ramy korespondencji, dodać jednak muszę, iż wiele znam okolic kraju, ale takiej jak tutejsza rzadko znaleźć. Lud tutejszy to nie ten idealizowany w powiastkach i powieściach poczciwych nasz chłopek. Ani to chłop, ani mieszczanin, coś, czemu trudno wynaleźć nazwę, andbdquo;same mechaniki i inżynieryandrdquo; jak m�wią o sobie. Wolne chwile trawią na b�jkach i pijaństwie; noce zwłaszcza ciemne i deszczowe na kradzieży, a gdy się trafi wesele, co obecnie po żniwach bywa niemal dzień po dniu, to już mniejsze fabryczki stanowczo odpuszczać muszą, bo panowie andbdquo;mechanicy i inżynieryandrdquo; z zasady trzy dni z rzędu tańcują. A co za orgie po tych weselach się odbywają, co za nieludzkie ryki, mające śpiew imitować, się rozlegają, to doprawdy ze zgrozą i zdumieniem trzeba się przysłuchiwać, i uszom i oczom nie wierzyć, że rozbestwione tłumy to ma być nasz ludek. Przykro kreślić coś podobnego, lecz doprawdy, jest to tylko słabą kopią rzeczywistości. Gazeta Kielecka 29(17).10.1893 r. Rok 1895 We wsi Wysoka pod Łazami jeden z gospodarzy dorżnął krowę, kt�ra mu zachorowała na karbunkuł i mięso rozprzedał sąsiadom. Uczynił to samo i rzeźnik z inną krową, kt�rą kupił we wsi. Obaj stali się przyczyną zarazy, jaka pojawiła się u 6 os�b w Wysokiej. Winnych pociągnięto do odpowiedzialności sądowej. Między Łazami i stacją Ząbkowice na wiorście 267 pociąg towarowy przejechał dr�żnika obchodowego, Szczepana Sobusiaka. Nieszczęśliwy cieszył się bardzo dobra opinią i służył na kolei lat 23! Tydzień, Piotrk�w 1(13).10.1895 r. Dzięki ofiarności towarzystwa przędzalniczego w Zawierciu oraz składkom pracownik�w, powstaje tam kości�ł, pod kt�ry w ubiegłą niedzielę poświęcono plac wobec kilkudziesięciotysięcznego tłumu mieszkańc�w Zawiercia i okolic. Tydzień, Piotrk�w 21(3.10).1895 r. Rok 1898 W Zawierciu spaliła się fabryka należąca do Goldhamera, obecnie własność Czajewicza i Weitzera. Ogień ukazał się o godz. 7.30, w kr�tkim czasie strawił całą fabrykę wraz z jej zawartością. Straty wynoszą 100 000 rs., budynki i towar ubezpieczone na 70 000 rs. Prawie 100 robotnik�w pozostało bez chleba. Tydzień, Piotrk�w, 20.09(2.10).1898 r. Wsp�łwłaściciele fabryki akcyjnego towarzystwa andbdquo;Zawiercieandrdquo; pp. Izydor i Ludwik Ginsbergowie wyasygnowali z własnej szkatuły 15 tysięcy rubli na budowę rzymsko-katolickiej świątyni. Grono amator�w ze sfer rzemieślniczych zamierza dać wkr�tce w Zawierciu przedstawienie teatralne na korzyść kasy kościelnej. Wybraną została sztuka ludowa w 4 aktach, andbdquo;Nastusiaandrdquo; Bronisława Grabowskiego. Tydzień, Piotrk�w 11(23)10. 1898 r. Rok 1902 W Zawierciu fabryka tamtejsza wyrob�w bawełnianych, pp. Wejcen i Czajewicz z powodu braku obstalunk�w [zam�wień] przestała w tych dniach funkcjonować. Tydzień, Piotrk�w, 13.(26)10.1902 r. Rok 1904 W Zawierciu zmarł dr. Stefan Marynowski, wychowaniec b. szkoły, kt�ry wolne chwile od trud�w swego zawodu umiał poświęcić sprawom społecznym i pracy literackiej. Cześć jego pamięci. Tydzień, Piotrk�w, 19.09(2.10).1902 r. Rok 1906 Na stacjach: Zawiercie, Myszk�w i Poraj w ubiegłą niedzielę zjawiło się po kilkunastu ludzi i nie pozwoliło wyładowywać towar�w z wagon�w, oświadczając, ze niedzielę i święta powinny być wolne od pracy. Tydzień, Piotrk�w, 7.10.1906 r. Zawiercie. Wczoraj wobec przedstawicieli miejscowej ludności odbyło się poświęcenie szkoły 8-klasowej, założonej przez Towarzystwo udziałowe, a pozostającej pod protektoratem andbdquo;Macierzy Polskiejandrdquo; szkolnej. Gazeta Kielecka.10.10.1906 r. Około godz. 3 po południu na progu mieszkania Franciszka Burzyńskiego w osadzie Kromoł�w niewiadomy sprawca podłożył bombę dynamitową, kt�ra wybuchła. Pomimo, iż w domu B. spało w�wczas 16 os�b, ofiar w ludziach nie ma. Wskutek wybuchu rozbito szyby w 4 oknach. Podejrzewają, iż sprawcą wybuchu jest sąsiad B., kt�ry działał pod wpływem zemsty osobistej. Goniec Częstochowski 11.10.1906 r. Ujęcie bandyty. Onegdaj ujęto w Zawierciu niejakiego Kapuścińskiego, kt�ry już od kilku miesięcy, stojąc na czele bandy siał postrach w olkuskiem, grasując po dworach i osadach. Herszt ten ukrywał się w gminie Kroczyce, gdzie miał licznych przyjaci�ł. W tych dniach generał-gubernator wojenny z Kielc zagroził gminie 3000 r. kary, jeżeli nie wyda opryszka. Kapuśniak wywędrował z gminy, ale włościanie, obawiając się, by kary z nich nie ściągnięto, udali się w trop za nim i przydybawszy w Zawierciu, wskazali go policji. Jest on podejrzany, że zabił i zrabował kupca w Pradłach i okradł pisarza z Koziegł�w p. Dąbrowskiego. Wczoraj Kapuśniaka odwieziono do Będzina. Dziennik Częstochowski 13.10.1906 r. Pożar. Wczoraj rano wybuchł pożar w zabudowaniach Tow. akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Ogień ukazał się w składzie towar�w. Pomimo energicznego ratunku skład spłonął. Straty wielkie. Dziennik Częstochowski 17.10.1906 r. Bandytyzm. Onegdaj wieczorem z Zawiercia do Żarek dążyło dw�ch mieszkańc�w. W drodze zaskoczeni oni zostali przez kilku bandyt�w, kt�rzy odebrali im 9 rb. Dziennik Częstochowski 18.10.1906 r. W zeszłą niedzielę w Zawierciu w Sali resursy wypowiedział odczyt dr. Stanisław Nowak na temat andbdquo;O alkoholizmie, jego skutkach i walce z nimandrdquo;. Odczyt zgromadził licznych słuchaczy: 450 os�b wysłuchało odczytu ilustrowanego ciekawymi okazami antyalkoholicznymi, licznymi tablicami i obrazkami niknącymi. W najbliższą niedzielę 28.10 rb. o godz. 5 po południu w sali resursy wypowie odczyt dr. Mieczysław Michałowicz na temat andbdquo;O przesądach lud�w pierwotnychandrdquo;. Dziennik częstochowski 27.10.1906 r. Rok 1918 Podsekretarzem stanu w ministerstwie pracy mianowany został inż. Terech, dawny pracownik w Towarzystwie Akcyjnym andbdquo;Zawiercieandrdquo;, działacz robotniczy w Zagłębiu Dąbrowskim. Z przekonań zbliżony do Narodowej Demokracji. Głos 31.10.1918 r. Rok 1924 Z Inspektoratu Pracy. W przyszłym tygodniu w Sosnowieckim Inspektoracie Pracy odbędzie się konfederacja w sprawie uregulowania płacy robotnik�w zatrudnionych w fabryce Szmelcera w Myszkowie, oraz odbędą się konferencje w tym samym celu z robotnikami fabryki andbdquo;Erbeandrdquo; w Zawierciu i fabryki andbdquo;Porębaandrdquo; Polonia 19.10.1924 r. Rok 1927 Klęska endecji w Kongres�wce. (andhellip;) Zawiercie. Uprawnionych 18939, głosowało 12606, czyli 66%, unieważniono 2425 głos�w. Lista nr 1 Blok Demokratyczny 1 mandat, nr 2 PPS 4 mandaty, nr 3 ChD 5 mandat�w, nr 5 chrześcijańsko demokratyczni właściciele nieruchomości 5 mandat�w, nr 13 ZLN 4 mandaty, nr 8 NPR Prawica 3 mandaty, nr 10 komunistyczna lista unieważniona, nr 4 żydzi asymilatorzy bez mandatu, nr 6 bezpartyjni żydzi bez mandatu, nr 7 żydzi rzemieślnicy 1 mandat, nr 11 syjoniści 1 mandat, nr 12 ortodoksi 3 mandaty. (andhellip;) Goniec Wielkopolski 20.10.1927 r. Rok 1928 Pod Myszkowem torem kolejowym szły trzy osoby z Zawiercia, prowadząc rozmowę. Rozmowa była tak ożywiona, że zagłuszyła turkot nadjeżdżającego parowozu idącego luzem do Częstochowy. Tr�jka znalazła się pod kołami parowozu, w rezultacie czego Mieczysław Pabera, Maria Szota doznała potłuczeń og�lnych i w stanie groźnym odwieziona została do szpitala, jedynie trzeci Bogdan Pabera cudem uniknął śmierci, uskoczywszy w bok. Nowy Kurier 2.10.1928 r. W Zawierciu dziś przed południem w zakładach towarzystwa akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; delegaci klasowego związku robotniczego zmuszali maszynist�w do unieruchomienia maszyn, wskutek czego fabryka stanęła. Nastąpiła interwencja zarządu fabryki u miejscowego starosty, kt�ry zapewnił ochronę chętnym do pracy robotnikom, kt�rzy też w liczbie około 10.00 przystąpili do pracy. Według wiadomości, jakie nadeszły wieczorem, zakłady w Zawierciu są czynne; panuje zupełny spok�j. W znacznej mierze przyczynił się do tego zarząd zakład�w przez ogłoszenie, że z g�ry akceptuje podwyżki, jakie przyznają robotnikom fabrykanci ł�dzcy. Ilustrowany Kurier Codzienny 10.10.1928 r. Rok 1930 Decyzją ministra spraw wewnętrznych Rada Miejska i magistrat m. Zawiercia zostały w dniu dzisiejszym rozwiązane. Reskrypt urzędowy wręczył dotychczasowym władzom przedstawiciel wojewody Paciorkowskiego radca Jurjew. Komisarzem rządowym mianowany został dotychczasowy zastępca starosty zawierciańskiego Franciszek Langert. Głos Pomorski 4.10.1930 r. Rok 1931 O gwarancje rządu. W fabryce wyrob�w wł�knistych andbdquo;Zawiercieandrdquo; zwolniona zostanie z dniem 3 listopada r.b. ostatnia grupa robotnik�w w liczbie 1200, gdyż fabryka ma być unieruchomiona na dłuższy okres czasu. Dyrekcja fabryki czyni starania u rządu o uzyskanie gwarancji na obligacje, kt�re zamierza wypuścić, zobowiązując się r�wnocześnie prowadzić w dalszym ciągu fabrykę i zatrudnić kilka tysięcy robotnik�w. Goniec Wielkopolski 30.10.1931 r. Rok 1934 Tajemnicze zniknięcie 17-letniego chłopca. Zawiercie poruszone jest tajemniczym zaginięciem 17-letniego Jana Wnuka (3 Maja 7). Chłopak jak zwykle wyszedł z domu na ulicę i więcej już do domu nie wr�cił. Zaniepokojona rodzina czyniła poszukiwania na własną rękę, gdy jednak to zawiodło, ojciec zameldował o wypadku policji. Obecnie czyni poszukiwania policja kilku okolicznych powiat�w, jak dotąd jednak bezskutecznie. Polonia 4.10.1934 r. Strzały rewolwerowe w biurze Pośrednictwa Pracy w Zawierciu. 26 bm. do Urzędu Pośrednictwa pracy w Zawierciu przybył w stanie pijanym bezrobotny niejaki Kłusek Władysław, kt�ry wszczął awanturę z urzędnikami, obrzucając ich stekiem obelg. Wobec tego, że w czasie zajścia nie było w Urzędzie posterunkowego, urzędnik biura p. Zygmunt Chojkowski dał kilka strzał�w w powietrze, widząc jednak, że strzały alarmowe nie zrobiły na awanturniku żadnego wrażenia, we własnej obronie skierował broń do bezrobotnego i zranił go w prawą nogę. Po wypadku rannego odstawiono do szpitala Ubezpieczalni Społecznej na kurację. Polonia 30.10.1935 r. Rok 1935 Kobieta z poderżniętym gardłem. Na śladach strasznej zbrodni w zawierciańskim. Onegdaj wieczorem zgłosił się w policji gajowy Jan Lepiarz, podając, że w lesie w okolicy Zawiercia napotkał na zwłoki nieznanej kobiety. Policja udała się na miejsce, gdzie znalazła zwłoki kobiety z poderżniętym gardłem, w kt�rej rozpoznano 44-letnią Helenę Hutnik. Przeprowadzono rewizję w mieszkaniu Lepiarza, u kt�rego znaleziono obrączki i pierścionek, należące do zamordowanej. Aresztowany L. podejrzany jest dokonanie zbrodni. Mocno obciąża go posiadanie przedmiot�w zamordowanej, z posiadania kt�rych nie potrafi się wytłumaczyć. Zbrodnia ta wywołała duże poruszenie w Zawierciu i okolicy. Polonia 8.10.1935 r. andbdquo;Manifestacjaandrdquo; antyczeska w Zawierciu. Staraniem Związku Rezerwist�w w Zawierciu zorganizowano w ub. niedzielę manifestację antyczeską. Jak jednak niefortunnie była ta demonstracja przemyślana, świadczyć może następujący fakt. Zaraz po uformowaniu się pochodu (Związek Rezerwist�w, Podoficer�w, parę czw�rek Strzelc�w i inni) udał się on przy dźwiękach orkiestry straży miejskiej na ul. 3 Maja, gdzie z balkonu swego mieszkania wygłosił wielce andbdquo;patriotyczneandrdquo; przem�wienieandhellip; Żyd, adwokat Kazański (neofita). andbdquo;Kazanieandrdquo; p. Kazańskiego zrobiło nieprzychylne wrażenie na słuchaczach. Drugą niespodzianką dla nielicznych słuchacz�w było to, że p. poseł Sowiński, kt�rego przem�wienie zapowiedziane było tłustym drukiem w afiszach, wcale do Zawiercia na niedzielę nie stawił się, tłumacząc się pracami sejmowymi. Prosta rzecz: p. Sowiński jest dyrektorem fabryki szkła w Zawierciu, pozostającej w rękach kapitału czeskiegoandhellip; Poza tym dodać trzeba, ze w szeregach pochodu antyczeskiego widziało się wieluandhellip; Czech�w (sic!). Niekt�rzy z nich krzyczeli na komendę andbdquo;Precz z Czechamiandrdquo;. Wesoło było. Orędownik 10.10.1935 r. Rok 1937 (andhellip;) wreszcie z rozgłośni lokalnej katowickiej nadano nabożeństwo z kościoła w Zawierciu z okazji 40-lecia andbdquo;Liryandrdquo;, pieśni Nowowiejskiego, Walewskiego i ludowe w wykonaniu ch�ru przy magistracie Katowic, szereg utwor�w trzy- i czterogłosowych wykonanych przez bardzo sympatyczny ch�r chłopięcy z Chorzowa i wiązankę pieśni śląskich wykonana przez ch�r K.P.W. z Katowic. Śpiewak, Katowice, październik 1937 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z października można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/pazdziernik_w_zawierciu_i_okolicach_18651909 http://www.dawne-zawiercie.pl/listopad_w_zawierciu_i_okolicach_18841938_czesc_2 Rok 1884 W Zawierciu, osadzie fabrycznej w powiecie będzińskim, miejscowa ludność robocza podjęła chwalebną myśl założenia sp�łki spożywczej. Odnośna ustawa została już podana do zatwierdzenia władzy. Jeżeli projekt doczeka się zatwierdzenia, sp�łka w Zawierciu będzie dziesiątym z kolei w kraju naszym towarzystwem spożywczym. Rok 1885 Z Zawiercia piszą do andbdquo;Gazety Kieleckiejandrdquo; o zawadach, z jakimi walczyć musi powołana świeżo do życia sp�łdzielnia spożywcza. Cała klasa przekupni�w i handlarzy starozakonnych sprzysięgła się na zdyskredytowanie sp�łki, wmawiając w robotnik�w, że sklep ponosi straty, że towar lichy itp. Ponieważ sklep jest dziełem p. Masłowskiego, dyrektora zakład�w akcyjnych, przeto tenże, dla przekonania obałamuconych, zwołał og�lne zebranie uczestnik�w sp�łki i polecił spisać remanent, a po zrobieniu bilansu okazało się, że po 6-tygodniowym istnieniu zarobił tyle, że nie tylko zapłacono całe urządzenie i utrzymanie handlu, ale nadto jeszcze 270 rs. pozostało czystego dochodu. Dziś zawstydzeni geszefciarze unikali rozmowy i widzą, że głupstwa zrobili. Jeżeli tak dalej p�jdzie, to sp�łka spożywcza w Zawierciu ma ogromną przyszłość. Dziś opr�cz produkt�w spożywczych posiada już i inne gospodarskie drobiazgi, a z czasem towar łokciowy, obuwie, ubranie, bieliznę dla klasy robotniczej będzie musiała wprowadzić do handlu, ponieważ wszyscy pytają się o podobnego rodzaju artykuły. Sprzedaż dzienna wynosi obecnie najmniej 150 rs., a w soboty i niedziele dochodzi do 400 i więcej rubli. Obecnie pp. Ginsberg w Berlinie wyrobili i zagwarantowali kredyt na towary kolonialne; tym sposobem sp�łka spożywcza daleko taniej sprowadzać może w całych ładunkach wprost z Hamburga towar, także kawę, migdały, ryż, rodzynki, i w og�le wszystkie inne towary będą tańsze, jako pochodzące z pierwszej ręki. Pożądane byłoby zwołanie reprezentant�w wszystkich sp�łek do Warszawy i zaproponowanie razem dla wszystkich sprowadzania towar�w z zagranicy w pełnych ładunkach, a dopiero z najdogodniejszego punktu rozsyłanie ich wszystkim; byłby to rodzaj centralnej agentury wszystkich sp�łek. Rzecz ta godna zastanowienia i wprowadzenia w wykonanieandhellip; Tydzień, Piotrk�w, 3(15).11.1885 r. Rok 1886 W Złotym Potoku pod Częstochową sprzedają już pstrągi. Funt tej ryby dosyć rzadkiej w naszym kraju sprzedaje się w Warszawie po 5 złp. Tydzień, Piotrk�w, 26.10.(7.11).1886 r. Z Będzina. Korespondent jakiś z Sosnowca od czasu do czasu pomieszcza w andbdquo;Kurierze Warszawskimandrdquo; arcyniezgodne z prawdą wiadomości z naszego zakątka. Oto na przykład w jednym z ostatnich numer�w, że w Zawierciu ma być zbudowany kości�ł, z uzbieranych na ten cel składek, według projektu p. Szafera, budowniczego z Sosnowca, ku czemu odpowiednie kroki u władzy już poczyniono. W istocie rzecz się tak ma: Zarząd fabryki akcyjnej zrobił prywatną propozycję inżynierowi andminus; budowniczemu powiatowemu, aby wykonał projekt i kosztorys w granicach do 30 000 rs., dając jemu jedynie pewne dane i upoważnienie do wykonania tej czynności. Pan budowniczy polecił plan ten wykonać według własnych wskaz�wek i pod swoim okiem panu Szaferowi, swemu prywatnemu pomocnikowi, człowiekowi zresztą zdolnemu i pracowitemu. Oto i wszystko. Składek żadnych na ten cel nie zbierano, ani też krok�w do władzy nie czyniono. Nieoględność pana korespondenta stawia inicjator�w projektu w dziwnym położeniu wobec władzy, zawiadamiając o uzbieranych składkach, o kt�rych nikt nic nie wie i na kt�re odpowiedniego pozwolenia tejże władzy nie było. Tydzień, Piotrk�w, 9(21).11.1886 r. Rok 1890 Przędzalnia bawełny andbdquo;Żarkiandrdquo;. Przędzalnia andbdquo;Żarkiandrdquo; leży przy samej szosie prowadzącej od stacji drogi żelaznej Warszawski Myszk�w (odległej od Żarek wiorst 6) przez Pradła, Szczekociny, Jędrzej�w do Kielc w jedną stronę andminus; w drugą zaś od Żarek przez osadę Koziegłowy do granicy pruskiej, miasteczka Woźnik, oddalonego od Żarek wiorst 23. W roku 1843 właściciel d�br Żarki śp. Piotr Stainkler założył tu fabrykę wyrob�w żelaznych, w kt�rej wyrabiano specjalne maszyny rolnicze i maszyny parowe o niewielkiej sile. Egzystowała ona prawie lat 7, do roku 1850. W dwa lata p�źniej, tj. w 1852, nabył opr�żniony gmach fabryczny przemysłowiec zagraniczny H. D Lindheim i urządził w nim przędzalnię bawełny, kt�ra pozostawała w jego posiadaniu aż do 1867 roku, w kt�rym to czasie przeszła na własność śp. Karola Szajblera i obecnie posiada maszynę parową o sile 130 koni, 9 000 wrzecion i przerabia materiału surowego za sumę rs. 150 000. Produkcja jej dosięga rs. 200 000! Surowy materiał fabryka sprowadza z Ameryki i Indii i Rosji (Buchary) i przerabia takowego przeciętnie 800 000 funt�w angielskich (wszystkie przędzalnie rachują na wagę angielską). Przędzę wyrabianą wysyła wyłącznie do składu p. Szajblera w Łodzi. Fabryka dzieli się na trzy oddziały: Gręplarnię (Krempelsaal), Przędzalnie (Spinnssal) i salę młotaczek (Weifsaal); każdy mieści się na oddzielnym piętrze. Opr�cz jednego tzw. spinnmajstra pobierającego roczną pensję 1000 rs. i trzech tzw. podmajstrzych pobierających płacę tygodniową od 6 do 10 rs., fabryka zatrudnia robotnik�w 200, między kt�rymi 2 tylko jest zagranicznych. Robotnicy, wszyscy pełnoletni, rekrutują się wyłącznie z osady Żarek; małoletnich robotnik�w do pracy fabrycznej przędzalnia nie przyjmuje. Opr�cz tego obsługuje fabrykę doktor z wynagrodzeniem rocznym rs. 300 i felczer z płacą roczną 100 rs., kt�rym oddaną została do użytku podręczna apteczka fabryczna. Zarobek tygodniowy robotnika wynosi najmniej rs. 1 kop. 50, najwięcej rs. 4. kop. 10. Rzemieślnicy, maszynista i palacz zarabiają po rs. 6 kop. 50 do 9 tygodniowo. Wszystkie maszyny przędzalne bywają wprowadzone w ruch maszyną parową o sile 140 koni, dawnej konstrukcji, gdyż zbudowanej jeszcze w 1853 roku przez Hofmanna we Wrocławiu na Śląsku Pruskim. Opału, w węglu kamiennym z Sosnowca, zużywa fabryka rocznie 90 030 pud�w za sumę 7 200 rs. Do oświetlenia posługuje się gazem wyrabianym we własnej gazowni, kt�rego potrzebuje 1 000 000 st�p kubicznych. Dyrektorem przędzalni andbdquo;Żarkiandrdquo; od samego początku jej istnienia jest p. T. Erbrich, już od lat 25 stały wsp�łpracownik znanej powszechnie firmy Karola Szajblera. Tydzień, Piotrk�w, 21.10.(2.11).1890 r. Rok 1892 Na linii kolei wiedeńskiej otwarty będzie w tych dniach przystanek między stacjami Myszk�w i Zawiercie. Przystanek urządzono wyłącznie dla ładowania rudy żelaznej z d�br Rudniki ks. Hohenlohe. Ruda wysyłana będzie do Gzichowa do zakład�w Huty Kr�lewskiej. Tydzień, Piotrk�w, 1(13).11. 1892 r. Zawiercie. Podziękowanie dla komisji sanitarnej w Zawierciu. Wyczytawszy pochwały, jakie szanowna komisja sanitarna w Zawierciu dodaje sama sobie w nr 45 gazety andbdquo;Tydzieńandrdquo;, za doprowadzenie do porządku Zawiercia pod względem sanitarnym, czuję się w obowiązku jako mieszkaniec tejże osady złożyć serdeczne podziękowania za jej działalność i dobre chęci. Komisja twierdzi, jakobym rozsiewał fałszywe fakty: bo andbdquo;cuchnący staw fabryczny był przez komisję sanitarną zbadany nim milczkiem wziąłem pi�ro do rękiandrdquo;. Że staw był badany, temu bynajmniej nie przeczę; choć być może nawet, że szanowna komisja miała zamiar go oczyścić. Faktem jest jednak, że ja właśnie przyczyniłem się do prędszego wprowadzenia w czyn tego zamiaru, gdyż cuchnący staw został spuszczony i doprowadzony do porządku w październiku rb., więc nie przed moim artykułem, lecz po wyjęciu takowego spod prasy. Nie zniechęcony wszakże zarzutami komisji sanitarnej, ośmielam się tym razem zwr�cić jej uwagę na to, że chociaż rynsztoki obok ulicy wiodącej od przejazdu Drogi Żelaznej przez rynek i koło nowej fabryki aż do szpitala obsypywane bywają wapnem, środek jednak ulicy służy za wsp�lny dla wszystkich śmietnik i skład popiołu fabrycznego. Podczas słoty formuje się z tego błoto; podczas suszy pył, nie bardzo chyba dla zdrowia pożyteczny. Będąc pewnym, że i tym razem Szanowna Komisja Sanitarna postara się o oczyszczenie błotnistej ulicy, oświadczam, że i nadal śmiało zawsze wystąpię w obronie prawdy, nie lękając się fałszywych zarzut�w. Tydzień, Piotrk�w, 8(20).11.1892 r. Rok 1893 Kostkowice. W lesie należącym do folwarku Kostkowice, w gminie Kroczyce, pow. Olkuskiego, w dniu 29 z.m. dwaj chłopcy pasący bydło znaleźli odgrzebane przez ps�w szczątki zwłok ludzkich. Poszukiwania zarządzone przez policję wykryły, iż były to zwłoki Ryfki Siegelbaum, c�rki właścicielki młyna, zwanego andbdquo;Papierniąandrdquo;. Ryfkę, słynącą z urody, wykradł z domu przed trzema laty głośny opryszek w tych stronach, Malarski, kt�ry, zabrawszy z sobą kilka tysięcy rubli, wyjechał z nią do Ameryki, by tam odpocząć po trudach. Ryfka, z kt�rą kochanek zaczął się obchodzić w spos�b nielitościwy, oddała się pod opiekę władz amerykańskich, wskutek czego Malarskiego skazano na trzy łata więzienia, bohaterka zaś tych romantycznych przyg�d, zarobiwszy na koszta podr�ży, powr�ciła do matki. Malarski uciekł przed więzieniem, ale zapowiedział Ryfce, iż wcześniej czy p�źniej zginie z jego ręki. Nie brak więc poszlak, iż Ryfka zamordowana została przez opryszka. Widziano ją nawet ostatni raz wychodzącą z domu z niejakim Kazimierzem Surowcem, przyjacielem i towarzyszem wypraw Malarskiego. Gazeta Warszawska 18.11.1893 r. Rok 1894 andbdquo;Gazeta Warszawskaandrdquo;: Według obowiązującego z dnia 27 października rozkładu jazdy, pociągi pospieszne ani kurierzy nie będą się zatrzymywać na stacji Łazy, z czego gęsto zaludniona okolica tutejsza, a także i ludność fabryczna, z kilku tysięcy os�b złożona, bardzo jest niezadowolona. Toteż fabryki okoliczne, jak Wysoka, fabryka cementu, fabryka mączki kostnej, dwie cegielnie parowe, młyn, tartak wodny i kopalnie węgla brunatnego, po porozumieniu się z ziemianami, wnieśli podanie do dyrekcji drogi żel. warszawsko-wiedenskiej z prośbą o przywr�cenie choćby tylko sznelcug�w, bo przy obecnym rozkładzie będziemy literalnie pozbawieni możności zaopatrywania się w żywność nie tylko w Częstochowie, ale i w pobliskim Zawierciu. Niemniej załatwianie wszelkich interes�w z inspekcją fabryczną w Częstochowie oraz władzą gubernialną w Piotrkowie musiałoby znacznej ulegać zwłoce i niemało przyniosłoby trud�w i koszt�w. Pocieszamy się tymczasem nadzieją, że dyrekcja dr. żel. warszawsko-wiedeńskiej uwzględni prośbę mieszkańc�w, choćby już we własnym interesie. W Niegowonicach, wsi o kilka wiorst od Łaz oddalonej, syn zamożnego gospodarza zamiast się wziąć do cichej, a użytecznej pracy koło roli, zebrał kilka podobnych sobie koleżk�w i przemycał w�dkę z Austrii. Gdy raz do wsi powracali, zostali obskoczeni przez straż pograniczną, z czego wywiązała się b�jka, zakończoną śmiercią przyw�dcy szwarcownik�w. Tydzień, Piotrk�w, 30.10.(11.11.).1894 r. Rok 1896 Banda w Zawierciu. Znanym czytelnikom naszym proces bandy Gewermana, operującej w Zawierciu, w drodze apelacji po raz wt�ry osądzony był w Izbie sądowej warszawskiej. Izba w zupełności zatwierdziła wyrok sądu tutejszego, mocą kt�rego Gewerman, herszt bandy, skazany został na 12 lat ciężkich rob�t, a jego wsp�lnik�w czterech na 10 lat, 1 na 6 lat i 8 miesięcy i 1 na osiedlenie na Syberii. Tydzień, Piotrk�w, 3(15).11. 1896 r. Rok 1897 W Kromołowie broiła od pewnego czasu banda zuchwałych rabusi�w, kt�rzy nie tylko w nocy, ale i wśr�d białego dnia plądrowali po cudzych komorach i składach, a byli tak wyćwiczeni w tej swojej łotrowskiej robocie, że nigdy żadnego z nich na uczynku nie złapano. Dosyć powiedzieć, że w roku zeszłym było w miasteczku przeszło czterdzieści kradzieży, a sprawc�w ani razu nie wykryto. Wprawdzie niejedna baba wiedziała, kto jej wynosił zapasy z komory, albo i pierzynę z l�żka ściągnął; ale żadna nie chciała powiedzieć, bojąc się zemsty rabusi�w. Dopiero w grudniu zeszłego roku na dom starozakonnego Motla Bankiera napadła pewnej nocy banda złożona z 13 drab�w. Po tym zdarzeniu policja wzięła się tak ostro do poszukiwań, że zaraz kilka os�b podejrzanych aresztowano i odesłano do Częstochowy. Winni byliby się może i tym razem wywinęli od kary, ale przy aresztowaniu zaczęli się nieoględnie odgrażać, że nie darują Bankierowi, bo to zapewne on ich wydał. I wkr�tce, gdy ich trzech wr�ciło za poręczeniem, a czwarty Chamuł Bronner uciekł z aresztu, dotrzymali słowa. Pewnej soboty wieczorem, gdy Bankier siedział na krzesełku przy oknie w swoim mieszkaniu, ktoś z podw�rka dał ognia i na miejscu trupem go położył. Lecz i tym razem nikt na pewno nie widział, kto zbrodnię popełnił. W domu było ludno, na ulicy jeszcze widno, a jednak zb�j skrył się gdzieś, jakby się w ziemię zapadł. Sąd Okręgowy w Piotrkowie, zbadawszy sprawę, dnia 9 września uznał winnymi i zasądził: Franciszka Figla i Naima Braunera, każdego na 6 lat ciężkich rob�t, a Joska Braunera na 4 lata takiejże kary. Gazeta Kielecka 3.11.(22.10.) 1897 r. Rok 1898 Zawiercie. Znowu! Widocznie służba ekspedycyjna na stacji drogi żelaznej Zawiercie jest za szczupła! Już raz skarżyliśmy się na tym miejscu, że papier ekspediowany przez fabrykę Pilicę na nasz andbdquo;Tydzieńandrdquo; dochodzi nas za p�źno andminus; co nieraz może być nawet przyczyną op�źnienia numeru. Obecnie mamy do zanotowania podobny fakt. Obstalowana przez nas paka z papierem oddana została przez administrację fabryczną i przyjęta na stacji towarowej Zawiercie dnia 22 października (3 listopada) rb. za nr frachtu 6970, a w dniu 28 października (9 listopada) jeszcze jej w Piotrkowie nie było! Przekonać o tym może, na żądanie nasze, na tym frachcie położony stempel tutejszej stacji towarowej, jako dow�d, że pretensja nasza nie jest bezzasadna. Wyprowadzamy stąd jeden, jedynie logiczny wniosek - polegający na zwyczaju drogi żelaznej warsz.-wied. - że obsługa urzędnicza na tak dużej, ruchliwej stacji, jaką jest Zawiercie, jest widocznie za szczupła. Tydzień, Piotrk�w, 1(13).11. 1898 r. Rok 1899 W Zawierciu, w dniu 29 października obchodziła gmina ewangelicka uroczystość otwarcia własnej świątyni, wzniesionej drogą dobrowolnych składek. W ceremonii uczestniczyło trzech pastor�w z Łodzi, tj. przybyli pp. Angernstein i Fabian z generalnym superintendentem Manitiusem z Warszawy na czele. Pastor Muller z Piotrkowa, do kt�rego gmina ewangelicka w Zawierciu należy, nie m�gł przybyć z powodu obłożnej choroby. Kazania i mowy wygłoszone zostały po niemiecku, z wyjątkiem zwięzłego przem�wienia pastora Gundenlacha, kt�ry zgromadzonych na uroczystości powitał w języku polskim. Tydzień, Piotrk�w, 31.10.(2.11.)1899 r. Rok 1900 27 listopada (10 grudnia) w kancelarii gminnej w Siewierzu na 3-letnią dzierżawę ziemi i łąk, należących do Domu Ochrony Starc�w i Kalek w tejże osadzie, od sumy rocznej 70 rb. 55 kop. Tydzień, Piotrk�w, 12(25).11.1900 r. Rok 1904 W Zawierciu grono ludzi inicjatywy i dobrej woli wystąpiło z prośbą do władz odnośnych o pozwolenie założenia Towarzystwa Dobroczynności dla chrześcijan. Żądanie to jest dziś bardzo na czasie wobec zwiększonej w tr�jnas�b nędzy, wywołanej wojną; toteż zostanie ono skwapliwie załatwione i niedługo zapewne wypadnie czekać na założenie w Zawierciu Tow. Dobroczynności. Tydzień, Piotrk�w, 20(7).11.1904 r. Rok 1906 Zawiercie. Teatr p. Majdrowicza wystawi dziś w Zawierciu andbdquo;Weseleandrdquo; Wyspiańskiego. Dziennik Częstochowski 1.11.1906 r. Rok 1912 Wincenty Koza, przechodząc jedną z ulic Zawiercia, stanął w obronie idącej z nim żony wobec 2 mężczyzn, kt�rzy ją brutalnie zaczepili. Jeden ze spotkanych wyjąwszy n�ż, uderzył nim dwukrotnie w piersi Kozę, kt�ry po paru minutach zmarł. Zaalarmowana natychmiast policja odnalazła wkr�tce w szynku zab�jcę wraz z towarzyszem, kt�rych obu aresztowała. Goniec Częstochowski 1.11.1912 r. Uroczystość strażacka. Dziś, w niedzielę 3 listopada rb., odbędzie się u nas niebywała uroczystość jubileuszowa 30-lecia istnienia Straży Ogniowej ochotniczej Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, jak r�wnież w tak uroczystym dniu odbędzie się poświęcenie sztandaru ofiarowanego przez żonę pana Maksymiliana Ginsberga, wsp�łwłaściciela fabryki Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Dar ten sprawił bohaterom niosącym bratnią pomoc niewypowiedzianą radość, toteż na usilne prośby drużyny ogniowej pani Maksowa Ginsbergowa będzie matką chrzestną sztandaru. Nasi zwierzchnicy w osobach pana dyrektora generalnego St. Szymańskiego, jak r�wnież pana komendanta St. Szymanowskiego, inżyniera Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, wicekomendant�w pp. Kubickiego i Kuncewicza i pan�w oficer�w, kt�rzy nie szczędzą trudu i zabieg�w, aby dzień ten był dniem prawdziwego święta strażackiego, toteż nie tylko straż powinna być wdzięczna za prace wyżej wymienionych pan�w, ale r�wnież i do wdzięczności powinni się poczuć mieszkańcy Zawiercia. Toteż ojcowie naszego miasta, nie chcąc być dłużnymi za pomoc i pracę drużyny strażackiej przy ratowaniu ich mienia, ofiarowali ze swych funduszy sumkę w kwocie 800 rb. na wsp�lne przyjęcie drużyny strażackiej, jak r�wnież ofiarowali dwa srebrne fanfary, na pamiątkę jubileuszu. Na przyjazd gości i koleg�w po toporze z innych miast oczekiwać będą na stacji Zawiercie Dr. Żel. ww. dyżurni członkowie straży; w sobotę na pociągach wieczornych i w niedzielę na pociągach rannych. Program uroczystości: 1) godz. 7 rano: Zebranie członk�w Straży Ogniowej. 2) o godz. 7 i p�ł rano: Zebranie delegat�w. 3) o godz. 8 rano nabożeństwo w kościele i ceremonia poświęcenia sztandaru. 4) o godz. 9 i p�ł: wymarsz z placu kościelnego na plac ćwiczeń straży (przy szkole fabrycznej). 5) o godz. 10 i p�ł: Wymarsz Straży na obch�d miasta przez ulicę Marszałkowską i Stary Rynek, z orkiestrą. 6) o godz. 11 i p�ł: Obiad w zawierckiej fabrycznej Resursie. 8) o godz. 5 i p�ł zabawa taneczna dla Szeregowc�w Straży w domu ludowym Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Goniec Częstochowski 3.11.1912 r. Rok 1914 Zawiercie. Podług nadeszłych wiadomości z Zawiercia, życie płynie normalnie. Fabryki są czynne. Produkty spożywcze, z wyjątkiem nafty, sprzedają po cenach umiarkowanych. Dużo os�b odbywa stamtąd podr�ż koleją do Niemiec i z powrotem. Kurier Dla wszystkich 6.11.1914 r. Rok 1925 Zawiercie. Ludowcy na robocie wywrotowej! Dnia 8 listopada rb. w sali kina andbdquo;Stellaandrdquo; odbyło się zebranie Związku Ludowo-Narodowego. Było ono jedno z najdłuższych, jakie dotąd bywały w Zawierciu. Trwało 4 godziny. Przemawiało na nim aż 4 gorących obrońc�w kapitału. Pierwszy m�wca, nieznanego mi nazwiska, m�wił o sprawach og�lno-organizacyjnych. Nowego nic nie powiedział. Mowa jego została nagrodzona oklaskami maruder�w, kt�rzy natenczas przebudzili się z drzemki; drugim m�wcą był inżynier Rażniewski, kt�ry tak się na nich znał, jak niedźwiedź na gwiazdach. W swym pstrym i nudnym przem�wieniu zwalczał wszystkie związki zawodowe, m�wiąc, że one nie dbają o dobro og�łu, tylko o dobro klas robotniczych, kt�re reprezentują. Natomiast wypowiedział się, że obecnie w Polsce powstał nowy związek robotniczy pod nazwą andbdquo;Praca Polskaandrdquo;, kt�rego cel i zadanie jest bardzo wzniosłe, albowiem dąży on do zjednoczenia wszystkich innych stan�w z robotnikami. Między innymi wypowiedział się, że związek ten dąży do przedłużenia dnia pracy dla dobra kraju (nie śmiał powiedzieć, że dla kapitalist�w). Dalej zabrał głos osławiony w Zagłębiu Dąbrowskim obrońca kapitalizmu, poseł Falkowski, kt�ry referował sprawy og�lnopolityczne na terenie Sejmu. Następny m�wca wypowiedział, że Związek Ludowo-Narodowy jest tego zdania, że ziemie wyznaczone do parcelacji przez reformę rolną powinni nabywać tylko małorolni. Zapomniał więc o biedakach, kt�rzy całe swe życie przepracowali w majątkach ziemskich, a na skutek reformy rolnej znajdą się na bruku. Jego nie obchodzi proletariat, on powinien i może z głodu umrzeć, byleby dobrze było jego kumom, by ci darli z nas sk�rę za przywożone produkty do miasta. Oczywiście obecni gospodarze referat jego przyjęli z zadowoleniem. Śmieszną rzeczą jest bardzo to, że rolnicy głosowali za przedłużeniem dnia pracy robotnikom. Ciekawy jestem, jak będzie wyglądał Zw. andbdquo;Praca Polskaandrdquo;, kt�remu będą przewodzić doktorzy, inżynierowie, zdaje się sami kandydaci do Sejmu. Robotnicy, starajcie się wyplenić to zło z pomiędzy siebie i zawczasu krzyknijcie: andbdquo;Precz ze zdrajcami ludu robotniczego!andrdquo;. Życie robotnicze 23.11.1925 r. Zawiercie. W sobotę dnia 14 listopada br. w sali Zawodowego Zjednoczenia Polskiego odbyło się zebranie organizacyjne robotnik�w fabrycznych wyrob�w kuto-lanych p. Erbe. Robotnicy ci przed 3 miesiącami byli zorganizowani w dw�ch związkach: klasowym i Z.Z.P. Dzięki wywrotowej robocie, jaką prowadził na terenie owej fabryki tow. Kazek (sławny z wichrzycielstwa na całe wojew�dztwo kieleckie), idący ręka w rękę z przemysłowcami, zdradzający tych, kt�rych należało bronić przed wyzyskiem kapitału, robotnicy związku klasowego rozpierzchli się na wszystkie strony, namawiając do opuszczenia szereg�w organizacyjnych ludzi zrzeszonych pod sztandarem Z.Z.P. Zapomnieli jednak o tym robotnicy, że opuszczając szeregi organizacji, stracili prawo wszelkie do obrony. Przemysłowcowi oczywiście rozbicie robotnik�w poszło na rękę. Natychmiast wprowadził dyktaturę Mussoliniego. Przyjmował, kogo sam zechciał, jak r�wnież wydalał wszystkich upominających się. Miejscowi robotnicy dotąd przymierają z głodu, a p. Erbe naprzyjmował z okolicy rolnik�w, kt�rzy pracują za mniejszą cenę. Gdyż w poniedziałek przychodząc ze wsi, przynoszą ze sobą spore zapasy żywności. Fabryka zatrudnia 305 robotnik�w, ale z zapłatą jest oczywiście bardzo marnie. Robotnikom nie wypłaca się po trzy miesiące, tłumacząc się brakiem got�wki, od czasu do czasu rzuca robotnikom ochłap w postaci kilku złotych, na kt�re muszą jeszcze wystawać po kilka godzin poza pracą, a nawet często każe przychodzić po wypłaty w niedzielę. Robotnicy widząc, że dosyć już mają wody za kołnierzem, przyszli z prośbą do Z.Z.P., by ponownie przyjąć ich do organizacji i przed wyzyskiem i uciskiem roztoczyć prawną ochronę. Na zebraniu organizacyjnym przemawiał kol. Kozubski, Okręgowy Sekretarz Z.Z.P., kt�ry w godzinnym swym przem�wieniu przedstawił zebranym: znaczenie organizacji dla robotnika, sprawy og�lno-gospodarcze i polityczne naszego kraju, jak r�wnież oznajmił im, jakie przedsięwzięcia poczynił u wyższych władz celem rozpoczęcia walki z kapitalistą. Przem�wienie kol. Kozubskiego przyjęto z wielkim zadowoleniem. W dyskusji zarząd Z.Z.P dowiedział się r�żnych rzeczy, jakie mają miejsce w powyższej fabryce. Robotnikom pracującym w niedziele pisze zwyczajną zapłatę, gdyż powiada, że takie jest prawo! Robotnicy, pomimo pogr�żek ich pracodawcy, postanowili z całą siłą i energią przystąpić do zorganizowania się i rozpocząć z nim walkę, z hasłem na ustach: andbdquo;Jeden za wszystkich, wszyscy za jednegoandrdquo;. Biedni robotnicy zrozumieli nareszcie, że organizacja Z.Z.P. to nie jest bańka mydlana, kt�rą zdmuchną lada wiatry, ale jest opoką, kt�rą nikt rozbić i przekupić nie zdoła. My żądamy pracy, chleba i uruchomienia wszystkich fabryk, niszczenia głodu i nędzy. Pamiętajcie, robotnicy, o tym, że tylko w jedności siła. Polonia 30.11.1925 r. Rok 1929 Pożar fabryki przędzy w Myszkowie. Zawiercie. Wczoraj wiecz�r wybuchł groźny pożar w zakładach przędzalniczych w Myszkowie. Pożar powstał w wydziale mieszalni przędzy bawełnianej. Wobec łatwopalności materiał�w ogień z niezmierną szybkością rozszerzał się na podłodze, gdzie znajdowały się składy surowca. Na miejsce pożaru przybyło szereg straży pożarnych, kt�re zdołały zlokalizować ogień o godz. 1 w nocy, przy czym gaszenie trwało do godz. 5 nad ranem. W czasie akcji ratunkowej dw�ch strażak�w odniosło poważne oparzenia. Opr�cz olbrzymich strat w budynkach spłonęły 4 magazyny przędzy bawełnianej. Fabryka, kt�rej straty oceniane są na 70 000 $, była ubezpieczona w szeregu towarzystw ubezpieczeniowych. Goniec Wielkopolski 1.11.1929 r. Rok 1933 Sosnowiec. 18.11 we wsi Przyłubsko (w gm. Kroczyce) Anna Bentkowska zabrała ze sobą czteroletnia c�reczkę z nieślubnego łoża, poszła z nią nad wodę i przywiązawszy dziewczynce trzykilogramowy kamień, rzuciła do rzeki. Dziecko krzyczało, szamotało się i broniło, aż w końcu utonęło. Bentkowską aresztowano. Tłumaczy się ona, że dziewczynka stanowiła dla niej duży kłopot i dlatego postanowiła się jej pozbyć. Nowiny Codzienne 19.11.1933 r. Rok 1934 Masowe kradzieże kur. Na terenie gminny Kroczyce (pow. Olkuskiego) zdarzają się coraz częstsze wypadki masowej kradzieży drobiu. Onegdajszej nocy w Kroczycach skradziono: 15 kur i 18 kr�lik�w Władysławowi Kubikowi, oraz: 14 kur i 7 gęsi J�zefowi Simborze. DZIEŃ KOBIET W ZAWIERCIU. Akademia Dnia Kobiet w Zawierciu zasługuje na specjalne odznaczenie. Zorganizowana przez miejscowy Wydział Kobiecy Polskiej Partii Socjalistycznej przy wydatnej wsp�łpracy młodzieży Turowej i Czerwonego Harcerstwa miała przebieg uroczysty i podnoszący ducha. W pięknej sali Domu Ludowego zgromadziło się do tysiąca os�b, wśr�d kt�rych przeważały kobiety. Obch�d rozpoczął siłę odegraniem Międzynarod�wki przez orkiestrę dętą młodzieży turowej, po czym tow. Rozumecka zagaiła akademię. Następnie dwie młode towarzyszki Zamorowa i Konopkowa wygłosiły kr�tkie, ale doskonałe przem�wienia, jakkolwiek po raz pierwszy zdobyły się na tę odwagę. Obszerny referat o znaczeniu Dnia Kobiet wygłosiła tow. Iza Zielińska, delegatka Centralnego Wydziału Kobiecego PPS. Wreszcie na zakończenie odegrano jednoakt�wkę andbdquo;Dola kobiety bezrobotnejandrdquo;, napisaną zbiorowymi siłami towarzyszek i przez nie też świetnie odegraną. Toteż burza oklask�w nagrodziła ten samodzielny wysiłek naszych uświadomionych towarzyszek; powinien on służyć za przykład, czego może dokonać dobra wola i ukochanie idei socjalistycznej. Akademię zamknęło piękne i mocne przem�wienie przewodniczącego Tura tow. Konopki, kt�ry swą niespożytą energią i oddaniem się potrafił stworzyć w Zawierciu ośrodek kultury i etyki socjalistycznej, gdzie wszyscy starzy i młodzi, mężczyźni i kobiety, w harmonijnej wsp�łpracy zakładają cegiełki przyszłego ustroju. Głos Kobiet (wydawnictwo P.P.S.) listopad-grudzień 1934 r. Rok 1936 Wody g�rskie ruszyły. Wieś Marcisz�w zalana. Zawiercie. (PAT). Na skutek ulewnych deszcz�w wody w pow. zawierciańskim znacznie przybrały. Dziś o godz. 12 we wsi Mijacz�w w gm. Myszk�w zalanych kilka dom�w. W b. poważnym stopniu mosty na drogach publicznych. W akcji ratunkowej bierze udział miejscowa ludność i straż pożarna. Na miejsce wylewu wyjechał komendant policji, inżynier drogowy i instruktor straży pożarnej, kt�ry kierować będzie akcją ratunkową. W Zawierciu woda na rzece Warcie podniosła się o jeden metr. Kilka dom�w parterowych zostało zalanych do wysokości 40 cm. R�wnież wieś Marcisz�w koło Zawiercia znajduje się częściowo pod wodą. Władze wydały odpowiednie zarządzenia. Orędownik 1.11.1936 r. Z Kromołowa. Miasteczko Kromoł�w, znane powszechnie z powodu zabytkowego dworu, posiada także inne osobliwości. Dochował się tam do dzisiejszych czas�w, jako pozostałość po dawnej świetności ubogiego dziś miasteczka, jedyny warsztat, produkujący sukno samodziałowe i jedyny garncarz, obznajmiony z wyrobami kwitnącej tam niegdyś ceramiki zdobniczej o charakterystycznych regionowi cechach etnicznych. Jednym i drugim zajęła się Izba Rzemieślnicza, kt�ra przyspieszy uruchomienie sklepu sp�łdzielczego andbdquo;Bazar rzemiosłaandrdquo; przy ul. Wesołej 50 i sprowadzi wymierające, a wielce ciekawe wyroby kromołowskie dla kielczan. Radostowa 15.11.1936 r. Rok 1938 Kronika Sportowa. CRACOVIA W ZAWIERCIU. Wczoraj andbdquo;Wartaandrdquo; zawierciańska gościła u siebie ligowy zesp�ł Cracovii. Zawody omal nie skończyły się sensacją, gdyż na pięć minut przed końcem wynik brzmiał 1:1, dopiero w ostatniej fazie gry goście ustalili wynik na 2:1 dla siebie. Cracovia wystąpiła bez G�ry i Pająka w następującym składzie: Radwański, Opioła, Majeran, Hiżyk, Grunberg, Jabłoński, Zembaczyński, Szeliga, Madryga. Młynarski, Korbas. andbdquo;Wartaandrdquo; sprezentowała skład: Kolano, Kołodziejski, Baran, Wnuk J., Patyna, Pasierbiński Wł., Miąsko, Ślimak, Pasierbiński Fel., Wierzbicki, Sobieraj. Zawody należały do bardzo interesujących, przy czym zupełnie nie uwidoczniła się r�żnica faktycznie istniejącej klasy. Przeciwnie, andbdquo;Wartaandrdquo; stanowiła przeciwnika zupełnie r�wnorzędnego, a nawet były okresy gry, w kt�rych wybitnie przeważała, wprowadzając chaos w formacje obronne andbdquo;Cracoviiandrdquo;. Brak jednakowoż zdecydowanego strzelca w ataku nie pozwolił na uzyskanie innego wyniku. Piękne zagrania w polu kończą się zwykle na obronie gospodarzy lub w rękach bramkarza Kolany, przy czym największego zatrudnienia przysporzył mu znajdujący się w doskonałej kondycji strzeleckiej Młynarek, będący zresztą najlepszym graczem na boisku. On też dobywa pięknym strzałem jedyną bramkę w tej części gry. Po prezerwie andbdquo;Wartaandrdquo; widząc, że andbdquo;diabeł nie taki straszny, jak go malująandrdquo;, wzięła się serio do roboty, gniotąc ligowc�w niemiłosiernie, jednakże bez wyniku bramkowego. Dopiero po kilkunastu minutach tej przewagi udał się piękny strzał przyziemny i bramka. W dalszym ciągu gra utrzymywała się otwarta, a dopiero też pod koniec zawod�w Zembaczyński ostrym strzałem z lewej strony trafia w słupek, skąd piłka wędruje do siatki. Na usprawiedliwienie andbdquo;Cracoviiandrdquo; podajemy, że boisko andbdquo;Wartyandrdquo; stanowi bardzo trudny teren do gry, gdyż jest wybitnie piaszczyste i nieprzyzwyczajonym graczom andbdquo;Cracoviiandrdquo; piłka wyczyniała istne psikusy, zatrzymując się w dołach z piasku w momentach nieoczekiwanych. Mecz ten był dobrą propagandą sportu piłkarskiego, ze względu na wysoki poziom techniczny obu drużyn oraz obustronnej gry fair. Sędziował p. Pus z Sosnowca. Goniec Częstochowski 22.11. 1938 r. Potworna zbrodnia emerytowanego policjanta. W nocy na 25 bm. w Pradłach, gm. Kroczyce, pow. olkuskiego w mieszkaniu własnym popełnił samob�jstwo wystrzałem z parabellum emerytowany szeregowy policji Jan Dudzik. Dudzik przed popełnieniem samob�jstwa zastrzelił w czasie snu 14-letniego syna Czesława i 6-letniego Maksymiliana. Żona desperata w tym czasie spała w innym pokoju, zamknięta na klucz przez Dudzika. Pozostawił on dwa listy dla rodziny, w kt�rym pisze, że pozbawia się życia z powodu utraty wzroku. Dudzik został zwolniony ze służby w policji w 1934 roku. Polonia 26.11.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z września można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/qwerty http://www.dawne-zawiercie.pl/grudzien_w_zawierciu_i_okolicach_18471936_czesc_2 Rok 1847 W przeszłym tygodniu, na przestrzeni drogi żelaznej od Częstochowy do granicy austriackiej, odbytą została dnia 22 bm. pr�ba jazdy parochodem, kt�ry w dniu tym po raz pierwszy dotarł do stacji Granica, wzniesionej nad rzeką Białą Przemszą pod wsią Maćki (Maczki), naprzeciwko i w odległości dw�ch wiorst od stacji Krakowsko-Szląskiej drogi żelaznej w Szczakowie. Nowa ta część drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, 72 wiorst długości mająca, wychodząc z dworca kolei w Częstochowie, rozwija [się] naprz�d wzdłuż lewego brzegu rzeki Warty w biskości wsi Błeszno, Wrzosowa, Słowiki, aż do młyna Wały, pod kt�rym, przerzucając się na prawy brzeg tejże rzeki, opuszcza zarazem gubernię warszawską i wchodzi do radomskiej, a następnie dobiega do stacji klasy 3., Poraj, dwie mile od Częstochowy odległej. W całej długości rozległa dolina Warty, z panującym ciągle widokiem klasztoru Jasnej G�ry i ruin olsztyńskiego zamku, piękny przedstawia krajobraz, i dlatego tym smutniejsze sprawiają [wrażenie] następne dwie mile drogi, wiodącej od Poraja wśr�d bagien, zarośli lub jałowych piask�w do stacji klasy 2. w Myszkowie. Lecz wrażenie to jest kr�tkie i przemijające, bo dzięki kolei żelaznej mile liczą się minutami, a dojeżdżając już do Myszkowa, okolica inną przybiera postać; rozsuwający się widnokrąg urozmaicony licznymi osadami zamykają wzniosłe g�ry, dolinę rzeki Warty obejmujące. Tu, opodal 6 wiorst na lewo od kolei, leży miasto Żarki. Od Myszkowa droga przebywa już ciągle nader urozmaiconą okolicą. Mijając miasteczko Mrzygł�d, odkrywa się powabne położenie wsi Rudniki, z grupą piętrujących się w oddaleniu skalistych g�r zwaliskami Ogrodzienieckiego Zamku uwieńczonych. Droga żelazna, przecinając kilkakrotnie potoki Wartę zasilające, dochodzi następnie do osady fabrycznej Zawiercie, położonej o milę poniżej miasta Kromołowa, gdzie rzeka ta ma sw�j początek. W Zawierciu droga ostatni raz przecina rzekę Wartę i opuszcza już takową, aby następnie przedrzeć [się] przez pasmo g�r, kt�rymi natura obdziela dwie najznaczniejsze kraju naszego rzeki, to jest Wisłę i Wartę. Stąd ta część kolei aż do stacji Łazy jest na całej linii najwyższą; dochodzi [do] około 1 100 st�p nad poziom Morza Bałtyckiego, a przeszło 700 nad poziom kolei na stacji warszawskiej. Posępne i jodłowe lasy, niedostępne wyższych grunt�w towarzysze, zalegają jednomilową przestrzeń drogi od Zawiercia do Łaz�w. Od stacji Łazy droga żelazna wchodzi pomiędzy wzniosłe i trudne do przebycia g�ry, kt�rych widok pobudza ciągłe oczekiwanie wjazdu na groźne wiadukty lub do podziemnych tunel�w, lecz pr�żna obawa, droga czepia się i rozwija u podn�ża wzniosłych g�r, chwyta cieśniny, przedziera się przez międzyg�rza, a podr�żni zaledwie dostrzegają mało znaczące nasypy lub przekopy tam, gdzie widok�w olbrzymich dzieł oczekiwali. Dlatego ta szczeg�lna część drogi będzie na zawsze świadectwem zdolności i gorliwej pracy naszych inżynier�w, kt�rzy przy ograniczonych środkach, jedynie trafnym wyborem kierunku drogi, napotkane trudności i zapory pokonać umieli. G�ry, pomiędzy kt�rymi, mijając stację Łazy, kolej jest prowadzona ubarwionymi łąkami, niwami, kłąbami las�w i gęsto rozrzuconymi wioskami, poprzedzielane obficie spływającymi potokami, przedstawiają malownicze widoki z pędem pociągu co chwila zmieniające się, a z tych do piękniejszych policzyć można rozkoszne położenie wsi Wiesiołka i Wysoka. Dalej droga przecina wieś Bugaj i dochodzi do stacji klasy 3., Ząbkowice, w bliskości wsi tegoż nazwiska założonej. Od Ząbkowic, minąwszy niewielką przestrzeń lasu, przedstawia się powabny widok wsi rządowej Gołon�g, z pięknym kościołem na wysokiej g�rze wzniesionym. Dalej wchodzi droga w długi i głęboki przekop w skale wykuty, aż do wsi Strzemieszyce docierający. Przy wyjeździe z przekopu stapiają się i nikną nagle g�ry, dotąd drogę otaczające, otwiera się rozległa płaszczyzna zamknięta od strony południowej pasmem g�r krakowskich i szląskich, a za tymi rozwijające się w oddaleniu szeregi niebotycznych, wiecznie śniegiem pokrytych Karpat, określają tę nader wspaniałą panoramę mil kilkanaście obejmującą. W okolicach Strzemieszyc, a mianowicie: Dąbrowie, Niwce i w Niemcach, rozłożone są najznakomitsze naszego kraju g�rnicze zakłady, jako to: huty żelazne i cynkowe, toż węgla ziemnego kopalnie. Od Strzemieszyc dochodzi już droga żelazna do stacji Granica, kt�rej obszerne budowle, tego lata rozpoczęte, w przyszłym dopiero ukończone zostaną. Zanim więc nastąpi bezpośrednie zetknięcie drogi naszej z drogą Krakowsko-Szląską, otwarta zostanie dziś do użytku publicznego część drogi od Częstochowy do stacji Ząbkowice, mil 2 od granicy austriackiej, a 2,5 od stacji pruskiej Mysłowice odległej. Kurier Warszawski 1(322).12.1847 r. Rok 1874 Kości�ł we wsi Skarżyce w powiecie Olkuskim, guberni kieleckiej, otrzymał z rąk W. Pani Joanny Neybauer za pośrednictwem W. Wandy Węgierskiej w ofierze dywan przed Wielki Ołtarz za rs. 40, trzy obrusy na ołtarze, sześć ręcznik�w i dwanaście ręczniczk�w na kielich za rs. 15, za co miejscowy proboszcz oraz parafianie wdzięczność swą oświadczają szlachetnej ofiarodawczyni. Kurier Warszawski 4(16).12.1874 r. Rok 1885 Z Zawiercia. Osada nasza odczuwa bardzo zupełny brak szkoły elementarnej dla dziewcząt. Są u nas wprawdzie dwie szkoły: miejska i fabryczna, lecz w obu uczą się chłopcy i dziewczęta. Dzieci fabrycznych robotnik�w, a zwłaszcza chłopcy, nie odznaczają się zbytnią grzecznością i biedne dziewczątka bardzo często znosić muszą ich grubiańskie żarty, nawet kułaki. Wskutek tego wiele rodzin woli nie posyłać c�rek swych do szkoły i bez nauki chować je w domu, aniżeli narażać na podobne przykrości. Szkoła początkowa dla dziewcząt miałaby u nas niemałe powodzenie. Tydzień, Piotrk�w, 26(8).11(12).1885 r. Właściciel d�br Szczekociny, p. H., własnym kosztem przeprowadził drut telegraficzny z osady Szczekociny do najbliższej stacji telegraficznej w Pilicy. Długość tej linii telegraficznej wynosi 28 wiorst. Gł�wnym celem przeprowadzenia telegrafu jest osobista wygoda właściciela, kt�ry z rodziną zwykł zjeżdżać na letni wypoczynek z Petersburga do Szczekocin. Gazeta Kielecka 9(27).12(11).1885 r. Rok 1899 Ogrodzieniec, Pilica. Z dalszych stron. Sąd okręgowy kielecki osądził niedawno sprawę o zab�jstwo, jaka ze względ�w obyczajowych zasługuje na przytoczenie; dowodzi bowiem, że wyrafinowane przestępstwa na rynku miejskim znajdują odbicie i w wioskowych zaciszach. Powodem zab�jstwa była kobieta i namiętna walka o jej posiadanie pomiędzy dwoma młodymi, pracowitymi i zapobiegliwymi gospodarzami. Dramat ten rozgrywał się przez lat trzy w granicach gmin Ogrodzieńca i Pilicy pow. olkuskiego. Na jarmarku w Pilicy 32-letni włościanin z Ryczowa, Piwowarczyk Mikołaj, od lat kilku już żonaty, ujrzał J�zefę Pociejowską, kobietę urodziwą, kt�ra taki wpływ wywarła na Mikołaja, że w domu oświadczył wprost własnej żonie, iż gdyby nawet była aniołem, pod jednym dachem z nią żyć nie będzie. Jakoż tak jej zaczął dokuczać, straszyć śmiercią, że porzuciła dach mężowski i powr�ciła do domu rodzic�w. Mikołaj tymczasem coraz częściej stawał się gościem w sąsiedniej wiosce, Złożeńcu, gdzie mieszkała J�zefa, kt�ra wyszła za mąż bez przekonania za Jana Pocieja, i r�wnież porzuciła męża i powr�ciła do domu matki swojej Antoniny, pomimo żałosnych protest�w małżonka, człowieka spokojnego i pracowitego. Romans Mikołaja i J�zefiny był głośnym w całej wsi, mąż rozwodził żale, prosił proboszcza o pośrednictwo, lecz bezskutecznie. Perswazje nie odniosły skutku. Matka J�zefy i jej brat radzi nawet byli Mikołajowi, ponieważ ten obrabiał im ziemię, oddawał swego konia do roboty, zarabiał furmanką. Z chwilą przyjścia na świat dziecka Jan Pociej, mąż J�zefy, zaczął zn�w domagać się powrotu żony do domu; zainteresowani więc postanowili andbdquo;usunąć go, aby nie przeszkadzałandrdquo;. W tym celu Gonciarz Jan (brat J�zefy) zwabił do lasu Jana Pocieja, gdzie przy pomocy gajowego Maja i Piwowarczyka udusił go powrozem, a następnie dla zatarcia poszlak jeden koniec szalika denata okręcił około szyi, gdy drugi przywiązał do drzewa. Do operacji zab�jstwa gajowy Maj był wynajęty za pieniądze i gdy Piwowarczyk trzymał Pocieja za nogi, Gonciarz za ręce, Maj zarzucił na szyję ofiary pętlicę i założywszy w nią kołek, dop�ty kręcił, aż udusił Pocieja. Sąd Okręgowy, po kr�tkiej naradzie, wyni�sł wyrok skazujący wszystkich trzech oskarżonych: Piwowarczyka Mikołaja lat 32, Maja Antoniego lat 21, i Gonciarza Jana lat 23, na 15 lat ciężkich rob�t w kopalniach. Tydzień, Piotrk�w 5(17).12.1899 r. Rok 1900 Zawiercie. Geszefciarze węglowi, na podobieństwo kret�w, wiercą, ryją i kopią ziemię wokoło Zawiercia, poszukując złotodajnego węgla, kt�rego eksploatacja jest bardzo niepewna z powodu w�d zask�rnych, w kilku lub kilkunastu metrach natrafionych. Przeszkody te wymagają kosztownych maszyn i dlatego drobne kapitały sp�łek często toną w czarnym błocie. Tydzień, Piotrk�w, 19(2).11(12).1900 r. Rok 1902 We wsi Kromoł�w miał się odbyć pogrzeb 4-letniego chłopca, Walentego Wincenciaka, mieszkańca wsi Pomrożyce. Jak donosi andbdquo;Kurier Sosnowieckiandrdquo;, wobec krążących pogłosek, iż dziecko udusiła macocha Marianna Wincenciak, policja wstrzymała pochowanie ciała. Dokonana sekcja stwierdziła słuszność podejrzenia. Śledztwo prowadzi sędzia śledczy II rewiru częstochowskiego. Tydzień, Piotrk�w, 1(14).12.1902 r. Rok 1904 W Zawierciu przyszło wskutek mobilizacji do rozruch�w robotniczych. Ponieważ w jednej z fabryk policja przemocą zatrzymała część robotnik�w w gmachu fabrycznym, tłum przypuścił szturm, uwolnił koleg�w i zniszczył wnętrze kantoru. Przegląd Wszechpolski, grudzień 1904 r. W Zawierciu gwałty i rabunki nie ustają. W dn. 23 zeszłego miesiąca o godz. 7.30 wieczorem napadnięto na sklepik Borsztejna na ulicy Fabrycznej, i podczas gdy jedni z czterech napastnik�w obezwładnili kupca, drudzy rabowali p�łki z towaru i szufladki z drobnych pieniędzy; podczas powyższej operacji weszła żona Borsztejna, Ruchla, a widząc, co się dzieje, zaczęła krzykiem wzywać pomocy; łotry przeto, lękając się nadejścia sąsiad�w, zbiegli, dając kilka wystrzał�w rewolwerowych, na skutek kt�rych Ruchla Borsztejn została ciężko ranna kulą pod pachę i, po przewiezieniu do Częstochowy zmarła tamże w szpitalu dn. 26 zm. Nazajutrz usiłowano ograbić w biały dzień sklep M. Rozena obok Starego Rynku, przy czym R. i małżonka jego odnieśli ciężkie uszkodzenia tępym narzędziem. W niedzielę dn. 27 zm. o godz. 11 w nocy strzelano dwukrotnie na ulicy do p Richtera, majstra fabryki Zawiercie. Podobnych fakt�w możemy jeszcze wiele zanotować. Tydzień, Piotrk�w, 18(5).12.1904 r. Zawiercie, 26 grudnia. W niedzielę świąteczną odbyła się tutaj wielka zorganizowana demonstracja socjalistyczna, zakończona gwałtami i rabunkami. Plan ułożony był bardzo starannie i dokładnie przeprowadzony. Kilku wyznaczonych do tego ludzi zamknęło w mieszkaniu naczelnika straży ziemskiej i ustawiło się na czatach przed domem. Po nabożeństwie w kościele tłum robotnik�w, gł�wnie z ogromnej przędzalni tutejszej, zatrudniającej w normalnych czasach 4000 ludzi, ruszył tłumnie przez ulice osady, niosąc na czele dwie czerwone chorągiewki. Kilku st�jkowych, skrzyknąwszy się, pr�bowało stawić pochodowi op�r, ale odtrącono ich na bok, lekko pobiwszy. Udało się im tylko wyrwać chorągiewki i - podobno andminus; przytrzymać tych, kt�rzy je nieśli. Tłum podążył dalej, krzycząc i hałasując, ku olbrzymim zabudowaniom przędzalni andbdquo;Towarzystwa Akcyjnego Ginsbergaandrdquo; i wtargnął na podw�rzec fabryczny. Robotnicy rzucili się do biura zarządu i splądrowali je, rozbijając sprzęty, unosząc co im się wydawało cenniejszym. Po kilku godzinach bezczynności policja zaczęła działać pod kierunkiem naczelnika straży ziemskiej, kt�remu z trudem udało się wydobyć z więzienia we własnym domu. Na razie obsadzono fabrykę strażnikami miejscowymi, co przyszło tym łatwiej, że na miejscu eksces�w nikogo prawie nie było. Około godziny 7 wieczorem przybyło do Zawiercia wojsko z Częstochowy. R�wnocześnie przybył gubernator piotrkowski. Śledztwo prowadzone jest bardzo gorączkowo. Aresztowano do wczoraj wieczorem (poniedziałek) kilkadziesiąt os�b, jak organy policyjne zapewniają zatrzymano samych prawie przyw�dc�w socjalistycznych. Gazeta Toruńska 31.12.1904 r. Rok 1911 Wycieczka Towarzystwa Krajoznawczego. Ł�dzki oddział Towarzystwa Krajoznawczego zorganizował trzydniową wycieczkę zbiorową w dn. 8 bm. Uczestniczyło 38 os�b. Wyjazd nastąpił o godzinie 9 m. 10. Rano uczestnicy przybyli do Będzina, tam po śniadaniu zwiedzili hutę szklaną, gdzie oprowadzał ich i udzielał objaśnień dyrektor Sujkowski, następnie po oględzinach ruin zamku wyruszono końmi do kopalni andbdquo;Saturnandrdquo;. Zwiedzanie urządzeń kopalnianych trwało trzy godziny. O godzinie 9 wieczorem spożyto w Sosnowcu wsp�lną kolację. Tutaj p. Czarnowski wygłosił ciekawą pogadankę na temat 250-letniego jubileuszu czytelnictwa polskiego. W klubie na przedmieściu, andbdquo;Sielceandrdquo;, uczestnicy wycieczki znaleźli wypoczynek. W dniu 9 bm. o godzinie 8 m. 25 rano wszyscy wyjechali koleją do Dąbrowy i zwiedzili tam kopalnie andbdquo;Paryżandrdquo;. Objaśnień udzielał inżynier Piwowar i miał pogadankę andbdquo;o węgluandrdquo;. Następnie zwiedzono muzeum miejscowe; a po kr�tkim wypoczynku andbdquo;Hutę Bankowąandrdquo;. Odjazd do Zawiercia nastąpił o godzinie 6:45. Powitani serdecznie przez członk�w zarządu Oddziału Towarzystwa Krajoznawczego w Zawierciu, wszyscy uczestnicy zaproszeni zostali na urządzony tam kiermasz w Domu Ludowym. Tutaj wypoczęto i przenocowano; rano zaś końmi udali się do Ogrodzieńca i mimo deszczu wytrwale dalej odbyli podr�ż. Zwiedzili rzeczkę Czarną Przemszę i ruiny zamku. Stąd wyruszono do Kromołowa, gdzie znajdują się źr�dła rzeki Warty. Nastąpił powr�t do Zawiercia; tutaj zwiedzono wzorowo urządzoną szk�łkę dla dzieci robotnik�w zakład�w fabrycznych Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Po kr�tkim wypoczynku z Zawiercia powr�cono wprost do Łodzi o godzinie 11 m. 15 w nocy w niedzielę. Rozw�j 15.12.1911 r. Rok 1916 Zawiercie. Odnośne władze niemieckie zabroniły używania znaczk�w pocztowych, kt�rych dla miejscowego ruchu miasto Zawiercie używać chciało. Gazeta Toruńska 27.01.1916 r. Rok 1924 Sześć tysięcy robotnik�w znajdzie pracę w Zawierciu od Nowego Roku. andbdquo;Ilustrowany Kurierandrdquo; donosi, że nieczynne od dłuższego czasu zakłady fabryczne w Zawierciu, kt�re zatrudniały ostatnio 8000 robotnik�w, zostaną od Nowego Roku uruchomione, dzięki zam�wieniom zagranicznym i przypływowi zagranicznego kapitału w formie długoterminowego kredytu. Uruchomienie to dojdzie do skutku dzięki umowie, jaka została sfinalizowana dniu 15 bm. w Warszawie, pomiędzy wiedeńską eksportową firmą Intag. Na podstawie tej umowy firma Intag, angażując w to około p�łtora miliona dolar�w, uczyniła zam�wienie na większe partie towaru w formie tzw. andbdquo;in Lohnandrdquo;, tj. dając własne surowce i płacąc za robociznę. Dzięki tym zam�wieniom, fabryka andbdquo;Zawiercieandrdquo; zostanie puszczona w ruch w dniu 2 stycznia 1925 roku, przy czym z miejsca zatrudnionych zostanie 6000 robotnik�w w przędzalni i tkalni. Dalsze oddziały, jak bielnik i wykończalnia, zatrudniające około 2000 robotnik�w, zatrudnione zostaną w ciągu następnych paru tygodni, gdy przędzalnia i tkalnia dostarczą im pierwszej partii towaru. Dla naszego przemysłu uruchomienie andbdquo;Zawierciaandrdquo; jest ważnym krokiem naprz�d w zwalczaniu przesilenia. Gazeta Wągrowiecka 23.12.1924 r. Rok 1925 Krwawe zajście bezrobotnych w Zawierciu z policją. W ubiegłą środę powt�rzyły się manifestacje. Zjawiła się policja. Na policję posypały się kamienie, a w�wczas policja zaczęła tłum nakłaniać do rozejścia się. Gdy to nie pomogło, zaczęła tłum rozpędzać, bez użycia jednak broni, gdyż taki był rozkaz. Na policję posypały się zn�w kamienie. W pewnym miejscu tłum rozbroił patrol, złożony z kilku policjant�w. Połamano im karabiny, a w czasie utarczki jeden z policjant�w, uderzony w głowę kolbą, padł z roztrzaskaną czaszką na miejscu. Ostatecznie spok�j przywr�cić zdołano i kilku agitator�w aresztowano. Naprężenie jednak jest duże, bo i nędza duża. Na 40 000 mieszkańc�w bezrobotnych zarejestrowano 7000. Orędownik Ostrowski 22.12.1925 r. Rok 1928 Śmiertelne b�jki w Zawierciu. W Zawierciu niejaki Sobieraj, posprzeczawszy się ze swym sublokatorem Raczkiem, pchnął go nożem w okolice serca tak nieszczęśliwie, że Raczek na miejscu wyzionął ducha. Goniec Wielkopolski 29.12.1928 r. Rok 1932 Delegacja związku wł�kniarzy interweniuje w sprawie Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Z Łodzi we wtorek wyjechała do Warszawy delegacja międzyzwiązkowa, reprezentująca poszczeg�lne związki zawodowe wł�kniarzy, z wyjątkiem związk�w klasowych. Delegacja ta interweniować ma w sprawie zapowiedzianego na 15 grudnia unieruchomienia warsztat�w Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Delegacja zabiegać będzie o rozszerzenie akcji pomocy doraźnej w komitecie do spraw bezrobocia, wobec tego że olbrzymia większość pracownik�w Zawiercia pozbawiona będzie środk�w utrzymania. Ilustrowany Kurier Codzienny 1.12.1932 r. Strajk włoski w przędzalni Tow. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. We wtorek po południu wybuchł włoski strajk w przędzalni A. i B. Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrsquo;andrsquo; w Zawierciu. Strajkuje około 600 robotnik�w. Tłem strajku jest zapowiedź zarządu unieruchomienia fabryki w połowie bm. Natychmiast po wybuchu strajku odbyła się konferencja sekretarzy związk�w zawodowych i delegat�w robotniczych z dyrekcją fabryki. Konferencja ta jednakże nie dała pozytywnych rezultat�w. W mieście panuje spok�j. Dyrektor fabryki oświadczył, że zakłady nie ruszą po 15 bm. Poza tym dyrekcja fabryki oświadczyła, że drugiej zmiany robotnik�w do fabryki nie dopuści, dop�ki pierwsza zmiana nie opuści zakład�w pracy. Ilustrowany Kurier Codzienny 15.12.1932 r. Walka z klęską bezrobocia. W Zawierciu i okolicy. Z Warszawy donosi: Dnia 18 bm. odbyła się w Będzinie konferencja poświęcona zaradzeniu klęsce bezrobocia w Zawierciu i powiecie zawierciańskim. Konferencja odbyła się pod przewodnictwem wiceministra komunikacji inż. Gallota. Postanowiono uruchomić roboty przy budowie okolicznych dr�g, a mianowicie drogi z Myszkowa do Zawiercia i z Ciągowic do Bugaju. Nadto uruchomionych zostanie kilka okolicznych kamieniołom�w, kt�re dostarczać będą materiał�w do budowy tych dr�g. Poza tym szereg bezrobotnych znajdzie pracę w kamieniołomach państwowych w Zagnańsku, część zaś przy budowie kolei Krak�w andminus; Miech�w oraz budowie fragmentu kanału, kt�ry przebiegać będzie w pobliżu Zawiercia i połączy Zagłębie przez Wisłę z Piną. Dzięki tym zarządzeniom około 3000 bezrobotnych okręgu zawierciańskiego znajdzie pracę. Okupacja zakład�w andbdquo;Zawiercieandrdquo; przez robotnik�w. Okupacja zakład�w firmy andbdquo;Zawiercieandrdquo; trwa w dalszym ciągu, z tą jednak zmianą, iż zamiast 600 robotnik�w, kt�rzy przebywali początkowo na terenie fabrycznym, w tej chwili przebywa tam tylko około 300. Og�łem strajkuje w Zawierciu 1200 robotnik�w, z czego 900 przebywa poza fabryką. Ilustrowany Kurier Codzienny 21.12.1932 r. Rok 1934 Trzeci przejazd kolejowy w Zawierciu. Dzięki staraniom prezydium miasta władze miejscowe zezwoliły na przeprowadzenie trzeciego przejazdu kolejowego w Zawierciu od ulicy Grunwaldzkiej do teren�w tzw. andbdquo;za smolarniąandrdquo;. Wszyscy mieszkańcy zamieszkali w tej okolicy wiadomość tę przyjęli z zadowoleniem, gdyż dotychczasowy stan bardzo utrudniał ruch pieszy i kołowy. Prace przy przejeździe rozpoczną się w najbliższym czasie po świętach. Redukcje w Ubezpieczalni Społecznej w Zawierciu. Po wypracowaniu trzymiesięcznego wym�wienia w Ubezpieczalni Społecznej w Zawierciu kilku pracownik�w zwolniono z pracy. Polonia 22.12.1934 r. Dzieci puchną z głodu. Mamy w Polsce kilka miast nawiedzonych klęską głodu, gdzie ogromna większość mieszkańc�w nie ma pracy i dosłownie umiera z głodu. Do osławionego Żyrardowa dodać należy Zawiercie, gdzie na 31 tysięcy mieszkańc�w 26-tysięczna armia bezrobotnych czeka na zmiłowanie. Głodno i chłodno w izbach, gdzie stłoczeni młodzi i starzy gnieżdżą się, czekając, kiedy skończą się straszne miesiące zimowe. W lecie zawsze lżej, powiadają, przynajmniej nie męczy nas zimno. Nie mają ci nieszczęśliwcy ubrań, ani obuwia, świecą ciałem. Najgorzej z dziećmi, powiadają, puchną z głodu, oczu nie widać, takie teraz mają twarzyczki. Kobieta jak widmo, o zapadłych twarzach, zgaszonych oczach, na ręku maleństwo, sp�dnicy czepiają się dwaj chłopcy, prosi o kilka groszy, bo już od dw�ch dni nie jadła. Zgroza! Ludzie przewracają się z wycieńczenia, nie mogliby wykonać nawet najlżejszej pracy. Całe pożywienie to zupa z kuchni miejskiej i kawałek chleba. Ale uczestniczenie w takich andbdquo;ucztachandrdquo; nie jest udziałem wszystkich. Młodzi biorą się na sposoby, byle ratować życie. Potem czyta się w gazetach opisy o napadach. Przecież wychowała ich ulica, bo nie mają ani domu, ani opieki. Czy można nazwać mieszkaniem izbę, w kt�rej mieszka, a raczej gnieździ się 10 os�b? Z braku ubrań kilka os�b stale leży na barłogach, reszta wychodzi na ulicę, aby żebrać. Dzieci uczestniczą w andbdquo;zarobkowaniuandrdquo;, wysłane przez rodzic�w; zresztą uciekają, z tego rodzice pieklą się, gdzie opr�cz głodu spadają na grzbiety ciężkie pięści i przekleństwa. Co z takich dzieci wyrośnie? Wielkie zakłady przemysłowe, jak andbdquo;Zawiercieandrdquo;, fabryka Huldczyńskiego, zredukowały liczbę zatrudnionych, robotnik�w z 10 tysięcy na kilkaset. Na robotach publicznych pracują robotnicy obarczeni liczną rodziną, zarabiają 2 zł 72 gr. dziennie. Taki zarobek nie pozwala na zaspokojenie głodu, nie może być mowy o zakupieniu ubrania, opłaceniu mieszkania. Tak żyje, a raczej przymiera, klasa robotnicza w Zawierciu. Organizacje PPS i TUR to jaśniejsze punkty w tej strasznej rzeczywistości zamierającego miasta. Nie ustępują mimo prześladowań władz, organizują zebrania, odczyty, wołają o pomoc dla ludności, płoszą sen z powiek tym, kt�rzy chcieliby przede wszystkim, żeby andbdquo;panował spok�jandrdquo;. Głodni ludzie nie uspokoją się, jak długo nie będą mieli chleba dla swoich dzieci, a więc pracy dla siebie. Toczy się b�j o pracę. Głos Kobiet 20.12.1936 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z września można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/999 http://www.dawne-zawiercie.pl/pan_prus_i_inni_czyli_opisanie_zawiercia Może opis wsi Zawiercie poczyniony przez Bolesława Prusa (jego tekst zamieściliśmy tutaj: www.dawne-zawiercie.pl/boleslaw_prus_o_zawierciu_1877) nie jest opisem najstarszym, ale jest w miarę pełnym, jeżeli chodzi koloryt miejsca i problemy, jakie są w nim poruszone - r�wnież społeczne. Tak wcześniejsze, jak i p�źniejsze opisy wsi Zawiercie, osady od 1910 r., a wreszcie od 1915 r. miasta, skupiają się na tych, kt�re opisał felietonista andbdquo;Kuriera Warszawskiegoandrdquo;. Wjeżdżając do wsi Zawiercie od strony Częstochowy, mijając Małe Zawiercie i przejeżdżając przez Zawiercie Duże, jadąc dalej do o wiorstę odległego Zawiercia Kromołowskiego z dworcem drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej, nie musiał wiedzieć, że Zawiercie jak andbdquo;Galia est omnis divisi in partes tresandrdquo;, ani o dodatkowych zawiłościach administracyjno-granicznych przynależnych temu miejscu, z kt�rymi tu się borykano, a jak za andbdquo;Dziennikiem Ł�dzkimandrsquo; podawał andbdquo;Tydzieńandrdquo; (piotrkowski) 5(17)01.1886 r., że andbdquo;Zawiercie należące do dw�ch guberni, piotrkowskiej i kieleckiej, było jednym z najniedogodniejszych miejsc w Kr�lestwie Polskim, gdyż nikt nigdy nie wiedział, w kt�rym znajduje się powiecie - i tym sposobem, w kwestiach sądowych, gminnych lub powiatowych, zwykle zachodziły nieporozumienia. Od trzech miesięcy przyłączono całą gminę Kromoł�w do guberni piotrkowskiej i tym sposobem usunięto wszelkie niedogodnościandrdquo;. O tych przypadłościach administracyjnych Prus nie musiał wiedzieć i do kt�rego Zawiercia się udawał też było dla niego mało istotne. Wcześniejszy opis miejsca w tonacji andbdquo;dziennika z podr�żyandrdquo;, w stylu romantycznym pochodzi z tegoż samego andbdquo;Kuriera Warszawskiego z 1.12.1847 r. Jest to relacja z pr�bnej jazdy andbdquo;parochodemandrdquo;, kt�ry po raz pierwszy dotarł do stacji Granica (stacja Maczki), a wcześniej andbdquo;parochodandrdquo; mijając andbdquo;miasteczko Mrzygł�d odkrywa się powabne położenie wsi Rudniki z grup piętrujących się w oddaleniu skalistych g�r zwaliskami Ogrodzieniecki zamku uwieńczonych. Droga żelazna przecinając kilkakrotnie potoki Wartę zasilające, dochodzi następnie do osady fabrycznej Zawiercie, położonej o milę poniżej miasta Kromołowa, gdzie rzeka ta ma sw�j początek. W Zawierciu droga ostatni raz przecina rzekę Wartę i opuszcza już takową, aby następnie przedrzeć przez pasmo g�r, kt�rymi natura obdziela dwie najznaczniejsze kraju naszego rzeki, to jest Wisłę i Wartęandrdquo;. Zawiercie w tym opisie ma już rangę osady fabrycznej, lecz widocznie nic tu szczeg�lnego nie było poza Wartą i krajobrazem: andbdquo;osada fabryczna Zawiercie nie jest ciekawym pod żadnym względem. Pamiątek historycznych żadnych. Miasteczko bardzo nędzne; domy drewniane wp�ł zapadłe od starości; ulice ciemne, brudne; ludność uboga. Okolica plaska i nużąca okoandrdquo; (andbdquo;Gazeta Rzemieślniczaandrdquo; 13.12.1884 r.). Kilka lat p�źniej opis Zawiercia zbytnio nie odbiega od wcześniejszego, zapisanego pi�rem Prusa. Zastanawiam się, czy pan Prus, kiedy wysiadł na dworcu, kt�ry już był murowanym i miał dwie poczekalnie dla klasy II i III, też ten dworzec wydał mu się śmieszny i andbdquo;nie odpowiadał potrzebom podr�żnych. W stosunku do rozwijającego się coraz silniej ruchu pasażerskiego, ciasny i niewygodny, dworzec w Zawierciu zbudowany przed trzydziestu laty stał się wprost śmiesznymandrdquo;. Pewnie panu Prusowi spadłyby okulary z nosa, gdyby uświadomił sobie, że ma pokonać per pedes andbdquo;błotnistą wiorstęandrdquo; od dworca do fabryki. Może dałby zarobić dorożkarzowi, bo andbdquo;Przedostanie się od stacji kolejowej do fabryk, oddalonych przeszło wiorstę, zwłaszcza w czasie niepogody, przedstawia u nas niemało trudności. Wehikuły - raczej wozy odrapane i wstrętne - biorą od 70 do 50 kopiejek za kurs w tę lub w ową stronę, a i to jeszcze bardzo rzadko dostać je można, a dwie lub trzy porządne dorożki zrobiłyby niezawodny interesandrdquo; (andbdquo;Tydzieńandrdquo; 8(20)06.1897 r.). Suchą noga można było dotrzeć w Zawierciu i to nie wszędzie, dopiero w 1885 roku w sierpniu. Jak donosił andbdquo;Tydzieńandrdquo;: andbdquo;Zawiercie doczekało się trotuar�w z kamienia, a zawdzięcza tę nowość p. naczelnikowi powiatu. Pożądanym by jeszcze było, aby sfery właściwe zwr�ciły uwagę na cuchnące podw�rka, zatruwające płuca kilkutysięcznej rzeszy robotnik�w fabrycznych, z kt�rych połowa prawie stanowi młodzież do lat szesnastuandrdquo;. Na brukowane ulice Zawiercie musiało czekać jeszcze pięć lat. Brukowania podjęła się firma andbdquo;Jan Buchner i Jan Mecner, deklarując po 7 rb. 44 kop. za sążeń kwadratowy bruku granitowego (andhellip;) zakupiono też w Zawierciu sześć morg�w gruntu pod cmentarz miejscowy. Okazję tę wyzyskał właściciel z Kromołowa Haberman, i kazał sobie zapłacić po tysiąc rubli za morgę. Cmentarz już wymierzono i okopconoandrdquo; (andbdquo;Tydzieńandrdquo; 12/29.07 1900r.). andbdquo;Dotąd ukończono roboty brukarskie na dw�ch najbłotnistszych (sic!) ulicach, na Kościelnej i Kupieckiej. Wybrukowanie pierwszej z nich kosztowało 13.000 rubliandrdquo; (andbdquo;Tydzieńandrdquo; 19.08(1.09)1901 r.). Gdyby pan Aleksander wziął dor�żkę, m�głby trafić na takich furman�w-dorożkarzy, jak Hamel Śniadek i Haskiel Genidzberg, kt�rzy andbdquo;pałając do siebie od dawna nienawiścią, spotkali się przed dworcem kolejowym i wszczęli kł�tnię, kt�ra zakończyła się b�jką tak zażartą, że Śniadek ugodził nożem swego przeciwnika. Raniony, padł bez zmysł�w. Przeniesiono go do szpitala fabrycznego, gdzie lekarz miejscowy udzielił mu pierwszej pomocy. Rana zadana została w okolicy serca i jest bardzo niebezpieczną. Śniadka uwięzionoandrdquo; (andbdquo;Tydzieńandrdquo;, Piotrk�w 5(17)02.1895 r.). Można skwitować: ostra konkurencja. Jadąc do fabryki - być może ulicą Kościelną - dostrzegł, że twarze ludności andbdquo;osadyandrdquo; Zawiercie andbdquo;z wyjątkiem czerstwych i pyzatych dzieci (do dziesiątego roku), są chorowite i blade. Sądzę, że wielu z nich umiera na suchoty; jest to los robotnik�w tkackich. Respiratory przynajmniej niekt�rych mogłyby uratować od trawiącej choroby; na nieszczęście lud respirator�w (pochłaniaczy) używać nie chce. (andhellip;) szczeg�lnie kobiety. Okoliczność tę pesymista przypisałby może przesądom, choć pow�d jej leży zapewnie w świergotliwości płci nadobnej, kt�ra lubi dużo m�wić, wie, że jest miłą, gdy dużo m�wi, i za nic w świecie nie użyje środk�w, kt�re by w czymkolwiek krępowały jej zresztą tak niewinną specjalność!andrdquo; (andbdquo;Kurier Warszawskiandrdquo; 18.07.1877 r.). Tygodnik polityczny andbdquo;Prawdaandrdquo; z dn. 7.06.1884 r. opisując położenie ludności w osadzie Zawiercie pisze: andbdquo;Wyzysk i nieludzkie obchodzenie się z robotnikami doszły tam do tego stopnia, że wywołały wreszcie wmieszanie się władzy, kt�ra nakazała śledztwo. Poprzednio już jednak o nadużyciach miejscowej administracji krążyły głuche wieściandrdquo;; doszły nawet do andbdquo;centralnego zarządu fabryk andbdquo;Zawierciaandrdquo;, rezydującego w Warszawie, kt�ry wysłał na miejsce swojego delegata. andbdquo;Sumienny ten człowiek zdobył się na odwagę przedstawienia prawdziwego obrazu rzeczy: widocznie jednak zarząd nadużycia wykazane przezeń uważał za rzecz zwykłą, kiedy ze swej strony nie przedsięwziął żadnych krok�w do ich usunięciaandrdquo;. Przypatrzmy się, więc bliżej tym andbdquo;normalnym warunkomandrdquo; położenia ludności robotniczej: andbdquo;W małych izdebkach sypia na zgniłej podłodze nawet bez garstki słomy, kt�rą się daje na podści�łkę bydlęciu, 15 do 20 istot ludzkich. Przez dziury w podłodze robią wycieczki szczury i zjadają chleb, schowany pod ławą. Mężczyźni, kobiety i dzieci nocują razem; zdarzało się nieraz, że robotnicy gwałcili dwunasto- lub trzynastoletnie dziewczęta, a kobiety małych chłopc�w, kt�rzy w 20 roku życia wyglądają jak starcy. Delegat, kt�ry wiele lat spędził w ubogiej fabrycznej miejscowości powiada, że nigdzie nie widział ludności tak upośledzonej fizycznie, tak zepsutej moralnieandrdquo;. Do 1905 roku sytuacja zbytnio nie zmieniła się: andbdquo;Tak jak kiedyś ksiądz Kirchner odkrył Bałuty w Łodzi, ukazując zdumionemu og�łowi wstrętne widowisko wewnętrznego życia tych nędzarzy, mijanych obojętnie na ulicach, tak można by naliczyć setki takich obrazk�w, w maleńkim w por�wnaniu z Łodzią Zawierciu. Mieszkań malutkich, niziutkich, wilgotnych, w kt�rych sypia po 18 os�b r�żnej płci i wieku w jednej stancji, mieszkań, ciemnych, brudnych, zatęchłych, w kt�rych się gnieździ wszelkie zło, jakie tylko może istnieć na ziemi - naliczyć można dziesiątki, jeżeli nie setki. Szkarlatyna, malaria, tyfus i suchoty, grasują tam niepodzielnie; bakterie ich przyczajają się tylko chwilowo, aby ciągle nowe sobie wyszukiwać ofiary i porwać bez oporu, bo rzadko tam zachodzi lekarz do tych siedzib nędzy i zbrodni; a i wiedza jego staje się bezsilna wobec warunk�w higienicznych, jakie tam panują wszechwładnie. W mrokach wiecznie zalegających te nory-mieszkania spotkać można każdą z plag dręczących ludzkość, każdą jej ohydę!andrdquo; (andbdquo;Tydzieńandrdquo; 15.02.1905 r.). Jaśniej zrobiło się w Zawierciu dopiero w 1907 r., kiedy andbdquo;zaprowadzone zostały w osadzie pożyteczne innowacje, projektowane zaś jest jeszcze oświetlenie ulic lampami naftowymi, oraz skrapianie ulic podczas lataandrdquo;. A co do moralności to wiadomym jest, że w Zawierciu i niemoralne domy też egzystowały i miały się nienajgorzej. O jednym takim wesołym bajzelku dla wybranych wspomina w niedawno wydanej książce andbdquo;Mieszkam za darmo w każdym z wasandrdquo; Bogdan Dworak. andbdquo;Goniec Częstochowskiandrdquo; w sierpniu 1908 r. pisze tak: andbdquo;W okolicy ul. Kościelnej znajduje się dom, w kt�rym dzieją się rzeczy, o kt�rych nie śniło się naszym filozofom. Śmiech i wesołości panują tu niepodzielnie, zaraza demoralizacji zapuściła głęboko korzenie. Opowiadają, że w domu tym znajdują przytułek szumowiny miejskie i bawią się świetnie. Oburza to tutejszych mieszkańc�w, kt�rzy pragną gorąco, aby w Zawierciu wcale takich dom�w nie byłoandrdquo;. I nieco niżej odnotowuje: andbdquo;Plagą Zawiercia są szynki potajemne, gnieżdżące się po domach prywatnych. W szynkach tych rozpijają się ludziska, tracąc pieniądze i zdrowie. Miejsc tych zgnilizny moralnej i fizycznej powinna unikać nasza młodzież, starsi zaś tępić bezwzględnieandrdquo;. Bolesław Prus dostrzegł obok fabryki braci Ginsberg�w andbdquo;jakąś bezimienną rzeczułkę i niewielką sadzawkęandrdquo;. Sądzę, że ta bezimienna rzeczułka, to rzeka z hymnu państwowego Warta, a sadzawki to stawy wykopane przez Mameloka, wcześniejszego właściciela fabryki bawełnianej, kt�rych to woda gromadzona w nich służyła do napędu kola, następnie maszyn w fabryce. Staw, stawy, prusowska andbdquo;sadzawkaandrdquo;, to utrapienie Zawiercian do lat sześćdziesiątych XX wieku. Zakisła woda w stawach aromatyzowała powietrze i sama Warta także, do niej to spływały obficie ścieki przemysłowe. W 1884 roku w listopadzie tak andbdquo;stały prenumeratorandrdquo; pisał przejęty stanem sanitarnym wsi: andbdquo;Aby do wywożenia nieczystości używano woz�w hermetycznie zamkniętych, na wz�r warszawskich, a nie takich, w jakich obecnie są one przewożone; wozy te bowiem przechodząc ciągle w porze dziennej gł�wną i zaludnioną ulicą, oblane z zewnątrz nieczystością, rozlewając takową po całej ulicy, zanieczyszczają powietrze do tego stopnia, iż w porze dziennej, ani okna otworzyć, ani na ulicy pokazać się nie można. (andhellip;) Aby d�ł, do kt�rego te nieczystości zlewają był o wiorstę poza Zawierciem położony; obecnie bowiem jest on umieszczony w samym Zawierciu, przy gł�wnej ulicy, o kilkadziesiąt krok�w od dom�w mieszkalnych, (andhellip;) i aby nieczystości wywożono w porze nocnej (andhellip;). Aby ulice były opatrzone w rynsztoki, kt�rymi by mogły odpływać ścieki. Obecne Zawiercie nie ma ani brukowanych ulic, ani rynsztok�w, i podw�rza są zbyt małe lub wcale ich nie ma, przez co nieczystości wylewane są na ulicęandrdquo; (andbdquo;Goniec Częstochowskiandrdquo; 31.11.1913 r.). Wydaje mi się, że Bolesław Prus, zobaczył niezbyt zachęcający obraz miejsca zamieszkałego przez zawiercian. A w andbdquo;Lalceandrdquo; śladu o Zawierciu brak, chyba że ten fragment, ale i w nim bezpośredniego odniesienia do Zawiercia nie ma. Wokulski przez Zawiercie nie przejechał, wysiadł w Skierniewicach, no może drugi raz przejechał do Dąbrowy, gdzie go ponoć widziano. Rzecki w andbdquo;Pamiętniku Starego Subiektaandrdquo; w 1879 odnotował andbdquo;R�wnież w październiku umarł hr. J�zef Zamoyski. Myślę nawet, że jego śmierć w niejednej sprawie pokrzyżowała plany Stachowiandrdquo; (B. Prus andbdquo;Lalkaandrdquo; Tom II, s 272. Wrocław 1991). J�zef Zamoyski był biznesmenem w wielkim stylu, prezesował Towarzystwu Kredytowemu Ziemskiemu, był Dyrektorem Resursy Kupieckiej itd., itd., oraz Prezesował Radzie Nadzorczej w fabryce wyrob�w bawełnianych w Zawierciu - to chyba tyle związk�w Prusa z Zawierciem. Jerzy A. Maciążek http://www.dawne-zawiercie.pl/luty_w_zawierciu_i_okolicach_18391938_czesc_2 Rok 1839 Sąd Policji Popr. Wydz. Jędrzejowskiego ogłosił, że Mikołaj Kot, lat 22 liczący, wzrostu dobrego, twarzy ściągłej, włos�w i oczu czarnych, włościanin, obwiniony o kradzież, zbiegł z wsi i gminy Kromoł�w powiatu olkuskiego i nie wiadomo, gdzie się ukrywa. Wzywa przeto tenże sąd wszelkie władze krajowe, aby rzeczonego Kota śledziły, a w razie ujęcia, sądowi temu lub najbliższemu odstawić pod strażą raczyły. Kurier Warszawski 25.02.1844 r. Rok 1852 Listy gończe. Karol Zanowski ostatecznie utrzymywał się za ekonoma we wsi Kroczyce i Włodowice w powiecie olkuskim, lat ma 27, włosy na głowie ciemnoblond, twarz pełną, okrągłą, oczy czarne, nos mierny, wzrost średni, o kradzież obwiniony, w transporcie zbiegł, oraz Teodora Zanowska, siostra powyższego, lat ma 21, twarz okrągłą, rumianą, wzrost mierny, dawniej w Radomiu z obowiązku utrzymywała się, a na teraz pobytu niewiadomego, poszukiwani przez Sąd Policji Poprawczej Wydziału Jędrzejowskiego. Dodatek do nr 6 andbdquo;Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiejandrdquo; w Radomiu, 26 stycznia (7 lutego) 1852 r. Rząd gubernialny Radomski, s.88. Rok 1865 Obwieszczenie. /.../ w oddziale I dobra Bz�w, położne w okręgu pileckim, [w] guberni radomskiej, gminie i parafii Kromoł�w, składające się z folwark�w Bz�w, Jordan�wka, attynencji Folusz i posady leśnej Fugas, rozległości m�rg 929 pręt�w 2, w czym grunt�w ornych dworskich m�rg 548 pręt. 101, ogrod�w m�rg 2, łąk gruntowych i leśnych m�rg 66 pręt�w 236, las�w nieurządzonych m�rg 257 pręt�w 142, pod zabudowaniami m�rg 3 pręt 130, pod wodami morgę 1 pręt, 204, pod drogami i nieużytkami m�rg 40 pręt�w 289. Opr�cz siedzib i grunt�w włościańskich wynoszących m�rg 702 pręt. 68, z kt�rych okup pańszczyźniany wynosił rs. 671 kop. 55 i kt�re podchodzą pod Najwyższy Ukaz z dnia 19 lutego/2 marca 1864 r. Budowle w dobrach tych na folwarku Bz�w: dw�r wraz z oficyną, dwa domy czeladnie, stajnia, pięć stod�ł, połowa domu przez ekonoma zajmowana, budynek z dawnej gorzelni, dawna słodownia, kloaka, ogrodzenia i karczma z zajazdem, a na folwarku Jordan�wka dom dla służących, stodoła, spichlerz, chlewy, wreszcie w attynencji Folusz dom [z] chałupą, stodołą i oborą, oszacowane przez biegłych na rs. 3465. Gleba grunt�w - w 3 częściach rędzina gliniasto-piaszczysta, reszta szczerk lub piasek 4-letni. W dobrach tych znajduje się na strumieniu przy stawie folusz do folowania sukna, z kt�rego pobiera dzierżawca d�br Kromołowa przecięciowo rs. 75, jest kopalina rudy żelaznej, kamień wapienny, las po większej części młodociany z słabym porostem z powodu ciężkiej warstwy ziemi urodzajnej. Dobra te są w dzierżawnym posiadaniu Edwarda Zacherta, wsp�łwłaściciela za kontraktem na dzień 8/20 maja 1862 r. przed rejentem okręgu lelowskiego zawartym na lat 6, poczynając od dnia 24 czerwca 1862 r. za czynsz roczny rs. 1350. W II oddziale dobra Kromoł�w, w gminie i parafii Kromoł�w, [w] okręgu pilickim, [w] guberni radomskiej, składające się z: miasta Kromoł�w, folwarku i gł�wnej rezydencji Kromoł�w, z attynencji Zawiercie, tudzież dawniejszych wsi zarobnych: Zawiercia, Pomrożyc, Zuzanki, kolonii Zawiercie i osad leśnych: Chełmy, Oruby, Pod Zawierciem i Kolny Las. Wedle pomiaru przez geometrę Pol i urządzenia przez geometrę Eudorlego, po odtrąceniu grunt�w do mieszczan i włościan należących, z og�lnej rozległości m�rg 4844 pręt. 110, grunta folwarczne wynoszą w ogrodach m�rg 2 pręt. 231, owocowych m�rg 6 pręt. 94. W gruntach oranych 317 pręt. 230, w łąkach m�rg 102 pręt�w 130, w pastwiskach m�rg 117 pręt. 168, w lasach m�rg 1914 pręt. 59, w zaroślach m�rg 5 pręt. 157. Pod wodami m�rg 8 pręt. 288, pod piaskami i nieużytkami m�rg 88 pręt. 57, pod drogami i rowami m�rg 54 pręt. 208, pod zabudowaniami m�rg 10 pręt. 104. Gleba ziemi żytnia klasy II i III, a w bardzo małej ilości klasy I. Przez terytorium d�br tych przechodzi kolej żelazna Wiedeńsko-Warszawska, a w Zawierciu jest stacja tejże kolei, tudzież szosa od Zawiercia do Pilicy. Są także w terytorium d�br tych grunta i lasy odseparowane i stale oznaczone granicami należące do wsi Łośnice, d�br Poręba Mrzygłodzka. Prawa i obowiązki mieszczan są urządzone komplanacją z dnia 3 października 1804 r., zaś włościanie płacili okupu pańszczyźnianego rs. 185 kop. 14 ze wsi Zawiercia, a rs. 394 kop. 29 ze wsi Pomrożyce. Czynsze placowe od: mieszczan kromołowskich, od cechu szewskiego, garbarskiego i piekarskiego, rzeźnik�w, z Kierkowa, z Łaźni, wynajętych mieszkań w Ratuszu, w Zawierciu placowego od właściciela fabryki bawełnianej i wieczystego dzierżawcy Mendelsona wynoszą rocznie rs. 364 kop. 23,5. Mieszczanie, jako pomoc w gospodarstwie, odrabiają do żniwa dni około 300 rocznie. W dobrach tych opr�cz rzeki, Warty, wychodzącej ze źr�deł, są dwie sadzawki za dworem i glinka garncarska, kamień wapienny, lasy sosnowe, w małej ilości świerkowe, jodłowe, dębowe, gdzieniegdzie podszyte brzeziną. Budowle: dom mieszkalny, trzy oficyny, gorzelnia, folwark, stajnie obory, austeria w mieście, ratusz i dwa domy z stajenką, stodołami, spichlerzem, okoły gumienne, mieszkania gajowych, karczma andbdquo;Wydraandrdquo;, chałupa na Prużku, dom zajezdny na przystanku Zawiercie, dom pocztowy i dwa inne domy tamże, karczma na kolonii Zawiercie i w Pomrożycach, czworak, dwojak, mieszkanie leśnego, oszacowane przez biegłych na rs. 18,595, opr�cz budowli na stacji kolei żelaznej Zawiercie, a mianowicie banhofu [dworca] z magazynami oszacowanymi na rs. 5000, czasowo w użytek administracji kolei oddanych. Dobra te są w dzierżawie Konstantego Nowakowskiego do dnia 24 czerwca 1863 r. za kontraktem na dniu 26 czerwca (8 lipca) 1861 r. urzędownie zawartym, kt�ry za dochody rolne, propinacyjne, czynszowe i doch�d z folusza do Bzowa należącego płaci rocznie czynszu rs. 2420 kop. 66. /.../ Dodatek do nr 7 andbdquo;Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiejandrdquo;, Radom, 6(18).02 1865 r., s. 97. Rok 1868 Na Drodze Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej zaspy śnieżne ciągle się ponawiają, jak to świeżo miało miejsce w dniach 15 i 16 bm. w okolicach stacji Łazy, Zawiercia i innych; powodują one op�źnienia w komunikacji kolejowej. Gazeta Warszawska 19.02.1868 r. Rok 1875 Donoszą nam, iż dobra Pilca od sukcesor�w znanego w kraju przemysłowca C. Moesa nabył na własność L. Epstein, bankier, za 160 000 rs. Renomowane fabryki pileckie (kortownia i papiernia) pozostały nadał własnością rodziny Moes�w, z wyjątkiem parowego młyna, jaki za 27 000 rs. nabyli starozakonni kupcy z Wodzisławia. Gazeta Kielecka 12.(24.02).1875 r. Rok 1884 Z Zawiercia piszą do andbdquo;Gazety Warszawskiejandrdquo;: andbdquo;Nie pamiętam w kraju osady, kt�ra by tak szybko zmieniła się z lichej wioszczyny na porządne miasto, jak to właśnie działo się z Zawierciem. Dziś liczy ono z g�rą 15 000 mieszkańc�w, przeważnie robotnik�w fabrycznych, a ludność ta powiększa się z każdym rokiem w stosunku daleko znaczniejszym aniżeli w Łodzi, i śmiało można stwierdzić, że Zawiercie bez wątpienia wkr�tce będzie nosiło miano polskiego Manchesteru, byleby tylko nie andraquo;Germania Cityandlaquo;. O to jesteśmy jednak spokojni, gdyż od trzech lat mieliśmy stanowczą przewagę ludności polskiej nad niemiecką. W fabrykach tutejszych robotnicy niemieccy ustępują krajowcom, a od razu przemiana ta nie może nastąpić, bo nie mamy jeszcze dostatecznie uzdolnionych ludzi; trudno zaś wymagać, aby fabrykant dla względ�w narodowych tracił wielkie kapitały i tym samym podkopywał przemysł krajowy. Robotnik tutejszy, jak już się obezna, stanowczo jest lepszy i zupełnie tańszy od zagranicznego; więc i z tego względu fabrykanci pozbyli się powoli Niemc�w, a mianowicie w fabryce braci Ginsberg�w w roku zaprzeszłym zamiast 141 Niemc�w przyjęto tyleż Polak�w, w następnym zn�w, to jest [w] przeszłym roku, wyszło 128 Niemc�w, a na początku bieżącego opuściło 180 robotnik�w zagranicznych i 13 oficjalist�w fabrycznych, stanowiących poniekąd inteligencję Zawiercia. Z powyższego widzimy więc, że wszystkie alarmy gazet, że przemysł nas staje się łupem, są przesadzone. Owszem, powiedziałbym, że od kilku lat widzimy powolne, lecz ciągłe wyzwalanie tego przemysłu z rąk obcokrajowc�w, i musi tak być, w miarę jak posiadamy więcej ludzi uzdolnionych w kierunku specjalnym. Zmniejszenie się żywiołu niemieckiego w fabrykach Zawiercia należy uważać za objaw bardzo pomyślny. Za to pod innym względem jesteśmy tutaj w niewoli u drobnych handlarzy i przekupni�w Żyd�w; w ich rękach bowiem spoczywa cały handel okoliczny, a stąd drożyzna niewypowiedziana, większa nawet, jak u nas w Warszawie. Całe setki drobnych handlarzy osiadłych w Zawierciu i pobliskich miasteczkach skupują wszystkie artykuły spożywcze od włościan, sprzedając je potem konsumentom za bajeczną cenę. I tak za kwartę mleka płaci się często do 12 kop., funt masła 50 kop., jaja po 4 kop. sztuka, i to przez bliskość granicy i r�żnica waluty wpływa na tę drożyznę niemało, lecz zyskują tutaj nie producenci, ale pośrednicy, skupiający wszystkie hurtownie, i we wsiach okolicznych każdy włościanin pozostaje w ciągłych stosunkach z Żydem handlarzemandrdquo;. Gazeta Kielecka 30.01.(11.02) 1884 r. Rok 1904 Zawiercie. Dokonano tu niezwykłego zamachu na inż. g�rniczego Hermana Mauve. Znany był złoczyńcom zwyczaj p. M. przybywania rano do fabryki Towarzystwa Akcyjnego Fabryk Sosnowieckich Rur i Żelaza przez furtkę. Pod furtkę tę założono minę, kt�ra musiała wybuchnąć w chwili otworzenia tejże furtki. Tak się stało, a pan Mauve został wyrzucony w g�rę, przy czym spadając, uległ złamaniu nogi i og�lnemu poparzeniu. Domniemanych złoczyńc�w, robotnik�w wydalonych z fabryki, już ujęto. Gazeta Kielecka, 15.(28.)02.1904 r. Rok 1906 Zawiercie. Wybory i Żydzi. Korespondent nasz pisze: andbdquo;W niedzielę, dnia 4 bm., ks. proboszcz nasz z polecenia j.e. ks. biskupa Kulińskiego odczytał z ambony orędzie do ludu zebranego w kościele, w kt�rym ks. biskup wszystkim katolikom zaleca, aby każdy, kto ma do tego prawo, brał udział w wyborach do Dumy Państwowej itd. Niezależnie od tego, sz. ks. Fr. Zientara, nasz proboszcz, zaprosił parafian zawierckich, aby życzący sobie bliżej zapoznać się, co za cel i jakie mają ważne znaczenie wybory, i jak się odbywać powinny w gminie, przyszli po nieszporach, i wszystko to nam dokładnie i popularnie wyjaśnił, posługując się cytatami z andraquo;Przeglądu katolickiegoandlaquo; co do duchowieństwa i odczytał dodatek andraquo;Roliandlaquo; do 5 [numeru] pt. andraquo;Kogo słuchać przy wyborach do Dumy i kogo wybierać?andlaquo; Jana Mr�wki, za co niezmiernie byliśmy wdzięczni naszemu ks. proboszczowi. Tylko, jak wszędzie prawie, tak i u nas w Zawierciu Żydzi chcieli temu przeszkodzić i oto w tym celu przed kościołem zebrała się gromada wyrostk�w wysłanych od żydowskiego Bundu, i ci krzyczeli na głos: andraquo;Nie słuchać go (księdza), co on gada, niech patrzy tego, co do niego należyandlaquo;; inni zn�w wymyślali na kapłana, aż przykro było słuchać. Lecz wychodzący z kościoła włościanie i robotnicy natręt�w rozpędzili. Wśr�d robotnik�w zaś fabryki Tow. Akcyjnego andraquo;Zawiercieandlaquo; Żydzi rozdawali drukowany andraquo;Czerwony Sztandarandlaquo;. Tak się przedstawia sam fakt: co Żydzi u nas wyrabiają i do czego ich zakusy zmierzająandrdquo;. Ziomek znad Warty Dziennik Powszechny, 8.02.1906 r. Zawiercie. Okres strajk�w przeminął u nas wreszcie. Robotnicy zakład�w tutejszych otrzeźwieli wreszcie z tego obłędu ciągłego bezrobocia i aż zębami zgrzytają na agitator�w socjalistycznych, kt�rzy wepchnęli ich ciągłymi strajkami w otchłań nędzy. Zdaje się, że bezrobocie na czas dłuższy straciło kredyt w naszej miejscowości i nie tak prędko będzie je można tu ponowić. Gubernator tutejszy specjalnym ok�lnikiem polecił naczelnikom powiatu bilet�w na prawo posiadania broni w r.b. nikomu nie wydawać i od każdego broń wszelkiego rodzaju odebrać. Broń składają w powiatach wszyscy dobrowolnie, biorąc od władzy odpowiednio pokwitowanie. Dziennik Powszechny 22.02.1906 r. Rok 1907 Zawiercie. Potajemny wyszynk. Onegdaj o godz. 12 w nocy do mieszkania Moszka Grosmana przybyła policja i skonfiskowała znajdującą się u niego w�dkę i pieniądze w dużej ilości. Grosman i znajdujący się gość, W. Kubowski, zostali aresztowani. Goniec Częstochowski 9.02 1907 r. Poranienie. W Kromołowie z kł�tni pomiędzy Aronem a Gecelem i Ojzrem powstała b�jka zakończona ciężkim zranieniem Ojzra, kt�rego stan jest groźny. Goniec Częstochowski 13.02.1907 r. Wycieczka. Wczoraj bawiło w Zawierciu 40 uczni�w z ostatniego kursu szkoły handlowej w Warszawie, kt�rzy przybyli tutaj pod kierunkiem nauczycieli celem zwiedzania fabryk tutejszych. Po obejrzeniu niekt�rych z nich grono uczniowskie podążyło wieczorem w dalszą drogę, mianowicie do Dąbrowy, Będzina i Sosnowca, gdzie r�wnież celem jest zwiedzanie zakład�w przemysłowych. Goniec Częstochowski 15.02.1907 r. Zawiercie. Stowarzyszenie Ogrodnicze. Zawiązało się Stowarzyszenie Ogrodnicze, kt�re ma na celu zakładanie sklep�w w całym Zagłębiu Dąbrowskim. Goniec Częstochowski 19.02.1907 r. Zawiercie. Dzieci ł�dzkie. Onegdaj o godzinie 7 i p�ł wieczorem przywieziono znowu sześcioro dzieci robotnik�w pozbawionych pracy w Łodzi. Na peronie zebrały się tłumy ludzi, kt�rzy z radością, a zarazem łezką w oku witały wynędzniałe dzieci w wieku 2 14 lat. Widok był wzruszający, poruszał najtwardsze nawet serca, nic więc dziwnego, że biedne chwilowo sieroty w okamgnieniu znalazły czasowych opiekun�w miłosiernych, kt�rzy obdarzają je miłością i dzielą się kawałkiem chleba. Zawiercie. Szkarlatyna. Od paru dni zapadło tu sporo dzieci na szkarlatynę, kilkoro już umarło. Rodzice przy każdym objawie podejrzanej choroby winni zwracać się do lekarza. Goniec Częstochowski 21.02.1907 r. Zawiercie. Bandytyzm. Na powracającego ze stacji wieczorem p. S. napadło kilku bandyt�w, kt�rzy zrabowawszy mu 9 rb. oraz sprawunki na sumę kilkunastu rubli, bezkarnie zbiegli. Kradzież z pociągu. W drodze pomiędzy Zawierciem a Łazami skradziono z pociągu 3 paki z papierosami. Dwie paki i papierosy porozrzucane znaleziono na plancie kolejowym, trzecią pakę niewykryci złodzieje skradli. Goniec Częstochowski 24.02.1907 r. Zawiercie. Zab�jstwo kozaka. Onegdaj o godz. 10 wieczorem zastrzelony tutaj został kozak; niewiadomi sprawcy zbiegli. Zawiercie. Ujęcie rabusi�w. Rabusie, kt�rzy zrabowali w zeszłym tygodniu kupcom tutejszym rb. 1500, zostali wczoraj ujęci i uwięzieni. Zawiercie. Aresztowania. W tych dniach zostali aresztowani z przyczyn dotąd niewyjaśnionych Łukasik, Dąbrowski oraz jeszcze ktoś, kt�rego osobistości nie stwierdzono z powodu nieposiadania legitymacji. Goniec Częstochowski 27.02.1907 r. Rok 1908 Zawiercie. Napad bandycki. Pan Konstanty Rybiński komunikuje nam, że na mieszkanie jego w sobotę o godz. 4 po południu napadli bandyci. Jeden z nich począł wybijać szyby w oknach lokator�w i łamać okiennice, po czym wpadł pod nieobecność p. R. do sieni. Żona p. R. [zdążyła] w czas drzwi zaryglować, sąsiedzi zaś wezwali policję, kt�ra napastnika aresztowała. R�żne. Proboszcz parafii Zawiercie ks. Fr. Zientara, troszcząc się o dobro ubogich mieszkańc�w, wspomożony poparciem naszych dzielnych robotnik�w, założył kilka pożytecznych instytucji: tanią kuchnię dla głodnych, kasę oszczędnościowo-pożyczkową. Instytucje te wcale nieźle prosperują. Gdy jednak z jednej strony daje się u nas zauważyć wiele dobrych chęci, smutnym i zatrważającym objawem jest bezwyznaniowość wśr�d młodych robotnik�w. Z bezwyznaniowością tą walczy ks. proboszcz Zientara i jest nadzieja, że działania jego nie przejdą bez echa. Źle się dzieje z parkiem naszym andbdquo;Bronisławowymandrdquo;. Park ten, ozdoba i miejsce odpoczynku Zawiercian, ma być rozparcelowany, a nastąpi to dlatego, że nie przynosi zysk�w spodziewanych. Jeśliby to było nawet prawdą, nie należy bezwarunkowo parku, kt�rego urządzenie kosztowało 12 000 rb., rozparcelowywać - byłby to postępek nieobywatelski, kt�ry zapewne do skutku nie dojdzie. Goniec Częstochowski 4.02.1908 r. Rąbek tajemnicy. W odpowiedzi na żale, podniesione przez dzienniki z powodu zapowiedzianej likwidacji parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; w Zawierciu, w kt�rym stoi od niedawna pierwszy na prowincji w Kr�lestwie pomnik Mickiewicza, odsłania korespondent andbdquo;Kuriera Zagłębiaandrdquo; rąbek tajemnicy, o kt�rej, jak powiada, nikt poza Zawierciem nie wie, a kt�ra doprowadziła udziałowc�w parku do ruiny. Prośbie ich do zarządu fabryk Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; o udzielenie pożyczki w sumie 5 tysięcy rubli na budowę sali ludowej odm�wiono. Miejscowa ludność Zawiercia inteligentniejsza na zabawy urządzane w parku uczęszczać nie chciała, ale za to w czasie zabaw w sąsiednim lasku słuchała bezpłatnie muzyki z parku. W r. 1907 wszelkie komitety, urządzające zabawy na cele filantropijne, urządzały zabawy o 2 wiorsty poza Zawierciem, w ogrodzonym lasku przy fabryce Huldczyńskiego, a zarząd parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo; najczęściej nie był w stanie pokryć koszt�w zabawy. Właściciele parku ostatnie grosze wykładali na dekoracje 14 morg�w ziemi, walczyli z r�żnymi przeciwnościami, a ludność Zawiercia najmniejszej życzliwości nie okazywała. Nic więc dziwnego, że zbliża się koniec istnienia parku, kt�ry miał być w przyszłości ozdobą Zawiercia. Jest jeszcze nadzieja, że zarząd parku andbdquo;Bronisław�wandrdquo;, ratując ten cenny nabytek, ma zamiar wpłynąć na andbdquo;parkowc�wandrdquo;, ażeby część parku, w ilości 5 morg�w, sprzedać, a osiągniętą ze sprzedaży sumę obr�cić na pokrycie długu hipotecznego, wynoszącego 4000 rubli, i na wystawienie domu ludowego z salą do zabaw. Oby tylko plan zarządu parku m�gł przyjść do skutku, a właściciele parku nie tracili wiary w lepszą przyszłość. Dziennik Powszechny 18.02.1908 r. Napad. W pobliżu wsi Zawiercie napadło 3 uzbrojonych bandyt�w na przejeżdżającego p. Czyżewskiego, kasjera firmy generała Risenkampfa, z gotowizną na wypłatę robotnik�w kopalni andbdquo;Rudnikiandrdquo;. Napad ten odparli żołnierze, konwojujący kasjera, przy czym jeden bandyta został ujęty, reszta zaś zbiegła. Przy aresztowanym bandycie znaleziono rewolwer i n�ż. Dziennik Powszechny 19.02.1908 r. Rok 1909 Lista gości od dnia 15 stycznia do 5 lutego 1909 r.: Grabińska Janina, Zawiercie, H. Morskie Oko, Niklasiński Teofil, Zawiercie, H. Morskie Oko, Waśniewska Aleksandra, Zawiercie, H. Morskie Oko, Zakrzewski Bronisław, Zawiercie, H. Morskie. Oko. Zakopane R.II, 13.02.1909 r. Mrzygł�d nad Wartą. (Aresztowania). W cichej i ustronnej osadzie naszej w ubiegły poniedziałek o godzinie 2 po p�łnocy niezwykły ruch i zamieszanie obudziły wszystkich. Oto na skutek denuncjacji policja z konwojem kozak�w aresztowała około dwudziestu kilku mężczyzn i jedną kobietę, podejrzanych jakoby o sprzyjanie socjalistom podczas manifestacji w r. 1905. Płacz i lament krewnych, znajomych i osieroconych żon, dziatek i starych ojc�w dotychczas nie ustaje, a panika w obawie nowych aresztowań tak ogarnęła wszystkich, że mało kto sypia w domu, tylko ucieka gdzieś i kryje się poza domem rodzinnym. Aresztowani w Mrzygłodzie odstawieni zostali do Zawiercia i rannym pociągiem przesłani pod konwojem do Łodzi. Wśr�d tych nieszczęśliwych byli ludzie, kt�rzy prawdziwie celowali życiem pracowitym, cichym i spokojnym, i pewny jestem, że nie należeli do żadnych w życiu partii. Co za pow�d tych aresztowań, tego nikt tu u nas nie może odgadnąć. Może to denuncjacja, powodem kt�rej była niechęć lub zemsta kogoś z mieszkańc�w; może to jakie nieporozumienie, omyłka; słowem, gubimy się w domysłach. To jednak wszyscy wiemy, że sprawca ukryty i tajemniczy w spisaniu nazwisk os�b, kt�re denuncjował, bardzo się pomylił. Na liście bowiem rzekomych manifestant�w umieścił osobistości, kt�rych wtedy w Mrzygłodzie nie było, znajdowały się bowiem na Dalekim Wschodzie, w szeregach żołnierzy powołanych na wojnę. Może fakt ten otworzy oczy, komu należy, i wpłynie na to, by niewinnym ofiarom tej pomyłki czy też zemsty powr�cić swobodę, karę zaś wymierzyć fałszywemu denuncjantowi. Oby się to stało. Radość wszystkich w naszym biednym miasteczku byłaby bez granic. Ks. R.W. Dziennik Powszechny 17.02.1909 r. W Siewierzu pow. będzińskiego Franciszek Rusek, właściciel młyna i tartaku wodnego, został zabity w spos�b następujący: o godzicie 5 po południu K. zszedł na d�ł, pod tartak, ażeby posmarować koła u tartaku. Podczas tej czynności tryby k�ł pochwyciły go za kożuch. R., pociągnięty i wepchnięty między koła, został zabity na miejscu. Zmarły R., mający lat 39, osierocił żonę i czworo drobnych dzieci. Dziennik 19.02.1909 r. Rok 1910 Okropny wyrok. Jak żydowskie pisma donoszą, w Żarkach (gub. piotr.) zaszedł następujący wypadek niezmiernie charakterystyczny: jeden z Żyd�w obraził słownie miejscowego cadyka. Wskutek tego odbył się sąd bractwa pogrzebowego, kt�re ogłosiło wyrok następujący: zuchwalec ma cały dzień się wałęsać po miasteczku bez but�w na nogach, a tylko w pończochach, wstępując do b�żnicy, Bet-Hamidrasza i wszystkich izdebek (dom�w modlitwy) chasyd�w, gdzie na m�wnicy na głos, bijąc się w piersi, ma wołać publicznie: andbdquo;Panowie - zgrzeszyłem!andrdquo;. Poza tym ma ofiarować kilka fur węgli dla biednych itd. W razie odmowy on i rodzina jego nie doczekają się po śmierci pogrzebu żydowskiego, a imię grzesznika zostanie wpisane do andbdquo;czarnej księgiandrdquo; itd. andbdquo;Grzesznikandrdquo; naturalnie musiał się poddać wszechwładzy żydowskiego Bractwa Pogrzebowego. A działo się to w r. 1910 w Europie. Dziennik Powszechny 11.02.1910 r. Rok 1929 Zwłoki c�rki sędziego w stawie. Samob�jstwo nerwowej kobiety. Z Zawiercia donoszą: andbdquo;Całe Zawiercie do głębi zostało poruszone tragicznym czynem Przybysławy Malinowskiej, c�rki sędziego pokoju w Zawierciu. W godzinach popołudniowych mieszkańcy dom�w przy fabryce Huldczyńskiego na Wartach zaalarmowani zostali, że w stawie, w miejscu niezamarzniętym znajdują się zwłoki jakiejś młodej kobiety. Kiedy wydobyto trupa z wody, z przerażeniem stwierdzono, że są to zwłoki og�lnie znanej w Zawierciu c�rki sędziego Malinowskiego - Przybysławy. Co było powodem targnięcia się na życie, na razie nie ustalono. Desperatka liczyła dwadzieścia kilka lat i znana była powszechnie ze swego nerwowego usposobieniaandrdquo;. Echo, Ł�dź, 13.02.1929 r. Zawiercie, Kromoł�w. Uruchomienie częściowe andbdquo;Zawierciaandrdquo;. Sosnowiec, 31 stycznia. Jak nam donoszą, w bieżącym tygodniu nastąpi częściowe uruchomienie fabryki wł�kienniczej Tow. Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Otwarte zostaną na razie przędzalnie A i B, wyrabiające cienką przędzę. Uruchomione oddziały będą czynne przez 2 dni w tygodniu po dwie zmiany dziennie. Zatrudnienie znajdzie około 1000 robotnik�w. Zawiercie jest miastem bodaj najbardziej uginającym się pod ciężarem nieubłaganego kryzysu. Przeszło połowa mieszkańc�w już od dłuższego czasu pozostaje bez pracy i utrzymania. Tym radośniej przyjąć należy wiadomość o częściowym choćby uruchomieniu wielkiego warsztatu pracy, dającego niegdyś utrzymanie całemu, niemal 40-tysięcznemu miastu. Ilustrowany Kurier Codzienny 2.02.1932 r. Rok 1934 Trup w przedziale kolejowym. Tajemnicę wyjaśni policja. Zawiercie, 13 lutego. Po przyjeździe pociągu osobowego z Sosnowca do Zawiercia, służba zauważyła drzwi przedziału III klasy zamknięte. Zaintrygowani tym kolejarze otworzyli drzwi. Oczy ich uderzył straszny widok. Na środku z przestrzeloną skronią leżał trup nieznanego, około 30-letniego mężczyzny. Dowod�w osobistych jednak nie znaleziono, w kieszeni marynarki znaleziono tylko 230 zł oraz bilet z Dąbrowy do Zawiercia. Zachodzi przypuszczenie samob�jstwa, nie jest jednak wykluczone zab�jstwo. Tajemnicę trupa stara się wyjaśnić policja. Echo, Ł�dź, 13.02.1934 r. Nożem przebity na wylot. Straszliwy czyn rzeźnika. Zawiercie, 14 lutego. Dokonano tu straszliwego zab�jstwa na osobie Jana Machelskiego. Między nim a miejscowym rzeźnikiem Franciszkiem Wolnym istniały nieporozumienia, a tegoż dnia doszło do krwawej rozprawy. Rozwścieczony rzeźnik porwał długi n�ż i dopadłszy Machelskiego, pchnął go tak silnie, że koniec noża ukazał się między łopatkami nieszczęśliwego. Strasznie rannego Machelskiego przewieziono do szpitala, gdzie wskutek krwotoku wewnętrznego zmarł. Mordercę osadzono w areszcie. Echo, Ł�dź, 14.02.1934 r. Smutny rekord. Zawiercie - miasto bezrobotnych. Z Zawiercia donoszą: andbdquo;Zawiercie zyskało sobie nazwę andraquo;miasta bezrobotnychandlaquo;. W słowach tych mieści się cały tragizm ogromnych rzesz bezrobotnych, kt�re snują się jak cienie obok zamkniętych na głucho fabryk. Ok. 60% ludności Zawiercia to bezrobotni, żyjący z doraźnych nędznych zapom�g. W Polsce nie ma już drugiego ośrodka o podobnym nasileniu bezrobocia. Ostatnio obserwowane jest w Zawierciu ciekawe, lecz smutne zjawisko andraquo;uciekaniaandlaquo; młodzieży z miasta. Kilkuset młodych bezrobotnych zwerbowano do ciężkich prac regulacji Wisły, gdzie zarobki są więcej jak nędzne, a kilkaset młodzieży znajduje się w obozach pracy. Najłatwiejszy werbunek jest w Zawierciu. Ostatnio władze werbują znowu 200 młodych chłopc�w od 17 lat do oboz�w pracy, przy czym chętnych jest bardzo dużo. W ten spos�b ratują się od śmierci głodowejandrdquo;. Echo, Ł�dź, 28.02.1934 r. Rok 1936 Żniwo samob�jczej śmierci. Dwa zamachy samob�jcze w Zawierciu i Radomsku, trup na torze w Korwinowie. W dniu dzisiejszym rano, niemal jednocześnie, rozegrały się trzy krwawe wypadki na torze kolejowym w pobliżu Częstochowy. Ot�ż pod pociąg katowicki, przychodzący do Częstochowy o godz. 8.55 rano, przed stacją w Zawierciu o 300 metr�w, rzucił się jakiś mężczyzna około 40-letni. Wypadek został zauważony przez pasażer�w, toteż pociąg zatrzymano i cofnięto do miejsca tragedii. Na torze leżał żywy kadłub ludzki z odciętymi powyżej kolan nogami. Desperat był jeszcze przytomny i oświadczył, że chciał popełnić samob�jstwo. Pod opieką lekarza, kt�ry jechał przypadkowo pociągiem, zabrano desperata do wagonu i odwieziono do szpitala w Zawierciu. Goniec Częstochowski 6.02.1936 r. Rok 1937 Trzech skazańc�w zbiegło z wiezienia. Z więzienia zawierciańskiego zbiegło wczoraj rano trzech więźni�w, odsiadujących karę od 1 do 4 lat wiezienia. Jak ustalono, trzej więźniowie: Jan Rudy vel Furmanek, skazany na 4 lata więzienia, Wacław Pucek, skazany na jeden rok oraz Jan Parada, wybili w nocy otw�r w murze celi i uciekli przez nikogo niezauważeni. W celi, pr�cz wymienionych, znajdowało się jeszcze 6 więźni�w, kt�rzy dopiero nad ranem spostrzegli ucieczkę swych towarzyszy. Dozorca Stefan Krzak, kt�ry tej nocy miał dyżur, r�wnież nic podejrzanego nie zauważył. Zarządzona natychmiast przez organy policyjne obława nie dała rezultatu. Ucieczka więźni�w wzbudziła na terenie Zawiercia ogromną sensację. Goniec Częstochowski 6.02.1937 r. O religijności w szkole. Kielce. Wiele instytucji i organizacji społecznych na terenie parafii Kroczyce (olkuskie) uchwaliło rezolucje przeciwko wykonywaniu obowiązk�w nauczycielskich przez osoby, kt�re by nie odpowiadały zasadom religii. Memoriał podpisany przez licznych parafian kroczyckich miejscowy ks. proboszcz skierował do kurii biskupiej do Kielc. Goniec Częstochowski 10.02.1937 r. P. Czesław Kowalski prezydentem Zawiercia. Wczoraj w Zawierciu odbyło się posiedzenie rady miejskiej, na kt�rym dokonano wyboru prezydenta miasta. Klub BBWR wysunął tylko jedną kandydaturę, p. Czesława Kowalskiego, b. starosty zawierciańskiego, obecnego starosty kozienickiego. Goniec Częstochowski 12.02.1937 r. Afera w Zawierciu. Aresztowanie lekarza powiatowego. Sosnowiec. W Zawierciu i okolicy od dw�ch tygodni m�wi się głośno o wykryciu przez władze śledcze wielkiej nowej afery. W związku z ujawnieniem afery aresztowany został przed kilku dniami lekarz powiatowy dr Pilarski oraz kilku Żyd�w. Aresztowanych osadzono w więzieniu będzińskim. Ze względu na prowadzone dochodzenie szczeg�ły wspomnianej afery trzymane są w tajemnicy. Goniec Częstochowski 13.02.1937 r. W gminie Komorowo i Włodowice w powiecie częstochowskim uruchomiono trzy kopalnie rudy, zatrudniając chwilowo 100 ludzi. Liczba zatrudnionych w najbliższej przyszłości wzrośnie. Echo, Ł�dź, 28.02.1937 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z grudnia można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/999 http://www.dawne-zawiercie.pl/marzec_w_zawierciu_i_okolicach_18621938 Rok 1862 Kilka kartek z wycieczki po kraju. Ogrodzieniec i Podzamcze Pilica Smoleń Giebło Lgota Murowana Morsko Skarżyce Kromoł�w. (andhellip;) Drugie drzwi w Okienniku znalezione mieszczą się w kromołowskim kościele. Zobaczywszy jedne, może bym tak bardzo za drugimi nie był ciekawym, ale w andbdquo;Starożytnej Polsceandrdquo; pp. Balińskiego i Lipińskiego wyczytałem, że kości�ł był przez jakiś czas ariańskim, aż go w 1574 Mikołaj Firlej, na łono katolickiego wyznania wr�ciwszy, temuż wyznaniu przywr�cił i przyozdobił. Miałem więc nadzieję znaleźć dawną i ozdobną świątynię i dla niej Kromoł�w nawiedziłem. Prawdę jednak m�wiąc, mogłem sobie był tego trudu oszczędzić. Kości�ł zewnątrz odrapany i brudny, wewnątrz biedny i zaniedbany, niczym się nie odznacza. Na wzmiankę zasługują pomnik Konstantego Gostkowskiego, generała wojsk polskich, w 1817 r. zmarłego, i Piotra, posła lelowskiego, kt�ry w 1835 r. życie zakończył. Stary nagrobek jest jeden tylko, na wielkiej marmurowej tablicy wyryty, i po lewej stronie u wyjścia do prezbiterium umieszony. Aby coś wynieść z Kromołowa, przepisałem go w całości i tu podaję, tym bardziej, że nie jest on bez nijakiej historycznej wartości. D.O.M. unosis ac Magnificis DD. de Bzow Woyszowic inclitae vetustissimaeque prosapiae ex stemmate Pilaviorum Heroibus, Quorum Cromoloviensis ecclla pios hic reconditos habet in se cineres, hoc monumentum pieta s debitae ceu avis et progenitoribus eorum ubique probatissimis et laudatissimis Perill. et adm R. D. Albertus Woysza... praepositus Canonicus plocensis primo serenissimi regis Vladislai IV. Secretaries, deinde sereniss. Caroli Ferdinandi principis Poloniae et Sueciae praelotus domesticus, Tum et Generosus D. Stanislaus Woysza S. R. Maiestatis Aulicus et secretarius poni iusserunt Anno Domini 1648, mense septembri. Na ściance kościoła pokazywano mi obraz ukrzyżowanego, od Arian jeszcze pozostały. Powierzchowność ma on dość dawną; ażeby jednak osądzić, czy sięga XVI wieku, potrzeba by lepszego ode mnie znawcy. W Kromołowie bierze początek Warta. Na samym jej źr�dle pobożni ojcowie nasi wystawili kapliczkę św. Jana Chrzciciela, kt�ra dotąd stoi - co jednak nie zapobiegło, niestety, że u ujścia Wartyandhellip; pluszcze się, że nie powiem, kto. Najbardziej interesującym w Kromołowie jest dw�r, typ prawdziwego staropolskiego, pomiędzy zamkiem lub pałacem a małoszlacheckim dworkiem środek trzymającego dworu - obszerny, murowany, bez piętra, gontem kryty, z czworogrannymi po rogach wieżyczkami. Otaczają go rozległy dziedziniec i ogr�d, wszystko wysokim kamiennym okolone murem. Ogromne i liczne w murze tym wyłomy, smutno, choć malowniczo odbijające się od świeżej białości dworu i budynk�w, znajdują się być śladami jakiegoś najazdu czy też stoczonej tu w niezbyt dawnych czasach bitwy. Miasteczko to, małe i ubogie, ale schludne, dziwnie jest upośledzone pod względem położenia. Otoczone obfitymi w malownicze widoki okolicami, samo leży w takim smutnym i zamkniętym dole, że się aż dziwić przychodzi, jak się mogło tu znaleźć. Z jednej strony wszelki widok zakrywają nagie i bezbarwne spadki wzg�rz, z drugiej ciągną się jałowe zaspy piask�w, wśr�d kt�rych rozlewa się miejscami w moczary gnuśnie płynąca Warta, za nimi resztę świata zasłania las ciemny. Szczęściem smutny ten widok i piaszczysta ciężka droga nie trwają długo. W dziesięć minut po wyjściu z miasteczka doszedłem do bitej drogi, tej samej, kt�ra nas na początku wędr�wki od Zawiercia do Ogrodzieńca powiodła. W p�ł godziny p�źniej siedziałem już w powozie parowego pociągu, kt�ry mnie ku Dąbrowie z Zawiercia uni�sł. (andhellip;) Tygodnik Ilustrowany nr 129, 15.03.1862 r. Rok 1885 W Zawierciu otwartą została nowa fabryka, założona przez p. S. Reich et. C. z Wiednia, a jest nią huta szklana, w kt�rej wyrabiać się będą jedynie wyroby galanteryjne i kryształowe. Miejscowy proboszcz, ks. Leśniewski, dopełnił ceremonii poświęcenia i w stosownej przemowie zaznaczył szybki wzrost Zawiercia. Dziś Zawiercie liczy dwie przędzalnie, jedną fabrykę pł�tna i kreton�w, jedną fabrykę tektury smołowanej i hutę szklaną. Smutna jednak rzecz, ponieważ w nowej fabryce nie ma ani jednego krajowca, administracja jest obsadzoną przez Niemc�w i Żyd�w, nawet w fabryce pracują sami Czesi. Gazeta Kielecka 17.02.(1.03.).1885 r. Rok 1903 Włodowice. Zarząd Akcyjnego Tow. andbdquo;Włodowiceandrdquo;* podał do sądu handlowego rekurs na decyzję tegoż sądu co do niewypłacalności wyżej wymienionego towarzystwa. Rekurs motywowany jest - według informacji andbdquo;Kuriera Sosnowieckiegoandrdquo; - tym, że Akc. Tow. andbdquo;Włodowiceandrdquo; wypłat całkowicie nie zawieszało, a tylko chwilowo wstrzymało z powodu nieakuratności akcjonariuszy, lecz że pretensje wszystkie w najbliższym czasie zostaną pokryte. Sąd handlowy wszakże powyższych motyw�w nie uwzględnił. * W 1895 Towarzystwo Akcyjne Wyrob�w Bawełnianych andbdquo;Włodowiceandrdquo; uruchomiło na kr�tko drugą fabrykę w nowo wybudowanym zakładzie na Pohulance. 1899 - bankructwo; Tydzień, Piotrk�w, 13.(26).03.1903 r. Rok 1906 Zawiercie (od naszego koresp.). W lutym w całym Zagłębiu Dąbrowskim strajki ustały, i powoli wszystkie fabryki do normalnego stanu wracają. Lecz z drugiej strony, owe strajki najbardziej odbiły się na sk�rze klasy roboczej. Oto pp. Żydzi wszelkiego rodzaju artykuły spożywcze w cenie podnieśli o 25 proc. I tak: przed strajkami płacono u nas za funt wołowiny 12 kop. - obecnie kosztuje 15 kop. i drożej, stosownie do gatunku mięsa - wieprzowina dawniej funt. 17 kop. - teraz 20 kop.; masła kwarta kosztowała 60 kop. - obecnie 80 kop.; tak samo rzecz się ma z wiktuałami, płodami rolnymi, nabiałem, drobiem itp. Wskutek tego wielu handlujących chrześcijan zaniechało wykupienia patent�w na rok bieżący, sklepy pozamykano, a setki prywatnych mieszkań stoi pustkami, bo nikt, niepewny jutra, nie wyczekuje lepszej przyszłości. Zamożni opuszczają kraj, udając się za granicę. Rzemieślnicy w gorszym jeszcze znajdują się położeniu: nikt nie myśli tu budować, toteż, jak słychać, około 100 rodzin rzemieślniczych, Żyd�w, z wiosną opuści Zawiercie. Z tego powodu właściciele dom�w, a zwłaszcza mniej zasobni, są bardzo obciążeni długami, i nic dziwnego, że zalegają w opłacaniu podatk�w, a do tego lokatorzy robotnicy także zalegają od roku i więcej za komorne, władze zaś przy pomocy Kozak�w i wojska ściągają podatki z właścicieli dom�w. Wśr�d klasy roboczej bez zajęcia panuje straszna głodowa nędza. Kradzieże są na porządku dziennym, toteż i my, tu w Zawierciu, posiadamy swoje Bałuty, jak Ł�dź; wprawdzie akcja ratunkowa szlachetnie myślących jednostek spieszy z pomocą najbardziej łaknącym i głodnym w postaci andbdquo;Gospody Chrześcijańskiejandrdquo;, gdzie wydają się codziennie po 5 kopiejek obiady z zupy, mięsa i p�ł funta chleba na jakieś 80 os�b; ale co to znaczy, gdy głodnych liczymy na tysiące? Toteż pewne grono naszych pań, zacnych Polek, spieszy z pomocą bądź pod postacią dostarczania odzieży, pomocy lekarskiej, bądź z protekcją szukającym pracy - ale tu, gdzie niezbędną jest pomoc og�łu mieszkańc�w, tam praca jednostek jest niewystarczająca i niknie w morzu nędzy. Ziomek znad Warty Dziennik Powszechny 6.03.1906 r. Zawiercie, Blanowice. Pożary. W tych dniach zdarzyły się tutaj dwa pożary, a mianowicie jednego dnia spalił się młyn parowy p. Febera, ubezpieczony na 7 000 rb., a nazajutrz dom p. Frenka. Dziennik Częstochowski 14.03.1906 r. Zawiercie. Zajście. Onegdaj o godz. 5 po południu na rogu Nowego Rynku i ul. Ogrodowej dorożkarz Antoni K. napadł na p. A. i zaczął mu ubliżać. Krewkiego dorożkarza patrol odprowadził do cyrkułu. Dziennik Częstochowski 21.03.1906 r. Rok 1907 Pan Moński otrzymał pozwolenie na budowę pomnika Mickiewicza w Zawierciu. Pomnik wzniesiony zostanie z fundusz�w, kt�re wpłyną z teatr�w amatorskich, urządzanych często przez inicjatora. Składki na ten cel zbierane nie będą. Dziennik Powszechny 9.03.1907 r. Rok 1908 Ujęcie bandyt�w. Onegdaj w Strzemieszycach dokonano napadu na niejakiego Gruna. Napadło go dw�ch młodych ludzi, kt�rzy zażądali pieniędzy, gdy jednak Grun nie chciał dać, bandyci pobili go dotkliwie i zbiegli. Rozwinięto natychmiast poszukiwania i jednego z nich, Władysława Walutka, tegoż dnia ujęto. Nazajutrz schwytano drugiego, 17-letniego Piotra Walugę. Gdy tego ostatniego przyprowadzono ze związanymi rękami do Zawiercia, rozwiązał sobie ręce, wyrwał się dw�m str�żom i zbiegł. Str�że dogonili go w Kuźnicy pod Zawierciem, gdzie bandyta zamknął się w stodole i, uzbrojony w cepy, przywitał nimi str�ża, kt�ry wszedł do stodoły. W�wczas str�że wezwali do pomocy włościan i ci po kr�tkiej walce związali uciekiniera, po czym już bez przyg�d zaprowadzono go do Zawiercia i osadzono w areszcie. Dziennik Powszechny 9.03.1908 r. Do Zawiercia na rewizję gminy przybyli prokurator i podprokurator sądu okręgowego z Piotrkowa. Znaleziono wszystko w porządku. Dziennik Powszechny 26.03.1908 r. Utworzenie nowej parafii. Wskutek starań mieszkańc�w Poręby Mrzygłodzkiej i sąsiednich wsi Dziechciarze, Krzemięda i Krawce, należących do parafii Ciągowice, dekanatu będzińskiego, diecezji kieleckiej, utworzona została parafia Poręba Mrzygłodzka. Pierwszym proboszczem nowo powstałej parafii mianowanym został ks. Franciszek Pędzich, dotychczasowy wikariusz parafii Ciągowice. Dziennik Powszechny 29.03.1908 r. Stacja Łazy, wraz z przylegającą wioską, fabryką cementu, tartakiem i dwiema cegielniami posiada około 2000 mieszkańc�w. Przedsiębiorczość ludzka nie opuściła w Łazach ani jednej plac�wki: wybudowano domy mieszkalne, założono szkołę, urząd gminny, sklepy, w tym jeden udziałowy, piekarnię, cukiernię itp. Ruch ten posuwa się szybko - powiada korespondent - Łazy niezadługo przybiorą wygląd co najmniej osady. Brak tylko kościoła, bo do parafialnego do Ciągowic trochę za daleko, przy tym droga nieszczeg�lna. Na założenie oddzielnej parafii może za wcześnie, ale idzie o wybudowanie takiego kościołka lub kaplicy, gdzie mogłoby się odprawiać nabożeństwo co pewien czas. Przykładem w tej sprawie może być stacja Sosnowiec, kt�ra ma własny kościołek, lub Ząbkowice. Te ostatnie nawet zaczęły budowę w trudniejszych warunkach niż my, bo materiał wszystek był sprowadzany. My zaś, mając w Łazach cegielnię, cementownię i tartak, dostaniemy wszystkiego na miejscu, co koszty znacznie zmniejszy. Dziennik Powszechny 29.03.1908 r. Rok 1909 Nowa instytucja. W Mrzygłodzie zawiązało się nowe k�łko rolnicze. Ustawa tej nowej instytucji sp�łdzielczej, pod nazwą andbdquo;K�łka Rolniczego św. Izydoraandrdquo;, obejmuje osadę Mrzygł�d i wsie Mrzygł�dka, Niwki, Bendusz, Mijacz�w, Cisz�wka, Kręciwilk, Nierada i Marcisz�w. Dziennik Powszechny 5.03.1909 r. Ruch sp�łdzielczy w Zagłębiu. Warszawskie Biuro Informacyjne Stowarzyszeń Wsp�łdzielczych, w celu zorganizowania związk�w okręgowych wsp�lnych zakup�w, zwołało między innymi konferencje w Będzinie, Zawierciu i Częstochowie. W konferencji będzińskiej wzięło udział 51 członk�w zarząd�w, od 20 stowarzyszeń z Będzina, Czeladzi, Dąbrowy G�rniczej, Gołonoga, Ksawery, Miłowic, Niemiec, Niwki, Pogoni, Sielca, Sosnowic i Ząbkowic. Obradom przewodniczył p. Stanisław Wojciechowski. W sprawie przystąpienia do Związku wszyscy obecni członkowie zarząd�w wypowiedzieli się za należeniem do Związku, ponieważ jednak ostateczna decyzja w tej sprawie zależeć będzie od uchwał zebrań og�lnych, kt�re w wielu stowarzyszeniach jeszcze się nie odbyły, więc liczbę stowarzyszeń zapisujących się w tym okręgu do Związku ustalić będzie można dopiero za kilka tygodni. Z liczby obecnych, 15 zarząd�w wyraziło pewność, że ich stowarzyszenia zapiszą się do Związku. Dziennik Powszechny 9.03.1909 r. Rok 1912 Zab�jstwo starca. W Mrzygł�dce pod Zawierciem bracia Bulący zabili Jana Pacana, napadłszy go w mieszkaniu. Zab�jcy strzaskali 70-letniemu Pacanowi czaszkę drągiem żelaznym. Obu morderc�w uwięziono. Dziennik Powszechny 7.03.1912 r. Rok 1933 Zuchwały napad na ulicy w Zawierciu. Na przechodzącą w godzinach wieczornych przez jedną z najruchliwszych ulic Zawiercia, ul. Piłsudskiego, żonę doktora Michnowskiego napadł nieznany osobnik i usiłował wyrwać jej torebkę z pieniędzmi. P. Michnowska, odznaczająca się dużą siłą fizyczną, chwyciła napastnika za kark, wzywając r�wnocześnie pomocy. Nim jednak przechodnie nadbiegli, napastnik wyrwał się, pozostawiając w rękach p. Michnowskiej czapkę i połowę płaszcza. Orędownik Ostrowiecki 14.03.1933 r. Rok 1935 Kura przyczyną samosądu. Wieśniaczka porąbała siekierką sąsiadkę. Zawiercie, 16.03. Z Koziegł�w (pow. Zawiercie) donoszą o krwawej masakrze wieśniaczek, spowodowanej przezandhellip; kurę. W małej wiosce Siedlce obok Koziegł�w niejakiej Chwistkowej zginęła kura. O kradzież podejrzewała swoją sąsiadkę. Na tym tle doszło pomiędzy sąsiadkami do kł�tni i bijatyki. Na drugi dzień rano w pobliżu domu znaleziono Chwistkową ze strasznymi ranami na głowie, andbdquo;zadanymi siekierąandrdquo;. Kobieta, kt�ra wybierała się na jarmark, została widocznie napadnięta i porąbana siekierą. Nieprzytomną przewieziono do szpitala, gdzie walczy ze śmiercią. Zawiadomiona o tym policja prowadzi dochodzenie. O krwawy napad podejrzana jest sąsiadka, kt�rą zatrzymano. Echo (Ł�dź) 16.03.1935 r. Rok 1936 Strajk w fabryce szkła. W sobotę w godz. popołudniowych w fabryce szkła w Zawierciu wybuchł strajk robotnik�w w liczbie 800 os�b. Strajk ten wybuchł z powodu niewypłacenia robotnikom należności za urlopy oraz zapowiedzianych redukcji. W związku z tym odbyła się w Inspektoracie Pracy w Zawierciu konferencja z udziałem przedstawicieli dyrekcji fabryki i delegacji robotnik�w. Konferencja nie dała wyniku, wobec czego strajk trwa nadal i robotnicy pozostali na terenie fabryki. Wobec tego dyrekcja fabryki zaproponowała, że wypłaci należności za urlopy za trzy dni w tygodniu oraz zapowiedziano redukcję 70 robotnik�w. Robotnicy domagają się wypłaty pełnej należności za urlopy oraz stosowanie zamiast redukcji urlop�w turnusowych. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 7.03.1936 r. Z działalności andbdquo;Sokołaandrdquo;. Odbyło się w Zawierciu zebranie Towarzystwa Gimnastycznego andbdquo;Sok�łandrdquo;. Po złożeniu sprawozdania przez ustępujący zarząd, kt�remu udzielono absolutorium, rozwinęła się obszerna dyskusja nad działalnością andbdquo;Sokołaandrdquo;. Następnie dokonano wyboru nowych władz. W skład zarządu weszli pp.: inż. Ignacy Banachiewicz - prezes, inż. Stanisław Dutka - wiceprezes, Antoni Blana - naczelnik, Stanisław Goralczyk - skarbnik, B Makieła - sekretarz, B. Kilas - bibliotekarz, Z. Łetowski - gospodarz, a dyr. Walerian Wołoszański, J. Janicki, Antoni Bielecki oraz J. Janowska - członkowie. Do komisji rewizyjnej wybrano ks. prałata Fr. Zientarę, p. inż. Edwarda Stephania i p. mgr. Jana Pasierbińskiego. Dzień Dobry Ziemi kieleckiej 13.03.1936 r. Remont drogi Zawiercie-Ciągowice. Ze względu na nieprzewidziane poszarpanie drogi na terenie Zawiercie-Ciągowice, z dniem wczorajszym magistrat m. Zawiercia przystąpił do remontu wymienionej drogi. Remont ten będzie przeprowadzony kosztem miasta. Walne zebranie andbdquo;Sokołaandrdquo;. W dniu dzisiejszym w sali Domu Ludowego Zawierciu o godz. 8 wieczorem odbędzie się walne doroczne zebranie Towarzystwa Gimnastycznego andbdquo;Sok�łandrdquo;. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 16.03.1936 r. Tajemniczy wypadek na torze. W ub. tygodniu obok toru kolejowego Zawiercie Łazy znaleziono nieprzytomnego mężczyznę około lat 30, posiadającego na czole i nosie ślady pochodzące od uderzenia. Przy nieznajomym mężczyźnie nie znaleziono żadnych dowod�w osobistych. Znaleziono przy nim kartkę z napisem: andbdquo;Ja jestem z Krakowaandrdquo;. Nieznajomego odwieziono, w stanie nierokującym nadziei utrzymania go przy życiu, do szpitala Ubezpieczalni Społecznej w Zawierciu. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 17.03.1936 r. Z Zawiercia. Z zebrania kupc�w polskich. W ub. niedzielę w Szkole Koedukacyjnej Handlowej pod przewodnictwem pana Br. Zawadzkiego odbyło się zwykłe miesięczne zebranie członk�w Stowarzyszenia Kupc�w Polskich Pow. Zawierciańskiego w Zawierciu. Na zebraniu tym omawiane były sprawy podatkowe członk�w, organizacyjne i in. Z sali sądowej. Wyrokiem sądu okręgowego w Sosnowcu na sesji wyjazdowej w Zawierciu skazany został na 1 rok więzienia i 40 zł opłat sądowych niejaki Antoni Adamczyk z Włodowic, za to, że w listopadzie 1934 roku zadał cios siekierą swemu sąsiadowi Marianowi Utrackiemu, powodując u tego ostatniego złamanie kości łokciowej. Strajk piekarzy. W ub. niedzielę w godzinach wieczornych wybuchł w Zawierciu strajk czeladnik�w i pomocnik�w piekarskich. Strajk wybuchł na tle nieuregulowania przez właścicieli piekarń warunk�w płacy i pracy, kt�re w stosunku do czeladnik�w i pomocnik�w są niezmiernie krzywdzące. Czeladnik piekarski zarabia przeciętnie 15 zł tygodniowo, zaś płaca pomocy piekarskiej nie przekracza 11 zł miesięcznie (!). Sama praca w piekarnictwie trwa 16 godzin na dobę. W sprawie złych warunk�w dla czeladzi i pomocy piekarskiej odbyły się już 4 konferencje, jednak nie doprowadziły one do porozumienia. Przebieg strajku jest spokojny. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 25.03.1936 r. Pożar. We wsi Ciągowice koło Zawiercia, w godzinach popołudniowych, w zagrodzie Marii Osysek, wybuchł pożar, od kt�rego zapaliły się dwa sąsiednie domy i dwie stodoły, należące do Władysława i Julianny Pałk�w. Wymienione obiekty zabudowań, mimo energicznej akcji ratunkowej, spłonęły doszczętnie. Pożar powstał z powodu wadliwej budowy pieca chlebowego. Podczas pożaru poparzona została po twarzy i rękach niejaka Franciszka Ryczek, kt�rej pierwszej pomocy udzielił dr Dulęba z Zawiercia. Straty wyrządzone pożarem sięgają do 5 000 zł. Spalone budynki ubezpieczone były na łączną sumę 2 500 zł. Obława policyjna. W wyniku przeprowadzonej w powiecie zawierciańskim obławy policyjnej skonfiskowano 5 rewolwer�w, 1 karabin, 9 fuzji, kilka bagnet�w i szabel. Z sali sądowej. Na ławie sądu okręgowego w Sosnowcu na sesji wyjazdowej w Zawierciu zasiadł Henryk Kabała z Zawiercia, oskarżony o zmuszanie do nierządu kobiet lekkich obyczaj�w i ciągnięcie z tego zysk�w. Sąd skazał Kabałę na więzienie oraz 40 zł opłat sądowych, z pozbawieniem praw obywatelskich i honorowych na 3 lata. Zawiercie. Pokłuta przez nożownika. Niejaka Franciszka Łukasik (ulica Limanowskiego 20) została onegdaj pokłuta nożem przez swojego sąsiada, Bolesława Kowalika. Policja prowadzi dochodzenie. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 26.03.1936 r. Rozwiązanie Zarządu Związku Rezerwist�w. Jak się dowiadujemy, w ub. tygodniu w Zawierciu został rozwiązany przez wyższe władze powiatowe zarząd Związku Rezerwist�w, w kt�rym od dłuższego czasu były nieporozumienia między pewnymi członkami Zw. Rezerwist�w a dotychczasowym prezesem Zw. Rez. w Zawierciu, p. prof. Badowskim. Prezesem został mianowany p. Zygmunt Karczewski, notariusz w Zawierciu. Nagły zgon. W dniu 28 bm., w godzinach wieczornych, w wieku 51 lat zmarł nagle, na udar serca, właściciel składu z manufakturą Adam Bryła, b. wiceprezes Stowarzyszenia Kupc�w Polskich Powiatu Zawierciańskiego w Zawierciu i długoletni członek tegoż stowarzyszenia. Cześć jego pamięci. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 31.03.1936 r. Rok 1937 Przesiedlenie bezrobotnych. W swoim czasie władze centralne Funduszu Pracy wydelegowały do Zawiercia inspektora Gorczycę, celem zorganizowania akcji przesiedlenia bezrobotnych rzemieślnik�w i robotnik�w na Kresy Wschodnie. Obecnie akcja przesiedlenia bezrobotnych z Zawiercia wstępuje na realne tory. W tych dniach opuściło Zawiercie kilkudziesięciu robotnik�w, kt�rzy dostali prace w Brześciu nad Bugiem. Za kilka tygodni robotnicy ci będą mogli sprowadzić się do Brześcia. Projektowane jest wysłanie z Zawiercia na Kresy Wschodnie 1000 os�b. Goniec Częstochowski 27.03.1937 r. Rok 1938 Los kopalni andbdquo;Arturandrdquo; przesądzony. 400 ludzi traci pracę. Zawiercie, 25.03. Los kopalni andbdquo;Arturandrdquo; pod Zawierciem został ostatecznie przesądzony. Kopalnia ta ma być z dniem 1 kwietnia zamknięta, w związku, z czym 400 ludzi pozostanie bez środk�w do życia. Zarząd fabryki Huldczyńskiego, do kt�rego kopalnia należy, decyzję swą tłumaczy zbyt wysokimi kosztami produkcji i nieopłacalnością. Władze, dla kt�rych los 400 rodzin nie powinien być przecież obojętny, winny zainteresować się bliżej całą sprawą i nie dopuścić do likwidacji warsztatu pracy. Tym bardziej że Zawiercie ma już i tak dość bezrobotnych. Echo (Ł�dź) 25.03.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z marca można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/marzec_w http://www.dawne-zawiercie.pl/kwiecien_w_zawierciu_i_okolicach_18351938 Rok 1835 Pisarz Kancelarii Ziemiańskiej Wojew�dztwa Krakowskiego. Spadek po niegdyś Piotrze Gostkowskim, w dn. 19 lutego 1835 r. zmarłym, z d�br: miasto Kromoł�w z wsiami i folwarkami, Pomrożyce, Zawiercie kromołowskie i Zuzanka, tudzież Bz�w z folwarkiem Jordan�wka, w powiecie pileckim, obwodzie olkuskim, wojew�dztwie krakowskim leżących, składający się, stosownie do przepisu prawa, z terminem sześciomiesięcznym, a ostatecznie aż po dzień dziewiętnasty września (pierwszy października) 1835 r. ogłasza, w kt�rym to przeciągu czasu interesowani w kancelarii ziemiańskiej z dowodami przekonywającymi osobiście (bądź przez pełnomocnik�w urzędownie umocowanych) stawić się mają. Po czym to, co przepis prawa mieć chce, ogłoszonym zostanie. Gazeta Warszawska nr 88, 1.04.1835 r. Rok 1857 Podaje się do wiadomości powszechnej, iż z dniem 15 (27) marca rb. urządzony został codzienny bieg poczt pomiędzy Pilicą a Zawierciem przy kolei żelaznej. Przy pocztach tych mogą być przewożone osoby i ich rzeczy za opłatą po kop. 3 od osoby na wiorstę, a od rzeczy 30 funt�w wagi przenoszących po andfrac12; kop. od funta na całą odległość. Bieg poczt powyższych zastosowany został do przychodu pociąg�w osobowych (sznelcug�w) z Warszawy przez stację Zawiercie. Kurier Warszawski nr 95, 28.03.(9.04.)1857 r. Rok 1859 Korespondencja Gazety Warszawskiej. Z Miechowskiego dn. 12 marca 1859 r. Szkic podr�ży w Krakowskie, karczmy, popasy, nocleg w Zawierciu, uwagi na noclegu. Pilica, papiernia na Wierbce. Zakłady sukienne i kortowe. Handel wełną i jego przyszłość. Przyszłość miasta Pilicy. Wpływ miast i fabryk na lud wiejski. Środki zaradcze. Uwagi og�lne, zakończenie. Gdyby komu z odleglejszych czytelnik�w naszej gazety przyszła kiedy ochota zwiedzić uroczy Ojc�w, Pieskową Skałę, dolinę Prądnika - słowem, krakowskie, to trzymając się ściśle geografii, radzilibyśmy mu dojechać koleją żelazną do stacji Zawiercie, skąd szosa prowadzi przez cudowny Ogrodzieniec, z ruinami warownego zamku, do miasta Pilicy. Z Pilicy na Wolbrom dojeżdża się traktem bitym do Miechowa; skąd, jako z punktu środkowego, rozchodzą się drogi do wszystkich miejsc godnych widzenia. Radzimy podr�ż na Miech�w, gdyż dla samego kościoła, niegdyś Kanonik�w Regularnych, Str�ż�w Grobu Świętego w Jerozolimie, fundacji sławnego Jaksy, niemniej dla dw�ch obraz�w olejnych w bocznych ołtarzach, pędzla Smuglewicza, warto jest w tym mieście zatrzymać się. (...) O godzinie 2 po p�łnocy przyjeżdża się prędkim pociągiem (sznelcug) do Zawiercia. Najprz�d więc trzeba wyskoczyć z wagonu, z wysokości blisko okien parterowych, bo na stacji Zawiercie nie ma pomostu, czyli platformy, do wysiadania. Proszę więc teraz jechać z damami, a niech do tego kt�ra z pań nie będzie w stanie normalnego i silnego zdrowia! Nieprawdaż, że to niekoniecznie miło. Przypuśćmy jednak, żeśmy poduczyli się sztuk łamanych pp. Horward�w, Stonett�w, Hussen Hassan�w, i dokonali szczęśliwie tego salta. Przychodzi znowu ważna kwestia ułożenia głowy pod dachem do miłego spoczynku. To sleep or not to sleep... that is the question, bo w Zawierciu, zamiast hotelu, jest prosta polska karczma; jeżeli zaś m�wimy andbdquo;polska karczmaandrdquo;, zdaje się, że wszelkie dalsze określania i opisy byłyby pleonazmem gramatycznym. Że jednak zdarzyć się mogą turyści in spe, kt�rzy nie znają naszych popas�w, nocleg�w itd., opiszemy pokr�tce tę karczmę alias zajazd. Jest to po prostu chałupa dwojak, w jednej izbie mieści się szynkownia, w drugiej jest generalny numer dla podr�żnych, gdzie podnumery znaczą się dwoma tapczanami i pękami słomy, do wygody i spoczynku dla pasażer�w. Chcąc się zaryzykować na podobny nocleg, potrzeba wpierw dobrze rozczytać się i wniknąć w zasady Cabet�w, Barbes�w, Blanc�w i Caussidier�w; należy umiłować śp. księcia de Saint-Simon i owego byłego szefa ludzkości, ojca Enfantin, wraz z całą falangą Rodriguez�w, Lambert�w itp. zwolennik�w zasad a chacun selon sa capacitandeacute;; la propriandeacute;tandeacute;, candrsquo;est le vol innych. Gdyby w Zawierciu przyjęto chociaż tę odwieczną uniwersalną zasadę andbdquo;każdemu według jego pieniędzyandrdquo;, byłoby jeszcze p�ł bidy, ale tam i to odrzucono - bo choćby kto chciał płacić i przepłacać, osobnego numeru do spania nie dostanie, z prostej przyczyny, że go nie ma. Rzecz nader przyjemna, gdy się dobierze towarzystwo noclegowe złożone z mężczyzn palących cygara i dam umierających niemal od woni tytoniowej, z brudnego pachciarza, alimentującego się wśr�d nocy cebulą, z chrapiącego jak trąba sądu ostatecznego jakiego ekonoma, z kilkorga kwilących aniołk�w, kt�rych niańki wzgardziły wszelkimi wyrobami Nathansona lub Pulsa. Wystawcież sobie to wszystko pandecirc;le-mandecirc;le, jednych na tapczanach, drugich na słomie, trzecich na stołach, czwartych na stołkach; jak zaczynają wmawiać w siebie, że to ma być nocleg, wypoczynek, sen, za kt�ry każdy od głowy płaci po złotemu karczmarzowi. Zapewne Kain na drugi dzień po zabiciu Abla musiał mieć sen spokojniejszy od snu najuczciwszego człowieka, kt�rego los zagnał na nocleg do Zawiercia. Prawdziwie pojąć trudno, dlaczego u nas wszędzie prawie panuje taka opieszałość we względzie tyczącym się wyg�d i potrzeb publicznych, zwłaszcza gdy dbałość o też wygody chodzi zawsze w parze z interesem własnym eksploatujących. Wszędzie ten sam nieład, ten sam brud, ta sama obojętność; a dalipan, że przynajmniej na stacjach kolei żelaznej, choćby dla samego oka cudzoziemc�w, powinno być inaczej. Bo i po c�ż dawać pole do obmowy? C�ż dziwnego, że Niemiec, zmuszony raz choć w życiu zanocować w takim Zawierciu, nazwie nas dies Polen, zaś Francuz utwierdzi się w swym ulubionym pays des barbares. A w istocie, trudno by już było im i kontrować, i sprzeczać się z nimi o to. (...) Zaprosiwszy czytelnika do podr�ży w krakowskie, udajmy się sami naprz�d z Zawiercia szosą do Pilicy i zastan�wmy się nieco dłużej w tym mieście, jako na pierwszej stacji tej pięknej, uroczej, zachwycającej podr�ży. Położenie miasta Pilicy, spod st�p kt�rego bierze początek rzeka tegoż imienia, jest przecudowne. Od strony zachodniej wyrestaurowany z ruin zamek, mieszkalny obecnie, dominuje ponad miastem jak fort, jak cytadela jaka. Od południa g�ry okryte lasami sosnowymi i jodłowymi, spośr�d kt�rych sterczą drzemiące snem ubiegłych wiek�w ruiny zamku smoleńskiego, stanowią fantastyczne tło ciemne, na kt�rym wieżyce kości�łk�w, kominy i dachy szare domostw pięknie konturowo się zarysowują. Za miastem tuż szumiąca kaskada młodej jeszcze Pilicy, ujęta po tyrańsku, bez względu na wiek dziecięcy, w koryto drewniane, spada z szumem na koła młyna, szerząc wokoło monotonny, usypiający plusk wody i odgłos tryb�w koła, tak miłe wiejskiej zaciszy, tak przystające do georgiki, do sielanki swojskiej. (...) Skreślimy raczej obraz teraźniejszości Pilicy. Jeżeliś, łaskawy Czytelniku, zwiedzał kiedy miasta fabryczne g�rnego Śląska, jeżeliś obserwował choć z okien wagonu te fantastyczne kłęby dym�w, wywiązujące się z olbrzymich komin�w fabryk, słuchał monotonnego jęczenia machin, periodycznego stukania wielkich młot�w, widział ten gwarny ruch ludności zakopconej, rękodzielniczej, to obraz zupełnie podobny przedstawi ci obecnie Pilica. Ma się rozumieć, do tego podobieństwa nie wchodzą kałuże błota, kupy śmieci i brudy wszelkiego rodzaju, wsp�lne wszystkim naszym prowincjonalnym miasteczkom. Właściciel obecny Pilicy, p. Moes, znany chlubnie krajowi ze swych eksploatacji przemysłowych w r�żnych gałęziach, postanowił sobie, na wz�r nieodżałowanej pamięci Steinkellera, ożywić to ciche ustronie przemysłem i ruchem handlowym. W tym celu założył on w Wierbce (nomenklatura), o parę wiorst od miasta Pilicy, fabrykę papieru, na kolosalną skalę. Fabrykę tę ożywia woda z rzeki Pilicy, kt�ra zatrzymana sztucznymi groblami obraca pr�cz tego prześliczny, udoskonalony tartak angielski, oraz kryguje masę łąk. Woda taż sama, sprowadzona pomostami, wpada olbrzymimi żelaznymi rurami na turbiny, nadając papierni siłę ruchu. Nie jest tutaj zamiarem naszym pisać specjalne, fachowo-naukowe sprawozdania o fabryce papieru w Pilicy. Opisy podobne interesować by mogły tylko fabrykant�w, nie zaś og�ł czytelnik�w. Co więc mamy powiedzieć, powiemy og�lnikowo i pokr�tce. Profana, zwiedzającego papiernię, najwięcej zaciekawia machina olbrzymia do wyrabiania papieru bez końca. Cały proces fabrykacyjny jest tutaj widocznym jak na dłoni. Z kadzi w g�rze ustawionej, gdzie się przerabia wciąż rozcieńczona wodą papka, spływa taż papka na szeregi sit trzęsących się. Na sitach tych r�żnej gęstości papka i pozbywa się stopniowo wody, kondensuje się, osiąka na walcach filcowych, suszy do reszty pomiędzy rozgałęzionym systematem walc�w żelaznych wewnątrz parą ogrzanych, i w końcu wychodzi pod postacią wybornego papieru, gotowego do użycia. System noży okrągłych, osadzonych na walcu obrotowym, tnie całą szerokość płatu papierowego na odpowiednie arkuszom sztuki, te następnie tną się na arkusze i jest papier gotowy. Brudna szmata, wrzucona w holendry, wymyta, wygotowana, wybielona, utarta, rozrobiona na najcieńsze wł�kna, spuszczona do kadzi, nie potrzebuje jak p�ł godziny czasu, żeby się odrodziła jak feniks z popioł�w i ukazała się nam pod postacią najpiękniejszego welinu, oczekującego tylko pi�ra i atramentu. W istocie, podziwiać należy rozum człowieka, a więcej jeszcze podziwiać tę Najwyższą Istotę, kt�ra w swej łasce nieograniczonej pozwoliła używać człowiekowi tej władzy tw�rczości, działającej rzeczywiście cuda na ziemi. (Dalszy ciąg nastąpi). Gazeta Warszawska 12.03.1859 r. Rok 1866 Wiadomość! W dominium Poręba, przy stacji kolei żelaznej Zawiercie, są do wydzierżawienia dwie fryszernie z należącym do takowych zakładem polewy (Hochofen Etablissements mit zugetriegen Emailer-Anstalt). Egzystująca tamże fabryka budowy machin zostaje zwinięta i wszystkie z niej pochodzące maszyny na sprzedaż wystawione. Bliższą wiadomość udzieli biuro administracji, administracja hrabiego Schaffgotsch baron von Buddenbrock. Kurier Warszawski nr 86, 5.(17.)04.1866 r. Rok 1871 Blanowice. Dyrekcja Szczeg�łowa Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Kielcach podaje do powszechnej wiadomości, iż na zasadzie art. 7 Postanowienia b. Rady Administracyjnej Kr�lestwa Polskiego z dnia 28 czerwca (10 lipca) 1860 r. i upoważnień przez Dyrekcję Gł�wną Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego udzielonych, następujące dobra ziemskie za zaległość w ratach Towarzystwu należnych wystawione są na przymusową sprzedaż przez publiczną licytację w mieście Kielcach, w kancelariach hipotecznych poniżej wymienionych. 1. Blanowice i Piecki, z folwarkiem Staw, z przyległościami i przynależnościami, po uposażeniu włościan pozostałe, położone w okręgu Pilickim - raty zaległe w chwili zarządzenia sprzedaży wynoszą rs. 940; wadium do licytacji wynosi rs. 2 100; licytacja rozpocznie się od summy rs. 15 200; termin sprzedaży dn. 4 (6) listopada 1868 r., przed rejentem Mieszkowskim Wojciechem. (andhellip;) Skarżyce i Morsko z przyległościami i przynależnościami, po uposażeniu włościan pozostałe, położone w okręgu pileckim - raty zaległe w chwili zarządzenia sprzedaży wynoszą rs. 770; wadium do licytacji wynosi rs. 2 100; licytacja rozpocznie się od sumy rs. 17 500; termin sprzedaży dn. 8 (20) listopada 1868 r. przed rejentem Makowskim Stanisławem. (andhellip;) Dodatek do andbdquo;Gazety Warszawskiejandrdquo; nr 81, 1.04. 1871 r. Rok 1880 Zaraz za dworcem stacji Zawiercie wzniesiona i w bieg już puszczoną została huta szklana, będąca własnością p. Panek et Company. Pan P. jest właścicielem tutejszej cegielni parowej. Fabryka wyrabia dotąd tylko szkło lagrowe białe (tafle). Piec�w czynnych ma 3, a robotnik�w 20; w kr�tkim czasie wyrabiać będzie butelki, szklanki itd., na kt�re przyjmuje już obstalunki i kontraktuje. Dotąd Zawiercie liczy już fabryk 8, a mianowicie: dwie fabryki bawełniane, jedna Ginsberga, druga akcyjna; 1 fabryka kort�w Braus et Comp.; 1 fabryka tektury smołowanej, cementu drzewnego pana J. Katz; 1 tartak duży parowy, p. Horowitz, Lipsichitz i S-ka; 2 cegielnie duże, z nich jedna parowa, p. Panek et Comp; 1 piekarnię parową; brak jednak wielki, pomimo tylu robotnik�w i oficjalist�w r�żnych narodowości, restauracji porządnej. Z powodu rozszerzania plantu pod drugą linię drogi żelaznej otworzone zostały dla pociąg�w gospodarczych stacje telegraficzne w domkach dr�żniczych pomiędzy stacją Zawiercie - Łazy oraz Łazy - Ząbkowice, a także założono weksle dla wpuszczania na linię, ułożoną chwilowo, gospodarczych pociąg�w, aby nie przeszkadzały punktualnemu biegowi pociąg�w towarowych i osobowych. Do rob�t ziemnych, z powodu braku dostatecznej liczby robotnik�w, sprowadzono Austriak�w, kt�rzy codziennie całymi partiami przybywają. Tydzień 16.(28.)04.1880 r. Szpital i szkoła. Wsp�łwłaściciele fabryki wyrob�w tkackich w Zawierciu, bracia Ginsbergowie, ofiarowali 20 000 rs. na wzniesienie szpitala i szk�łki dla robotnik�w i ich rodzin, oraz przyrzekli następnie utrzymywać je swoim kosztem. Gazeta Warszawska nr 91, 12.(24.)04.1880 r. Rok 1886 Statystyka parafii Piotrkowskiej i jej filiał�w za rok zeszły. (andhellip;) W filiale Dąbrowa razem z Zawierciem i Sosnowcem familii 354, dusz 1 216; ochrzczono chłopc�w 23, dziewcząt 23, razem 46; konfirmowano chłopc�w 9, dziewcząt 4, razem 13; u komunii św. było mężczyzn 219, kobiet 319, razem 538; ślub�w zawarto 15, pomiędzy tymi mieszanych 9; umarło 41 płci męskiej, 23 żeńskiej, razem 64. (andhellip;) Głosy Kościelne w sprawie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego nr 7, 3.(15.)04.1886 r. Rok 1888 Ciągliński J. Halo słoneczne. Dnia 10 lutego 1887 r. widziano w Zawierciu wspaniałe halo słoneczne, kt�re trwało około 35 minut. (andhellip;) Prace matematyczno-fizyczne t. 1, Warszawa 1888. Rok 1892 Bez szynku i bez karczmy obejść się można; dowodzi tego fabryczna wieś Zawiercie, licząca do 12 tys. mieszkańc�w. Nie posiada ona w obrębie swoim od nowego roku ani szynku, ani karczmy, tylko bawarie [piwiarnie], w kt�rych można dostać piwa. Nawet w święta wielkanocne nie było widać w całym Zawierciu pijanych, a zatem b�jek, kt�re często bardzo przytrafiają się w innych miejscowościach fabrycznych. Dziś więc Zawiercie możemy stawiać jako wz�r wstrzemięźliwości. Zorza nr 17, 16.(28.)04.1892 r. Rok 1901 Morderstwo inżyniera Stephaniego, o kt�rym pokr�tce donosiliśmy, popełnione zostało w Zawierciu przez trzech ludzi. Sędzia Gutowski rozwinął śledztwo i tego samego dnia wieczorem aresztowano podejrzanych o udział w zab�jstwie: str�ża domu Stephaniego, Andrzeja W�jcika, i dw�ch jego towarzysz�w, J�zefa Starzyka oraz Aleksandra Komarowskiego, kt�rzy okazali się przestępcami. W dniu zab�jstwa Stephani przyszedł o godzinie 4 po południu obejrzeć nowo wybudowy dom, towarzyszyli mu W�jcik i Starzyk. Obaj porozumieli się wzrokiem, a jeden z nich odezwał się: andbdquo;Niech no pan zejdzie na d�ł do piwnicy, bo się pokazała wodaandrdquo;. Stephani zeszedł i w�wczas J�zef Starzyk miał się z nim załatwić, lecz brakło mu odwagi. Stephani wyszedł z piwnicy, obejrzał roboty i zawr�cił ku domowi, nie domyślając się, że śmierć wisiała nad jego głową. Uszedłszy kilkanaście krok�w, coś sobie przypomniał i wr�cił na swoje nieszczęście. W�wczas wymienionym dw�m, do kt�rych się przyłączył Komarowski, przyszła myśl, żeby go zwabić na g�rę. Przystąpił do Stephaniego J�zef Starzyk i rzekł: andbdquo;Pan stawia nowy dom, a już zaczyna się rysowaćandrdquo;. Stephani, nie przeczuwając zdradzieckiego podstępu, wszedł po prowizorycznym pomoście na g�rę i tu padł ofiarą. J�zef Starzyk pierwszy rzucił się na niego, powalił na ziemię, zakneblował mu usta i wsp�lnie ze str�żem, Andrzejem W�jcikiem, dokonali zab�jstwa kilofem i cegłami, zadając mu śmiertelne razy w piersi. Gdy spostrzegli, że ofiara daje jeszcze słabe oznaki życia, dobili Stephaniego kolanami. Stało się to o godzinie 5 po południu, w obecności Aleksandra Komarowskiego, kt�ry był biernym świadkiem całego morderstwa. Załatwiwszy się w ten spos�b, zdjęli z trupa buty i zakopali je w piasek, a zabrawszy zegarek i kluczyki, jakie znaleźli w kieszeni zabitego, okręcili mu twarz i piersi starym workiem, odrutowali przy pomocy Komarowskiego i pozostawili na miejscu, sami zaś poszli na kolację do str�ża W�jcika, gdzie grali w karty do p�źnego wieczora. O godzinie 11 w nocy udali się na miejsce zbrodni, zabrali we trzech swoją ofiarę, przerzucili trupa przez sztachety ogradzające staw sąsiedni, przeleźli sami przez parkan i nakładłszy kamieni pod drut opasający trupa, wrzucili go do wody. Zmawiali się już przed trzema tygodniami, by Stephaniego zamordować w domu Muncha. Mieli to wykonać w ten spos�b, żeby wtajemniczyć chłopca, służącego, kt�ry by im ułatwił wejście nocą, zostawiając przymknięte okno. Planu tego zaniechali w obawie, aby ich chłopiec nie zdradził. Przyczyny, kt�ra ich popchnęła do tego czynu, nie wyjawili. Jest przypuszczenie, że uczynili to pod wpływem namowy. Wszyscy zostali okuci w kajdany i przewiezieni do więzienia w Częstochowie. Są to ludzie młodzi, najstarszy z nich liczy dopiero dwudziesty si�dmy rok życia! Dodać należy, że Andrzej W�jcik służył u Stephaniego od małego chłopaka, kiedy jego chlebodawca był jeszcze dyrektorem fabryki w Porębie. Sekcja sądowo-lekarska, dokonana na zwłokach zabitego, wykryła między innymi: złamanie mostka, połamanie wszystkich żeber z lewej strony i ogromny wylew krwi w piersiach. Pogrzeb Stephaniego odbył się w dniu 6 bm. po południu, na cmentarzu ewangelickim w Porębie Goniec Wielkopolski nr 80, 19.04.1901 r. Rok 1906 Zawiercie. Od jednego z prenumerator�w naszych, robotnika, otrzymujemy następującą notatkę o wyborach: andbdquo;Bardzo wesołą nowiną chciałem się z Łaskawym Panem podzielić, mianowicie, że my robotnicy fabryki Tow. Akc. andraquo;Zawiercieandlaquo;, w kt�rej pracuje około 6 tysięcy robotnik�w (połowa mężczyzn), pomimo wściekłej agitacji socjalist�w, zdołaliśmy przeprowadzić wybory pełnomocnik�w. Nie uwierzy Łaskawy Redaktor, jak się tym cieszymy, bo sami socjaliści m�wili, będąc pewni swej rewolwerowej racji, że kt�ra partia zwycięży dnia 11 kwietnia, ta będzie w naszej fabryce panowała. I dał Pan B�g, że oni ponieśli haniebną porażkę. Nie cieszymy się tym w przypuszczeniu, iżby tam co nasi pełnomocnicy zaważyli na szali interes�w naszej ukochanej Ojczyzny, bo i bez nich też by się obyło; ale raduje nas niezmiernie to, żeśmy pokazali, iż jeszcze nie wszyscy robotnicy pogłupieli, że od wczoraj już nas nie będą socjaliści na swoim pasku wodzić. Już my się bez nich obejdziemy. Niestety, w 6 fabrykach w Zawierciu robotnicy nie poszli za naszym przykładem (we wszystkich razem mniej ludzi pracuje, niż w naszej jednej), ale pal ich sześć! Okazali oni jedynie, że plewami socjalistycznymi zapchane mają głowy. Podawaliśmy głosy na pięciu kandydat�w, z kt�rych trzech będzie pełnomocnikami. Otrzymali najwięcej głos�w: pp. Grabiański 819, Krawczyński 507, Mijalski 476, Gajdzik 412, Piotrowski 175 i Spyra 146 - si�dmego nie wybrano. W tymże dniu odbyły się wybory w Zawierciu ze średniej własności z 10 gmin, na kt�re wypadło 33 prawyborc�w. Nie wiadomo nic jeszcze, jak się nazywają wybrani, wiem tylko, że wybrano kilku księży. I w gminach też były wybory, ale podobno nie we wszystkich wybrali pełnomocnik�w, bo i po wsiach zaczął też już strajkować rozum, ale, dzięki Bogu, nie wszędzie, więc jakoś tam będzie, że posł�w wybierzemy i do Dumy ich wyprawimy i przed światem złożymy dow�d, że jesteśmy i żyjemy. I jakoś błogo człowiekowi na duszy, że się moc czarta, choć powoli, kruszyandrdquo;. B.X. (robotnik) Dziennik Powszechny 17.04.1906 r. Rok 1907 Z Zawiercia donoszą andbdquo;Kurierowi Zagłębiaandrdquo;. We wtorek, dnia 26 bm., gdy ksiądz proboszcz zawiercki, chcąc załatwić pewien interes u obermajstra, p. Bankiera, przechodził przez jedną z sal nowej fabryki akcyjnej, pewna dziewczyna zaczęła drwić z kapłana. Koleżanki chciały powstrzymać bezwstydną robotnicę, lecz daremnie. Znalazł się też robotnik, niejaki Bebłot, przędzalnik 26-letni, kt�ry pomagał bezwstydnicy. Inni koledzy zażądali stanowczo, aby tę parkę oddano pod sąd koleżeński, kt�ry postanowił, aby zar�wno dziewczyna, jak i B. udali się do księdza i w obecności 10 os�b obcych i 4 delegat�w robotniczych ukorzyli się i prosili o przebaczenie, kt�rego też ks. proboszcz udzielił im z serca. Dziennik Powszechny 4.04. 1907 r. We wtorek bandyci dokonali dw�ch napad�w na monopole w powiecie będzińskim. We wsi Włodowice łupem bandyt�w stała się cała zawartość kasy w kwocie 72 rub. Zaalarmowani włodowiczanie urządzili pościg, kt�rego wynikiem było schwytanie jednego z bandyt�w, Jana Kwapińskiego, przy kt�rym pr�cz książeczki legitymacyjnej znaleziono 4 206 rub. got�wką. We wsi Poręba sześciu uzbrojonych i zamaskowanych złoczyńc�w otoczyło sklep monopolowy, po czym dw�ch weszło do sklepu i zażądali wydania pieniędzy. Sprzedawca nie stawiał oporu i oddał 547 rub. Bandyci udali się do urzędu gminnego. Na drodze spotkali jadącego konno kozaka. Kilkoma strzałami położyli go trupem na miejscu i strzelając, rozpierzchł się na wszystkie strony. Dziennik Powszechny 26.04.1907 r. Wskutek strajk�w i bezczynności kopalni andbdquo;Poręba Mrzygłodzkaandrdquo; (pow. będziński) mieszkańcy Zawiercia i okolicy są w niemałym kłopocie z powodu drożyzny i braku węgla. Dziennik Powszechny 30.04.1907 r. Rok 1912 Strajk w Zawierciu. andbdquo;Kurier Zagłębiaandrdquo; donosi: Administracja Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; zawiadomiła robotnik�w, że od poniedziałku, dnia 21 bm., zamyka fabrykę. Przyczyną tego kroku jest częściowy strajk w fabryce, mianowicie w tkalni i przędzalni, w og�lnej liczbie 2000 robotnik�w. Strajk wynikł wskutek wydalenia jednego z robotnik�w w tkalni. Robotnik �w w piątek zeszłego tygodnia pokł�cił się w ambulatorium fabrycznym z dr Peltynem. Administracja fabryki wydaliła owego robotnika, przeciw czemu protestowali jego koledzy, utrzymując, że w sprawie tej winni są zar�wno lekarz, jak i robotnik. Pierwszy strajk wybuchnął w tkalni w poniedziałek, dn. 16 bm., we wtorek zaś robotnicy powr�cili do pracy, ale ponieważ administracja nie zgodziła się na pozostawienie wydalonego robotnika, więc tego samego dnia tkacze porzucili pracę. Zarząd Tow. Akc. zakład�w bawełnianych zamknął wszystkie oddziały fabryki w Zawierciu z przyczyny częściowego strajku. 6000 robotnik�w nieczynnych, żądania niewiadome. W mieście panuje spok�j. Przybyli z Piotrkowa gubernator Jaczewski oraz naczelnik powiatu i inspektor fabryczny. Dziennik Powszechny nr 110, 23.04.1912 r. Napad i ujęcie bandyt�w. Wczoraj na stacji Zawiercie, o godz. 11 przed południem, żandarm stacyjny zauważył dw�ch młodych mężczyzn, zdradzających zaniepokojenie; zbliżywszy się do nich, zażądał legitymacji, ci zaś bronili się ucieczką, w�wczas żandarm zaczął strzelać, przy czym jednego z bandyt�w postrzelił w lewą rękę. Postrzelonego bandytę schwytano; znaleziono przy nim brauning z całym magazynem naboj�w. Jest to niejaki Dawydiuk, b. strażnik policji ł�dzkiej. Przy pomocy policji miejskiej drugiego bandytę schwytano za stacją i ten r�wnież uzbrojony był w brauning. Ujęci bandyci, jak się p�źniej okazało, przed przyjściem na stację ograbili przedsiębiorcę Bugajskiego, zabrawszy mu 86 rb. Dziennik Powszechny nr 111, 24.04.1912 r. Piotrk�w. W nadchodzącą sobotę rozpocznie się narada piotrkowskich władz gubernialnych w sprawie przekształcenia Zawiercia na osadę. Obecnie Zawiercie jest wsią, należącą do gminy Kromoł�w. Zawiercie. Robotnicy w fabryce tkackiej andbdquo;Zawiercieandrdquo; przystępują do pracy. Dziennik Powszechny nr 112, 25.54.1912 r. Echa bezrobocia w Zawierciu. Z Zawiercia donoszą, iż do posła do Izby Państwowej, Żukowskiego, wysłano stamtąd odezwę z prośbą o wniesienie interpelacji, na jakiej zasadzie władze zarządziły aresztowanie niekt�rych os�b spośr�d robotnik�w strajkujących, kt�rych zakuto w kajdany i rozesłano po więzieniach pomimo tego, że przebieg bezrobocia był zupełnie spokojny. Przyczynę wybuchu strajku jeden z korespondent�w oświetla w ten spos�b: robotnik suchotnik nie chciał radzić się lekarza fabrycznego, Żyda, dr Peltyna, miał zaś więcej zaufania do dr Brzezińskiego, r�wnież lekarza fabrycznego. Gdy robotnik dowiedział się, że dr Brzeziński wyszedł, zabierał się do wyjścia. Na to wszedł dr Peltyn i chciał go auskultować; robotnik oświadczył, by dr P. leczył rabin�w i Żyd�w, on zaś chce porady Polaka. Podobno po tym odezwaniu się felczer miejscowy poturbował i wyrzucił za drzwi robotnika. Ten zatarg stał się następnie powodem masowego bezrobocia. Głos Warszawski nr 112, 26.04.1912 r. Rok 1913 Dnia 5 kwietnia nastąpi otwarcie wystawy entomologicznej, podjętej przez Towarzystwo Miłośnik�w Przyrody, w wielkiej Sali Ratuszowej w Warszawie. Praktyczną część wystawy stanowią działy: owady szkodliwe w rolnictwie, leśnictwie i ogrodnictwie, pasożyty ludzi i zwierząt, owady pożyteczne, ptaki oraz inne zwierzęta owadożerne i sztuczne sposoby tępienia owad�w szkodliwych. Wsp�łudział w tych działach biorą między innymi stacja ochrony roślin Tow. Ogrodniczego Warszawskiego, Tow. Pszczelniczo-Ogrodnicze, Bruno Mikulski, Andrzej Chrzanowski, Helena Gabrielowa, Franciszek Feifter, Izaak z Zawiercia i wielu innych. Informacji udziela Tow. Miłośnik�w Przyrody, Bracka 18, tel. 94-28. Głos Lubelski 5.04.1913 r. Rok 1914 W Zawierciu (g. piotrkowska) handel polski rozwija się dobrze. Obecnie jest już 257 sklep�w polskich. Hurtownia stowarzyszenia kupc�w chrześcijan, istniejąca od grudnia r.z., miała w ciągu dw�ch miesięcy rb. 400 czystego zysku. Zorza nr 416, 26.04.1914 r. Rok 1918 Zawiercie. Należyta odprawa. W ostatnich dniach na zagrodę gospodarza Mikołaja Białego we wsi Bendusz (pomiędzy Zawierciem a Koziegłowami) napadło kilku bandyt�w. Kiedy złoczyńcy dostali się do mieszkania, dzielny gospodarz przygotował im należytą odprawę, mianowicie jednego z napastnik�w ciężko zranił w głowę siekierą. Dzielna ta obrona tak podziałała na pozostałych bandyt�w, że zabrawszy z sobą rannego, umknęli. Głos 14.04.1918 r. Rok 1920 Gwałty policji. Poseł tow. Arciszewski wni�sł do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych interpelację w sprawie nadużycia, jakiego dopuścił się tajny agent 14. Komisariatu Policji Państwowej w Zawierciu wraz z policjantem Teofilem Cierpakiem, względem wdowy Justyny Majcherskiej. Policjanci groźbą wymusili od Majcherskej oddanie całego jej majątku, 160 rubli zlotem i 105 rubli srebrem, a kierownik komisariatu wydał jej na tę sumę pokwitowanie, pomimo że moc obowiązującej ustawy o przymusowym wykupie złota i srebra została z dniem 1 lutego uchylona. Gł�wna komenda wyjaśnia sprawę w spos�b następujący: fakt zabrania monet złotych i srebrnych Justynie Majcherskiej rzeczywiście miał miejsce, lecz towarzyszyły mu okoliczności odmienne od podanych przez andbdquo;Robotnikaandrdquo;: wywiadowca 14. Komisariatu Policji w Zawierciu, Edward Wodniak, dowiedziawszy się poufnie, że mieszkanka Zawiercia, Justyna Majcherska, posiada znaczną ilość monet złotych i srebrnych, kt�re ma zamiar sprzedać niejakiemu Jakubowi Muszerowi, udał się wraz z posterunkowym tegoż Komisariatu Teofilem Cierpiałem celem zabrania wspomnianych monet od Majcherskiej; ponieważ ta ostatnia oświadczyła, że żadnych pieniędzy w złocie ani srebrze nie posiada, funkcjonariusze policji zarządzili rewizję, w kt�rej wyniku znaleźli w r�żnych miejscach ukryte pieniądze złote i srebrne, na kt�re to pieniądze Majcherska otrzymała pokwitowanie. Po otrzymaniu przez Komisariat policji zawiadomienia o skasowaniu ustawy o przymusowym wykupie złota i srebra, zabrane pieniądze zostały niezwłocznie właścicielce zwr�cone. Dodać należy, że Majcherska nie skarżyła się na niewłaściwe postępowanie policji, a tylko napisała przez biuro pośrednictwa pracy o zwrot prośbę, kt�ra nadeszła już po zwr�ceniu jej pieniędzy, a następnie oświadczyła w komisariacie policji, iż żadnych pretensji do organ�w policyjnych nie rości. Gazeta Policji Państwowej 30.04.1920 r. Rok 1926 Z Zagłębia Dąbrowskiego. Skok z wieży kościelnej. 21 bm. o godz. 13 z dotychczas nieustalonych przyczyn wyskoczył z wieży kościelnej w Kromołowie z wysokości 30 metr�w Kazimierz Urbański, lat 28, kt�ry w stanie nieprzytomnym odwieziony został do Szpitala Kasy Chorych u Huldczyńskiego w Zawierciu przy ul. Kopernika 7. Stan pacjenta jest groźny. Dochodzenie prowadzi policja, celem ustalenia przyczyn tego niezwykłego wypadku. Polonia nr 175, 26.06.1926 r. Rok 1930 1500 bezrobotnych otrzymało pracę w Zawierciu. Pogrzeb dw�ch ofiar piątkowej demonstracji. Wczoraj w miejscowym magistracie zapisało się do rob�t inwestycyjnych i otrzymało niezwłocznie pracę przy naprawie bruk�w 1500 bezrobotnych. Dzisiaj odbędzie się tu pogrzeb dw�ch ofiar demonstracji bezrobotnych, Nyka i Podsiadłego, kt�rzy zmarli w szpitalu. Związki zawodowe wzięły na siebie obowiązek utrzymania spokoju podczas pogrzebu. Og�łem podczas demonstracji aresztowano 43 osoby. Większa cześć z nich została już zwolniona. W więzieniu osadzono 11 os�b, kt�rym udowodniono podżeganie do buntu i czynny udział w demonstracji. Echo 3.04.1930 r. Jak to było w Zawierciu? Wobec pogłosek, jakie pojawiły się w niekt�rych dziennikach w związku z manifestacjami bezrobotnych w Zawierciu w dniach 18 i 19 bm., stwierdzić należy, że wbrew twierdzeniom wojsko w manifestacji udziału nie brało. Dwaj żołnierze, kt�rzy znaleźli się w tłumie, przybyli tam przypadkowo, nie biorąc bezpośredniego udziału w manifestacji. Jak stwierdziła komisja sądowo-lekarska, wszystkie rany postrzałowe pochodziły od kul rewolwerowych i zadane były przez demonstrant�w, kt�rzy strzelali do policji, otoczonej przez tłum. Na skutek tych strzał�w został raniony r�wnież jeden z policjant�w. Policja użyła karabin�w, oddając salwę ostrzegawczą. Sekcja zwłok zmarłych wskutek ran postrzałowych wykazała, że rany wątroby i kiszek pochodziły r�wnież od kul rewolwerowych. Goniec Wielkopolski nr 98, 27.04.1930 r. Sprawa Policji konnej w Zawierciu. Z inicjatywy starosty powiatowego odbyło się tu 26 bm. zebranie w starostwie, na kt�re zaproszeni zostali przedstawiciele magistratu i miejscowego przemysłu. Starosta p. Konopacki oświadczył, że wskutek koniecznych oszczędności zmuszony będzie zlikwidować policję konną, gdyż skarb nie może ponosić wydatk�w na jej pomieszczenie. Ponieważ jednak policja konna w mieście liczącym 40 000 ludności jest potrzebna, przeto starosta zwr�cił się do zebranych z propozycją, aby udzielili odpowiedniego pomieszczenia. Dotychczas policja była ulokowana w fabryce Huldczyńskiego, wskutek odległości jednak nie zawsze mogła przybyć w porę. Celem posiedzenia było wydostanie od miasta i fabryk fundusz�w na budowę koszar policyjnych. I to w imię oszczędności! I to w czasie, gdy czytamy o podwyższonych dietach dla urzędnik�w Min. Spraw Zagranicznych. Społeczeństwo dosyć już jest obarczone podatkami. Jeżeli oszczędzać - to oszczędzać musi właśnie społeczeństwo. Nad słuszną potrzebą pobudowania koszar i stajni dla policji powinno było się pomyśleć wcześniej, zanim uchwalono w myśl radosnej tw�rczości budowy r�żnych andbdquo;pałac�wandrdquo; kosztujących miliony. Polonia 28.04.1930 r. Rok 1936 Zjazd delegat�w Powiatowego Związku Strzeleckiego w Zawierciu. W ub. niedzielę odbył się zjazd Zw. Strzeleckiego. Po wysłuchaniu sprawozdań dokonano wyboru nowego zarządu, w skład kt�rego weszli pp. Bauer, Czarnota, wiceprezydent G�ralczyk, Głociński, Palme, Tajerowa, por. Rutkowski członkowie. Do komisji rewizyjnej wybrani zostali pp.: Pleban, Gąsiorowski, dyr. Masłowski. Delegatami na zjazdy podokręgu wybrani zostali pp.: Gawlik, Fajerowa, por. Lipowski, Sołciński, Gubała. Do komitetu budowy domu weszli pp.: starosta Wardejn-Zag�rski, mgr Stanisław Malanowicz, Bauer, Pleban, L. Świderski Czarnota i por. Rutkowski. Zatrudnienie bezrobotnych. Uruchomienie rob�t publicznych. W powiecie zawierciańskim zostały już uruchomione roboty publiczne. Roboty te ogniskują się w trzech gminach, w kt�rych w okresie zimowym prowadzona była akcja doraźna dla bezrobotnych. Na terenie gm. Poraj i gm. Koziegł�wki zostało zatrudnionych przeszło 100 os�b przy budowie nowej drogi Kromoł�w Włodowice, 120 os�b w gminie Poręba (60 os�b w gm. Rokitno Szlach., 60 os�b w gm. Myszk�w), 30 w gm. Żarki. Tytułem wynagrodzenia robotnicy otrzymywać będą got�wkę lub mąkę. Dni�wka dla robotnik�w ustalona została w wysokości 1 zł 50 gr. Jeżeli chodzi o Zawiercie, to sytuacja przedstawia się gorzej. Bezrobotni korzystają nadal z akcji doraźnej. W pierwszych dniach bm. przy budowie drogi Zawiercie Poręba zatrudnionych zostanie około 50 os�b z Zawiercia, poza tym przy kopaniu szlaki i na robotach drogowych przy ulicy Paderewskiego i w stronę Ciągowic zatrudniono 70 os�b. Następnie większa ilość rob�t zostanie uruchomiona w drugiej połowie bm. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 1.04.1936 r. Rozwiązanie zarządu Związku Rezerwist�w. Dużą sensację wywołała w Zawierciu wiadomość o rozwiązaniu powiatowego zarządu Związku Rezerwist�w w Zawierciu przez wyższe władze tegoż Związku. Zaznaczyć należy, że od dłuższego czasu trwały poważne tarcia między grupą członk�w Zw. Rezerwist�w a dotychczasowym powiatowym prezesem rezerwist�w w Zawierciu, p. prof. Badowskim Kazimierzem, kt�ry jest jednocześnie ławnikiem zarządu miejskiego w Zawierciu. Jak się dowiadujemy, komisarskim prezesem powiatowego zarządu Związku Rezerwist�w w Zawierciu został mianowany notariusz Karczewski Zygmunt. Wiadomość ta jest szeroko omawiana wśr�d związk�w p�łwojskowych. Warszawski Dziennik Narodowy 2.04.1936 r. Przyjęcia na roboty publiczne. Magistrat Zawiercia zatrudnił onegdaj 163 osoby na robotach publicznych w Zawierciu. Zarobki robotnik�w będą wynosiły 2,40 zł na dni�wkę. Dalsze przyjęcia robotnik�w spodziewane są w najbliższym czasie. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 4.04.1936 r. Zakończenie strajku w szklarni. Jak już donosiliśmy, w ub. sobotę w godzinach popołudniowych w fabryce szkła w Zawierciu wybuchł strajk okupacyjny robotnik�w w liczbie 800 ludzi. Strajk ten wybuchł na tle niewypłacenia robotnikom należności za urlopy oraz zapowiedzianych redukcji. W związku ze strajkiem odbyła się konferencja w Inspektoracie Pracy z przedstawicielami robotnik�w i dyrekcji fabryki. Na konferencji tej robotnicy uzyskali od przedsiębiorc�w szereg ustępstw, o wywalczenie kt�rych trwał strajk. Na dozbrojenie i motoryzację armii. Pod przewodnictwem prezesa Stow. Kupc�w Polskich odbyło się posiedzenie tegoż Towarzystwa. Na posiedzeniu m.in. powzięto uchwałę, ażeby wszyscy członkowie dobrowolnie podatkowali się na dozbrojenie i motoryzację Armii Polskiej. Ofiary zebrane od członk�w przesłane zostaną na ręce gen. inspektora sił zbrojnych, p. gen. Edwarda Rydza-Śmigłego. Sejmik zatrudni 500 robotnik�w. W najbliższych dniach samorząd powiatowy w Zawierciu zatrudni na robotach publicznych z g�rą 500 os�b. Do pracy przyjmowani będą w pierwszym rzędzie bezrobotni obarczeni liczną rodziną. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 8.04.1936 r. Strajk 800 robotnik�w. W ub. sobotę w godzinach popołudniowych w fabryce szkła w Zawierciu wybuchł strajk 800 robotnik�w tej fabryki, kt�rzy zajęli mury fabryczne i nie opuszczają ich. Powodem strajku było to, że z dniem 4 bm. skończyła się umowa o pracę, wskutek czego dyrekcja miała zredukować około 80 robotnik�w oraz w stosunku do reszty robotnik�w chciano zastosować urlopy turnusowe. Robotnicy zredukowani zażądali wypłacenia należności za urlopy, a pozostali robotnicy też postawili swoje postulaty. Ponieważ przeprowadzone w tej sprawie pertraktacje robotnik�w z dyrekcją nie dały pozytywnego rezultatu, wszyscy robotnicy fabryki w liczbie około 800 os�b zastrajkowali. Postanowili okupować fabrykę aż do rezultatu. Pożywienie dla strajkujących robotnik�w przynoszą do fabryki rodziny strajkujących. Porządku wśr�d strajkujących pilnuje specjalny komitet strajkowy. W związku ze strajkiem pełni bez przerwy służbę w obrębie fabryki policja mundurowa. Strajk zakończył się porozumieniem stron. Warszawski Dziennik Narodowy 9.04.1936 r. Zmiany w policji. Komendant posterunku policji w Łazach, p. Jan Rychter, przeniesiony został na r�wnorzędne stanowisko do jednego posterunk�w w powiecie włoszczowskim. Opr�żnione przez pana Rychtera stanowisko komendanta w Łazach objął komendant jednego z posterunk�w policji w powiecie włoszczowskim. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 9.04.1936 r. Walne zebranie Chrześcijańskiego Związku Zawodowego Robotnik�w Przemysłu Wł�kienniczego. W dniu 19 bm. w sali Domu Ludowego w Zawierciu odbędzie się roczne zebranie członk�w Chrześcijańskiego Związku Zawodowego Robotnik�w Przemysłu Wł�kienniczego, na kt�rym zdane będą sprawozdania z działalności związku za 1935 rok oraz wyb�r nowych władz związku na 1936 rok. Wstęp na zebranie tylko za okazaniem legitymacji członkowskiej. Nieudane włamanie. W nocy nieznani sprawcy dokonali włamania do zabudowań należących do niejakiej Gajkowej, zamieszkałej przy ul. Szkolnej. Kiedy sprawcy włamali się, w�wczas jeden ze śpiących domownik�w obudził się i sprawc�w spłoszył. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 18.04.1936 r. Pięć lat więzienia za usiłowanie zab�jstwa. Na ławie oskarżonych zasiadł 19-letni Władysław Czaja, oskarżony o usiłowanie zastrzelenia swojego sąsiada, 31-letniego Stefana Mroza. Sąd po rozpatrzeniu sprawy skazał Władysława Czaję na 5 lat więzienia i 320 zł opłat sądowych. Na mocy amnestii zasądzona kara więzienia zmniejszona została skazaniem do 3 lat i 4 miesięcy bezwzględnego więzienia. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 23.04.1936 r. Staraniem Komitetu Obywatelskiego odbyło się we Włodowicach poświęcenie sztandaru Ochotniczej Straży Pożarnej. Strajk na robotach publicznych. Na robotach publicznych na hałdzie wybuchł strajk z powodu zmniejszenia płac. Przyjęcia na roboty publiczne. Magistrat w Zawierciu za pośrednictwem ekspozytury Funduszu Pracy w Zawierciu rozdał 50 kart dla 50 robotnik�w, kt�rzy zostali zatrudnieni na robotach publicznych. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 29.04.1936 r. Napad rabunkowy. Nieznani sprawcy dokonali śmiałego napadu rabunkowego na dom J�zefa Ściągały we wsi Rudnik, pow. zawiercki, gdzie po sterroryzowaniu domownik�w zrabowali 180 zł i zbiegli w stronę Częstochowy. Dzień Dobry Ziemi Kieleckiej 30.04.1936 r. Rok 1937 (andhellip;) na dalszy ciąg budowy kolei Zawiercie Tarnowskie G�ry 700 000 zł. (andhellip;) Przy rozpoczęciu rob�t w ciągu marca zatrudnionych zostało około 1 500 robotnik�w, z czego 600 w Częstochowie, ponad 300 w Zagłębiu Dąbrowskim, 230 w Radomiu, ponad 110 w Kielcach i około 100 w Zawierciu. Z uwagi, że 5 bm. rozpoczynają się prace przy budowie kolei Zawiercie Tarnowskie G�ry oraz roboty ziemne przy regulacji Czarnej Przemszy oraz roboty uliczne, liczba zatrudnionych na robotach publicznych w woj. kieleckim dojdzie w połowie kwietnia niewątpliwie do 5000 os�b. Ilustrowany Kurier Codzienny 3.04.1937 r. Spłonęło p�ł wsi. We wsi Gniazd�w pow. zawierciańskiego wybuchł groźny pożar, pastwą kt�rego padło kilkanaście dom�w mieszkalnych, stod�ł i chlew�w. Pożar zaczął się około godz. 21. Wskutek zapr�szenia ognia zapaliła się stodoła gospodarza Jana Brony. Ogień wzmagany wiatrem przeni�sł się szybko na sąsiednie zabudowania. W ciągu paru minut w płomieniach znalazło się kilkanaście zabudowań. Łuna pożaru była widoczna w promieniu kilkudziesięciu kilometr�w. Pomimo energicznych wysiłk�w straży ochotniczej z okolicznych wsi, pożar wskutek braku wody i silnej wichury zniszczył 19 dom�w, 28 chlew�w i 46 stod�ł wraz z inwentarzem martwym i żywym. Warszawski Dziennik Narodowy 4.04.1937 r. Piękna uroczystość w Zawierciu. 30-lecie Chrześcijańskich Związk�w Zawodowych. W ubiegłą niedzielę katolickie społeczeństwo zawierciańskie obchodziło uroczystość poświęcenia nowo ufundowanego sztandaru i 30-lecia istnienia Chrześcijańskiego Zjednoczenia Związku Zawodowego Robotnik�w Przemysłu Wł�kienniczego, oddział w Zawierciu. Uroczystość tę zaszczycił swoją obecnością J.E. ks. biskup sufragan częstochowski Antoni Ziemniak. O godz. 10 min. 30 rano wyruszył poch�d na czele z orkiestrą na uroczystą sumę do miejscowego kościoła parafialnego, kt�rą odprawił założyciel związku, ks. prałat Fr. Zientara. Przed rozpoczęciem nabożeństwa J.E. ks. biskup sufragan sprzed prezbiterium wygłosił dłuższe przem�wienie, poświęcone ruchowi zawodowemu w Polsce, po czym dokonał poświęcenia sztandaru, życząc związkowi rozwoju i dalszej pracy. Po wyjściu z kościoła poch�d udał się do Domu Ludowego, gdzie nastąpiła dalsza uroczystość. Za stołem prezydialnym zasiedli J.E. ks. Biskup sufragan Ziemniak, p. starosta Trznadel i p. prezydent Kowalski. Okolicznościowe przem�wienie wygłosił p. prezes J. Machura, po czym przemawiał p. starosta Trznadel, generalny sekretarz związku p. Stanisław Spasiński z Warszawy. Następnie nastąpiło wbijanie gwoździ w drzewce sztandaru i wpisywanie się do księgi pamiątkowej. Po przerwie obiadowej w sali Domu Ludowego T.A.Z. o godz. 7 wieczorem odbyła się uroczysta akademia przy licznym udziale publiczności. Słowo wstępne wygłosił ks. prefekt Stanisław Wacławik. Referat o ruchu chrześcijańsko-społecznym wygłosił Stanisław Spasiński. Następnie p. Machura wręczył dyplom uznania ks. prałatowi Franciszkowi Zientarze, kt�ry w serdecznych słowach dziękował za odznaczenie. Po przem�wieniu ks. prałata zebrani wznosili okrzyki na jego cześć. W drugiej części uroczystości odbyły się deklamacje, śpiew ch�ru oraz koncert orkiestry dętej i smyczkowej. Goniec Częstochowski 7.04.1937 r. Rok 1938 W ostatnich dniach została otwarta nowa plac�wka chrześcijańska branży konfekcyjnej w Zawierciu przy ulicy Paderewskiego nr 1 (r�g Kościuszki), pod nazwą andbdquo;Konfekcja damska i dziecięca M. Panufnik i S-kaandrdquo;. Warszawski Dziennik Narodowy 2.04.1938 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z kwietnia można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/kwiecien http://www.dawne-zawiercie.pl/maj_w_zawierciu_i_okolicach_1857_1936_czesc_2 Rok 1857 Doniesienia. Kopalnia wapna czystoskalistego i w robotach dającego się bardzo korzystnie użyć, jest zaraz do wydzierżawienia we wsi Rudniki, o 3,5 wiorst drogi od stacji Kolei Żelaznej Zawiercie oddalonej; o co wprost z dziedzicem d�br na miejscu można się ułożyć, a gatunek wapna na pr�bę w Warszawie złożony, widzieć go można przy ulicy Nowolipie pod nr 217, niedaleko Budnika, gdzie mający chęć do dzierżawy tej kopalni poweźmie bliższą informację; Ignacy Str�ż wskaże osobę. Kurier Warszawski nr 125, 4.(16.)05.1857 r. Rok 1859 Zarząd Okręgu Pocztowego Kr�lestwa Polskiego podaje do powszechnej wiadomości, że na trakcie pomiędzy stacjami pocztowymi w Żarnowcu i Wolbromiu, obok istniejącego dotychczas biegu poczty w�zkowej dwa razy w tygodniu, zaprowadzony został odw�z takiejże poczty trzeci raz w tygodniu; opr�cz tego wprost pomiędzy Żarnowcem i Pilicą urządzonym został bieg poczty w�zkowej dwa razy w tygodniu z zastosowaniem do poczt kursujących pomiędzy Miechowem i Zawierciem, leżącym na Kolei Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Z upoważnienia naczelnika okręgu radca zarządu Grzecznarowski Naczelnik Sekcji, A. Adamski Gazeta Warszawska nr 131, 6.(18.)05.1859 r. Rok 1882 W Zawierciu nastąpiło dnia 23 kwietnia poświęcenie i otwarcie nowego szpitala wzniesionego z funduszu ofiarowanego przez p. Ginsberga. Gmach szpitalny, na 38 etatowych ł�żek, zbudowany jest według najnowszych ulepszeń. Poczyniono już starania, aby przy nowym tym zakładzie dobroczynnym osadzić szarytki. Gazeta Warszawska nr 102, 27.04.(9.05.)1882 r. Rok 1888 Og�lne zebranie Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. W dniu 5 bieżącego miesiąca o godzinie 2 po południu, pod przewodnictwem Karola hr. Zamoyskiego, odbyło się posiedzenie og�lnego zebrania akcjonariusz�w towarzystwa akcyjnego tkalni i blicharni pod firmą andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Ze sprawozdania złożonego na tym zebraniu dowiadujemy się, że kapitał zakładowy Towarzystwa wynosi 2 250 000 rub., kapitał zasobowy obecnie doszedł już do 446 rub. 68 kop., fundusze rezerwowane na amortyzację i renowację wynoszą 1 358 840 rub. 45 kop., specjalna zaś rezerwa 76 000 rub. Z wykazanej w sprawozdaniu dywidendy za rok 1887, wynoszącej 12%, zebranie postanowiło wypłacić akcjonariuszom, resztę zaś zatrzymać na rezerwę specjalną. Towarzystwo obecnie ma rozwinąć swą działalność i w tym celu wypuszczone być mają obligacje na 1 125 000 rub. oraz uskuteczniona będzie emisja nowych akcji w takiejże ilości. Na sobotnim posiedzeniu odbyły się też wybory na miejsce członk�w wychodzących z zarządu oraz całego składu komisji rewizyjnej. Wszyscy członkowie ponownie wybrani zostali. Mianowicie powołano do ponownego pełnienia obowiązk�w prezesa zarządu Karola hr. Zamoyskiego, na członka zarządu p. Adolfa Ginsberga. Na członk�w komisji rewizyjnej: pp. Jana Zielińskiego, Jana Kręckiego i Juliusza Ginsberga. Dodać tu może nie zawadzi, że zakłady w Zawierciu prowadzone są wzorowo i ze szczeg�lną starannością o los robotnik�w w nich zajętych. Towarzystwo własnym kosztem utrzymuje szpital, szkoły, ochronę, zaprowadziło kasę przezorności i pomocy, straż ogniową itp. Gazeta Warszawska nr 121, 7.05.1888 r. Rok 1909 Ożywienie w ruchu budowlanym. Ruch budowlany ożywiać się zaczyna na prowincji. W Zawierciu zapanowała, jak donosi andbdquo;Kurier Zagłębiowskiandrdquo;, wprost gorączka budowlana. Przedsiębiorcy przystąpili do budowy od razu kilkudziesięciu dom�w, wskutek czego ceny na materiały budowlane poszły znacznie w g�rę. Głos Warszawski nr 146, 29.05.1909 r. Rok 1916 Trąba powietrzna. andbdquo;Gazeta Polskaandrdquo; donosi: między Zawierciem a Ogrodzieńcem dnia 5 bm. przeszła o godzinie 3 po południu tak straszna trąba powietrzna, że zburzyła 5 dom�w mieszkalnych i 2 stodoły. Na szczęście w domach nie było pod�wczas ludzi. andbdquo;Trąbaandrdquo; przeszła podczas zupełnie pogodnego nieba. Postęp nr 121, 27.05. 1916 r. Rok 1926 Demonstracje komunistyczne w Zagłębiu. (andhellip;) Pr�ba rozruch�w komunistycznych odbyła się w Grodźcu, na Kazimierzu, w Dąbrowie na Florze, w Miłowicach i na andbdquo;Saturnieandrdquo;. Lepiej się powiodło komunistom w Zawierciu, gdzie zatrzymano prace w większości fabryk. Sformowano też tu poch�d, z kt�rym się połączył drugi z Ogrodzieńca. Ponieważ policja nie puściła pochodu na dworzec, przeto zebrał on się na rynku. andbdquo;Tu - jak pisze andbdquo;Iskraandrdquo; - przygodni m�wcy wygłosili przem�wienia, w trakcie kt�rych wznoszono najr�żnorodniejsze okrzyki na cześć Rosji sowieckiej i inne antypaństwowe hasła [oraz] r�wnie dziwnie w tym nastroju brzmiące okrzyki na część marszałka Piłsudskiegoandrdquo;. Lech. Gazeta Gnieźnieńska nr 117, 22.05.1926 r. Rok 1927 Strajk w Zagłębiu Dąbrowskim. (andhellip;) Istotnie dziś rano wybuchł w Zagłębiu Dąbrowskim, a więc w Sosnowcu, Zawierciu, Dąbrowie G�rniczej i Częstochowie strajk wszystkich robotnik�w zajętych w hutach i walcowniach, z wyjątkiem huty Huldczyńskiego w Sosnowcu, kt�ra pracuje. Strajkuje og�łem 10-12 000 robotnik�w metalowych. Panuje przekonanie, że strajk będzie szybko zlikwidowany. Goniec Wielkopolski nr 119, 25.05.1927 r. Rok 1933 Dom Rezerwisty w Zawierciu. W Zawierciu odbyta się podniosła uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego Domu Rezerwisty im. kpt. Żwirki i inż. Wigury. Nowiny Codzienne nr 141, 11.05.1933 r. O zakł�cenie manifestacji ku czci p. prezydenta. Sędzia śledczy w Zawierciu prowadzi dochodzenie w sprawie zakł�cenia manifestacji ku czci prezydenta, urządzonej po jego wyborze na terenie gminy Poręba. W czasie manifestacji, gdy wznoszono okrzyki na cześć prezydenta, kilka os�b krzyknęło: andbdquo;Niech żyją więźniowie brzescy!andrdquo;. Jednego ze sprawc�w zakł�cenia manifestacji, niejakiego Kazimierza Wątora, zdołano zatrzymać. Został on pociągnięty do odpowiedzialności karnej. Nowiny Codzienne nr 151, 20.05.1933 r. Rok 1935 Zapowiedź. Podaje się do og�lnej wiadomości, że 1) nieżonaty Czesław Jan Bulski, ślusarz, zamieszkały w Gdyni przy ulicy Morskiej nr 15, przedtem w Zawierciu, syn Stanisława Bulskiego, robotnika, i jego żony Aleksandry z domu Zytkowskiej, zamieszkałych w Zawierciu; 2) niezamężna Balbina Bojda, bez zawodu, zamieszkała w Gdyni przy ulicy Morskiej 15, przedtem w Zawiercia, c�rka Jana Bojdy, robotnika zmarłego i zamieszkałego w Zawierciu i jego żony Baliny z domu Strzeleckiej, zamieszkałej w Zawierciu - chcą zawrzeć związek małżeński. Obwieszczenie zapowiedzi nastąpi w Gdyni i w andbdquo;Ilustrowanym Kurierze Codziennymandrdquo; w Krakowie. Gdynia, dnia 17 maja 1931 roku. Urzędnik stanu cywilnego Reinhardt. Ilustrowany Kurier Codzienny nr 139, 21.04.1935 r. Rok 1936 Zawiercie. Żydzi pobili Polaka. W godzinach popołudniowych przechodzącego ul. G�rnośląską pana Stanisława Paulewicza zaczepiło kilku Żyd�w, m.in. Abram i J�zef Dancygierowie, oraz Rachela Haberman (wszyscy zamieszkali przy ul. G�rnośląskiej 19), i po wciągnięciu go do jednej z bram dotkliwie go pobili. W pobiciu bezbronnego Polaka brała udział falanga żydowska. Dzięki energicznej postawie kilku przechodni�w Polak�w, kt�rych wydobywające się z poza bramy krzyki zaintrygowały i kt�rzy przyszli w porę z sukursem ofierze żydowskich udręczeń, oraz dzięki policji, kt�ra na czas zajście zlikwidowała, p. Paulewicz wyszedł z ręki rozwydrzonych Żyd�w bez większych obrażeń cielesnych. Warszawski Dziennik Narodowy 22.05.1936 r. Informacje wyszukał i przygotował Jerzy A. Maciążek Dokonano poprawek pisowni według obecnych wzorc�w, zostawiając bez zmian tylko ciekawe archaizmy, np. andbdquo;zawierckiandrdquo; zamiast andbdquo;zawierciańskiandrdquo;. Poprzednią część wydarzeń z maja można przeczytać pod tym adresem: www.dawne-zawiercie.pl/maj http://www.dawne-zawiercie.pl/raport_sprawozdawczy Zawiercie 1o maja 1915 Raport sprawozdawczy* Miejsce agitacji Zawiercie będące w mniejszej części po zarządem austriackim, reszta pod niemieckim , w krotce ma podobno przejść pod zarząd niemiecki. Na stronie austriackiej otwarte zostało biuro werbunkowe i (smisaryst: nieczytelne) Główna uwagę zwróciłem na samo Zawiercie, w którym nastrój początkowo był bardzo ruchowi naszemu nieprzychylny-obecie jest znacznie lepiej lecz jeszcze dużo pozostawia do życzenia. andnbspZ najbliższych okolic Zawiercia odwiedziliśmy następujące miejscowości: Łazy, Kromołów, Włodowice, Blanowice, Myszków, Żarki, Jaworznik i Leśniów. W tych wszystkich miejscowościach za wyłączeniem Myszkowa, Żarek i Łaz zauważyć się dał nastrój niechętny a raczej obojętny i wyczekujący. Ludzie dawane im pisma przyjmowali jakby z pewną obawą- a o kupnie takowych i mowy być nie mogło. Wszędzie panuje przekonacie rychłego powrotu Moskala i obawa, że jak wróci, to będzie się mścił na tych wszystkich, którzy teraz z Legionami trzymali. Sposoby i środki agitacji. W Zawierciu odbyły się przede wszystkim zebrania w kolach ściśle poufnych, na których urabiało się poszczególne jednostki wpływowe, następnie urządzane były zebrania większe dyskusje i odczyty. Przez pewien czas wydawaliśmy własny tygodnik and#8222;Echo Zagłębiaand#8221;, który przestał wychodzić z powodu odmowy udzielenia na koncesji przez Komendę Obwodową w dąbrowie. Kolportowano and#8222;Wiadomości Polskieand#8221; i inne wydawnictwa jakkolwiek kolportaż ten napotykała na trudności z powodu przepisów władz austriackich o kolportażu. Liczba młodzieży w wieku poborowym. W Zawierciu liczba młodzieży i rezerwistów w wieku poborowym wynosi około 1000 obecnie powodu wyemigrowania na wieś i do Prus na roboty znacznej części pozostało około 600 ludzi, W pozostałych wyżej wymienionych miejscowościach średnio licząc w przybliżeniu może będzie po kilkudziesięciu, czyli w pozostałych 8-miu miejscowościach można liczyć 500 ludzi zdolnych do służby wojskowej. Bezpośrednie skutki agitacji a/ liczba zwerbowanych w Zawierciu od początku wojny do obecnej chwili poszło do Legionów około 180 ludzi, a z Łaz około 30, z Kromołów dał 15 ludzi, Myszków 30, Żarki 10, reszta zaledwie po kilku ludzi. b/ nastrój jak powiedziałem wyżej, znacznie się zmienił na nasza korzyść, lecz jeszcze jest sporo ludzi przeciwnych a nawet naszemu ruchowi. Przeszkody w agitacji. a/ Ze strony obozów wrogo względem nas usposobionych w Zawierciu dało się dotkliwie odczuć, ludzie ci bowiem używają najrozmaitszych sposobów i środków, by pracę naszą zdyskwalifikować, przez rozsiewanie najrozmaitszych fałszywych wieści, jak o odpowiedzialności przed Moskalem tych wszystkich, którzy czymkolwiek się przyczynili do wzmożenia Legionów, to znów, że Moskal tu lada chwila wróci, ze pańszczyzna zostanie przez przyszły polski rząd przywrócona i.t.d. Szczególnie były rozszerzane wśród chłopów po wsiach wieści o pańszczyźnie i odpowiedzialności przed Moskalem. b/ Przeszkody ze strony władz pruskich są tego rodzaju, ze kategorycznie zabraniają na terenie przez nich zajętym wszelkiej działalności na rzecz Legionów, co zaś do władz austriackich, to te również wcale nam pracy nie ułatwiają. Dowodem następujące fakty: zamknięcie pisma and#8222;Echo Zagłębiaand#8221; /odmowa udzielenia koncesji/ zakaz urządzania obchodu racławickiego i Konstytucji 3 maja/ motyw, że Zawiercie do tego czasu przejdzie prawdopodobnie pod zarząd niemiecki/ , ogromne trudności w uzyskaniu pozwolenia na odczyty i zebrania publiczne i t.p. c/Przeszkody wynikające z braku organizacji zewnętrznej i działalności poszczególnych partii. Ze strony działalności partyjnej nie tylko są przeszkody, ile bak odpowiedniej pomocy, albowiem tu na miejscu przedstawiciele partii PPS działają niby w kierunku legionowym /o czym ciągle zapominają/ w rzeczywistości pracują wyłącznie partyjnie, czego dowodem, że rzeczona partia w Zawierciu dała do szeregów zaledwie kilku ludzi. Większość rekrutów, którzy poszli do szeregu pochodziła albo z N.Z.R lub jego sympatyków, reszta bezpartyjni i stanowiący około 25% ogólnej liczby rekrutów. Przeciwdziała silnie naszemu ruchowi miejscowa ND w połączeniu z moskofilami. Co należy przedsiębrać dla wzmożenia naszej pracy? a/ Przede wszystkim wyjednać u władzy austr. Przychylniejsze traktowanie nas tj. zaniechania chęci czynienia nam trudności jak obecnie. b/ Wyjednać u władz niemieckich pozwolenie na agitacje werbunkowa. c/ Uregulować kwestie zapomóg rodzinom legionistów. Wnioski. 1.Dla ożywienia ruchu naszego konieczne jest urządzenie całego szeregu odczytów lub zebrań agitacyjno werbunkowych, na które prosiłbym wydelegować odpowiednich prelegentów. 2/ Ponieważ często spotyka się z niezadowoleniem powodu braku urządzenia obchodów i t.p. uroczystości, wskutek, zakazu władz austriackich, przeto koniecznym jest wyjednanie u miarodajnych czynników, by miejscowe władze obwodowe nie utrudniały tego rodzaju przedsięwzięć a dały nam w tym kierunku więcej swobody. Dla powetowania strat wskutek zakazów obchodów należy urządzić chociażby parę przedstawień teatralnych i charakterze wybitnie narodowym z odpowiednim słowem wstępnym agitującym za legionami. 3/ Bardzo ważnym czynnikiem jest sprawa zapomóg dla rodzin legionistów, którą należy jak najprędzej rozwiązać w duchu pomyślnym, bez rozstrzygnięcia bowiem tej sprawy praca w szerszym zakresie werbunkowym jest wprost niemożliwa. 4/ Wobec trudności w szerszym kolportowaniu pism czy nie byłoby możliwe aby Dep. Wojsk. Wyjednał miarodajnych czynników odpowiednia koncesje na swobodny kolportaż wszystkich swoich wydawnictw na całym obszarze Królestwa Polskiego, zajętym przez władze austr. Za pomocą swoich ludzi zaopatrzonych w odpowiednie legitymacje Dep. Wojsk. a to w celu uniknięcia starań o poszczególne koncesje, które trzeba zdobywać ogromnymi trudnościami. Januszewski m.p. *AN Kraków, sygnatura 29/530/922 http://www.dawne-zawiercie.pl/galeria http://www.dawne-zawiercie.pl/historia_szkoly_i_budynku_i_lo_w_zawierciu Początki szkoły sięgają lat 30 XX w. 1 września 1933 r. otworzono pierwszy oddział 4 klasowego Państwowego Gimnazjum Koedukacyjnego przy Państwowym Seminarium Nauczycielskim Żeńskim im. A. Osuchowskiego w Zawierciu. Gimnazjum miało swoją siedzibę w budynku Gimnazjum nr 2. 11 listopada 1934 szkołę przeniesiono do nowego budynku przy ulicy Parkowej. W roku 1951 r szkołę, już o nazwie Szkoła Og�lnokształcąca Męska Stopnia Licealnego przeniesiono do nowego budynku przy ul. Wojska Polskiego. Przeczytaj więcej w historii. Zdjęcia pochodzą ze Szkolnej Izby Pamięci I LO. http://www.dawne-zawiercie.pl/rozwoj_zawiercia 1880 rok - Pismo przewodnie naczelnika gminy Kromoł�w do raportu o stanie przemysłu w gminie oraz fragment tego raportu zawierającą pierwszą wzmiankę o istnieniu we wsi Zawiercie Kromołowskie Fabryki Szkła i Fabryki TAZ. M. Kantor-Mirski w publikacji "Z przeszłości Zagłębia Dąbrowskiego i okolicy" Sosnowiec 1932, tom III s 31 tak opisywał ulice Zawiercia: "Pod koniec 1918 roku Zawiercie posiadało tylko cztery ulice brukowane, częściowo brukowanych też cztery. Reszta ulic przedstawiała w porze deszczowej nieprzebyte topieliska w kt�rych ludzie grzęźli powyżej pasa a zwierzęta pociągowe czasem pogrążały się na zawsze. O chodnikach i trotuarach nie było mowy. Latarni ulicznych było kilka i sterczały na pokracznych słupach". Autorzy Przewodnika po Zagłębiu Dąbrowskim wydanego w Sosnowcu w 1939 roku tak pisali o wyglądzie Zawiercia na s. 43-44: "Dzisiejsze to jest około 1938-1939 roku oblicze miasta nie przedstawia nic osobliwego. Zwarcie zabudowane i dość prawidłowo zaplanowane, centrum przecina linia kolejowa dzieląc miasto na część zachodnią i wschodnią. Warta rozlewa się na terenie Zawiercia w stawy. Przedmieścia dość rozległe luźno związane z centrum. Mają one charakter wybitnie przemysłowy przy czym rzucają się w oczy kontrasty urbanistyczne - luźnie zabudowane i ubogie domy mieszkalne obok wielkich gmach�w fabrycznych, zwłaszcza przędzalni i tkalni. Przedmieścia wyciągnięte wzdłuż gł�wnych dr�g rozchodzących się po Zawierciu promieniście, co nadaje miastu plan gwiaździsto rozbiegających się peryferii miejskich. Dodatnią stroną miasta jest skupienie zakład�w przemysłowych na jego krańcach". http://www.dawne-zawiercie.pl/zawiercie_na_wystawie_przemysloworolniczej_w_czestochowie_w_roku_1909 Już w pierwszej połowie XIX wieku do właścicieli d�br ziemskich w okolicach Zawiercia docierają informacje (zaproszenia) o wystawach rolniczych w Moskwie. W okresie tworzenia podwalin przemysłu Zawiercia, w drugiej połowie XIX w. właściciele Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; zdawali sobie doskonale sprawę z roli, jaką w sferze marketingowej odgrywa promocja na wystawach przemysłowo-rolniczych. Po raz pierwszy wyroby bawełniane TAZ zostały zaprezentowane na Wystawie Przemysłowo-Rolniczej w Warszawie w 1880 r. Nie można tego pierwszego kroku uznać za udany, ale już pięć lat p�źniej na tej samej wystawie Towarzystwo zostało nagrodzone złotym medalem. Komisja konkursowa wysoko oceniła drukowane i barwne wyroby bawełniane z Zawiercia, kt�re stały się sztandarowym produktem na kilkadziesiąt następnych lat. Pod koniec września 1885 r. fabryka zamknęła portfel zam�wień, z uwagi na ogromne zainteresowanie nabywc�w wyrobami TAZ. Wzrost produkcji tej największej zawierciańskiej fabryki był prawdopodobnie impulsem - niedocenianym dzisiaj przez historyk�w - kt�ry zaowocował w 1886 r. narodzinami pomysłu budowy pierwszego kościoła (bazylika św. Apostoł�w Piotra i Pawła). Trudno dzisiaj odtworzyć listę wystaw, w jakich brali udział przedsiębiorcy okolic Zawiercia na przełomie XIX i XX wieku. W dziejach regionu niewątpliwie największym wydarzeniem promocyjno-marketingowym była Wystawa Przemysłowo-Rolnicza w Częstochowie w 1909 roku. W ubiegłym roku obchodzono setną rocznicę tego wydarzenia, bezprecedensowego w dziejach Częstochowy i regionu. Pomysł wystawy narodził się w 1907 r. Przedsiębiorcy z Zawiercia czynnie włączyli się w prace organizacyjne, a jedno z pierwszych posiedzeń Komitetu Organizacyjnego odbyło się właśnie w Zawierciu. To właśnie tutaj, w ostatnich dniach grudnia, podjęta została jedna z kluczowych decyzji o terminie wystawy, kt�ry przesunięto z 1908 na 1909 rok. Dyrektor TAZ, Stanisław Szymański, został wybrany wiceprezesem Komitetu Organizacyjnego. W składzie komisji oceniających wystawc�w znaleźli się też inni zawiercianie, m.in. dyrektor handlowy TAZ, Marcin Ginsberg. Wsparcia finansowego udzielili r�wnież właściciele firm, kt�re nie brały udziału w wystawie, np. Ernest Erbe czy Huta Szkła Reich i s-ka. Wystawa częstochowska została otwarta 5 sierpnia 1909 r. i trwała do 4 października. Szacuje się, że tereny wystawowe odwiedziło ponad 700 tys. os�b i był to spektakularny sukces organizator�w. Trudno wsp�łcześnie znaleźć podobny przykład promocji Zawiercia o tak dużym zasięgu. Obok znanych firm, jak TAZ, Fabryka pędni, maszyn i odlewnia żelaza w Zawierciu Sambor, Krawczyk i S-ka, andbdquo;Stanisław Ginsbergandrdquo;, biura przemysłowo-techniczne w Zawierciu i Częstochowie, na wystawie Zawiercie prezentowało r�wnież dorobek kulturalny i oświatowy. Swoje prace przedstawiły szkoła fabryczna TAZ, miejscowa ochronka oraz szkoła przyfabryczna dla ślusarzy Huldschyńskiego. Dyrektor Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, Szymański, zwracał wcześniej uwagę, że wielki przemysł andbdquo;wynik�w praktycznych z wystawy tej prawdopodobnie nie osiągnie, obowiązkiem jednak tego przemysłu jest popieranie wystawy ze względu na znaczenie kulturalneandrdquo;. Korespondent jednej z gazet, omawiając wystawę, pisał: andbdquo;Kto z was wie, iż w skromnym Zawierciu skromny urzędnik fabryczny p. Juliusz Isaak dochował się - dzięki mozołowi i ofiarom całego życia - jednej z najwspanialszych kolekcji stawonog�w, jaka jest na świecie?andrdquo;. Obok niego swoje zbiory fizjograficzne ze skamielinami i minerałami okolic Zawiercia prezentował też Piotr Lubicz Strzeszewski - były generalny dyrektor TAZ. Organizatorzy wystawy przygotowali dla zwiedzających liczne pamiątki. Wśr�d nich możemy spotkać barwną chustę z panoramą wystawy i widokiem klasztoru jasnog�rskiego, kt�ra została zaprojektowana i wyprodukowana w fabryce Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Jedyny znany egzemplarz tej chusty znajduje się w zbiorach prywatnych częstochowskiego antykwariusza. Jej fotografia trafiła na okładkę pamiątkowego albumu, wydanego z okazji obchod�w setnej rocznicy wystawy częstochowskiej. Pomysłodawcy wydania nie wiedzieli, że u dołu wspaniałej, kolorowej chusty znajduje się widok fabryki bawełny w Zawierciu. Efekty udziału w wystawie można mierzyć przywiezionymi w�wczas do Zawiercia dyplomami i medalami, ale nie to było najważniejsze. Odwiedzający wystawę mogli się przekonać, że w zawierciańskich osadach fabrycznych, kt�re nabierają miejskiego charakteru, w sąsiedztwie nowoczesnego przemysłu krzewi się oświata i kultura, że można tutaj rozwijać swoje zainteresowania. Uroki krajobrazu okolic Zawiercia prezentował na wystawie znany fotograf -Ignacy Męcik. W latach 1907-1909 w prasie częstochowskiej ukazało się wiele notatek związanych z Zawierciem - o uroczystym otwarciu szkoły fabrycznej TAZ, o ośmioklasowej szkole ludowej, o imprezach kulturalnych w miejscowej resursie i parku Bronisław�w oraz o życiu towarzyskim mieszkańc�w. Nie tylko pod tym względem największą akcję promocyjną w dziejach Zawiercia możemy uznać za udaną. Jeszcze przez wiele lat użyteczną ozdobą teren�w powystawowych były żeliwne słupy latarni odlanych w hucie Huldschyńskiego, a wyjątkową ozdobą parku pod Jasną G�rą do dzisiaj jest pawilon wystawowy, wybudowany przez Towarzystwo Akcyjne andbdquo;Zawiercieandrdquo;, kt�ry w przeszłości pełnił rolę obserwatorium astronomicznego, a obecnie mieści się w nim filia muzeum. Przy okazji obchod�w setnej rocznicy wystawy wydano r�wnież kalendarz, kt�rego ozdobą jest widok pawilonu wystawowego Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Sympatyczna promocja naszego miasta powr�ciła do Częstochowy po 100 latach. autor: Zdzisław Kluźniak Artykuł pierwotnie ukazał się na stronie zawiercianin.pl http://www.dawne-zawiercie.pl/karczma_pludy_w_blanowicach O jednej z istniejących karczm w Blanowicach wiemy z dokumentu historycznego z 1431 roku, w kt�rym andbdquo;Bolko, ks. opolski i jego ż.[ona] Elżbieta z Pilicy pragnąc powiększyć stan posiadania w kluczu pileckim nadają Niklowi Czenarowi miejsce pod budowę karczmy, w B.[lanowicach] między kuźnicami Zawiercką i Bilanowską oraz miejsce na założenie sadzawki na rz.[ece] Mostki, (andhellip;) W karczmie może sprzedawać mięso jak prawowity dz.[iedzic]. Pozwany winien odpowiadać, jak kmieciez B.[lanowic], przed włodarzem, wg pr.[awa] niem.[ieckiego]andrdquo;. Tyle dokument zamieszczony w andbdquo;Słowniku historyczno-geograficznym ziem polskich w średniowieczuandrdquo; (Krak�w, cz. I., s. 113). Pewnie karczma w Blanowicach, niekoniecznie ta, o kt�rej wzmiankuje przywołany dokument, istniała, ale nie odnotowano jej w innych dokumentach ani nie oznaczono na mapach. W przekazach ustnych mieszkańc�w Blanowic pojawia się mgliste wspomnienie, że karczma gdzieś istniała - lokowana jest najczęściej na ulicy Olędry, ale nikt ze wspominających nie może podać dokładnego miejsca. Wspomina się też dawniejszą karczmę na skrzyżowaniu dr�g Kromoł�w - Pomrożyce i Blanowice - Skarżyce. Przeglądając dokument andbdquo;Mappa szczegulna Woiewodztwa Krakowskiego i Xięstwa Siewierskiego zrządzona z innych wielu mapp (andhellip;) przez Karola de Perthees pułkownika Woysk Koronnych i JKM.ci Geografa 1787andrdquo;, znajdujemy powyżej wspomnianego skrzyżowania na ulicy Pomrożyckiej, tuż przed szczytem wzniesienia, po lewej stronie ulicy - w�wczas drogi traktowej andbdquo;wolnej drogi kr�lewskiej z miasta Kromołowa, do miasta Żarekandrdquo; - że umiejscowiona tam jest andbdquo;Karczma Płudyandrdquo;. Z andbdquo;Rejestru diecezj�wandrdquo; Franciszka Czaykowskiego z 1783 r. dowiadujemy się, że właścicielem Blanowic i Karczmy Płudy jest starosta lelowski, Ignacy Kalinowski. Znamy także nazwisko arendarza karczmy i jego rodziny, kt�ra mieszkała w karczmie - są to: andbdquo;arendarz Kalma Jakubowicz, Gitla żona tegoż, komornik Jakob Malanowicz lat 40, Feygla, żona tegoż lat 25, Jakob Kalmanowicz lat 30, Bela żona tegoż lat 36andrdquo;. Spis sporządził 16 stycznia 1792 r. dyspozytor blanowski, Walenty Zdziarski. Informacja ta znajduje się w dokumentach andbdquo;Ludność żydowska wojew�dztwa krakowskiego w czasie Sejmu Czteroletniego. Spisy z powiat�w (andhellip;) lelowskiego z lat 1790-1782andrdquo; (Krak�w 2008). Położenie karczmy w tym miejscu było korzystne, a biorąc pod uwagę, że w Blanowicach istniał browar, sądzę, że właściciel Blanowic korzystał także z prawa propinacyjnego. O browarze blanowskim można znaleźć wzmiankę w andbdquo;Materiały do słownika historyczno-geograficznego wojew�dztwa krakowskiego w dobie Sejmu Czteroletniegoandrdquo;, pod red. Semkowicza, Czorta i Szumskiego (Wyd. PAU, Krak�w 1939). W p�źniejszym czasie powstała gorzelnia, istnieć musiała przed 1852 r., skoro p�źniejszy właściciel Blanowic, ostatni przed uwłaszczeniem, Edmund Sygietyński, chcąc sprzedać Blanowice wraz z Pieckami w ogłoszeniu zamieszczonym w andbdquo;Kurierze Warszawskimandrdquo; z dnia 9 (21) 1852 r. informuje, że andbdquo;Są do sprzedania, w każdym czasie z wolnej ręki dobra ziemskie Blanowice i Piecki (andhellip;) i dw�ch łącznie zagospodarowanych folwark�w mające, włącznie z lasami wł�k 17 obejmującymi, og�lnej powierzchni wł�k 63 miary nowo-polskiej, w dobrej glebie ziemi; ludności przeszło dusz 400, zabudowania dobre, ogr�d warzywny i owocowy, dostateczną pańszczyznę, tak pieszą jak i ciągłą; wodę źr�dłową, idącą na rurnicę gorzelniandrdquo;. andbdquo;W Dzienniku Urzędowym Guberni Radomskiej z dn. 11 (23) listopada nr 47 rok 1845 (s. 708) podany jest wykaz karczem i szynk�w w Powiecie Olkuskim za istniejące w myśl postanowienia Rady Administracyjnej z d. 11 (23) lipca 1844 r. uznawanych, do kt�rych patenta szynkarskie od dnia 19 czerwca (1 lipca) wydawane będą. A. Szynki i karczmy we wsiach z kościołami i przy traktach bitych i we wsiach więcej jak 20 dym�w liczących - Blanowice 2. Biała Błotna, Biała Wielka (andhellip;)andrdquo;. Z tego dokumentu wynika, że w Blanowicach z racji ilości dom�w mogły funkcjonować dwie karczmy, jedna przy trakcie, Karczma Płudy, a druga być może w samej wsi. Dziennik Urzędowy Gubernialny wspomina o karczmach i szynkach. Karczma pełniła w dawnej Polsce role dzisiejszego motelu, gdzie podr�żny m�gł zjeść, przespać się i dać odpoczynek koniom, były karczmy także nieodłącznym elementem krajobrazu kulturowego i gospodarczego nie tylko wiejskiego. Na Topograficznej Karcie Kr�lestwa Polskiego wydanej w Petersburgu w1843 r., K2S7+8 Częstochowa, w narożniku skrzyżowania ulic Pomrożyckiej i Skarżyskiej, po p�łnocnej stronie widnieje znak topograficzny andbdquo;karczma drewnianaandrdquo;. (). Być może karczma została przeniesiona niżej pomiędzy rokiem 1787 r. a początkiem XIX w., kiedy mapę sporządzano? Pozostałości andbdquo;Karczmy Płudyandrdquo; - wyraźne ślady fundament�w - możemy dostrzec na zdjęciach satelitarnych, o wsp�łrzędnych, 50 st., 30, min., i 78 sek., dł. geogr. Pn, oraz 19 st., 28 min., i 4 sek., szer. geogr. W. Mając obraz zdjęcia satelitarnego, możemy dość dokładnie dokonać pomiaru fundament�w karczmy. Zastanawiające, gdzie była studnia, a prawdopodobnie żuraw, jako nieodłączny element karczmy. Najbliższa studnia znajdowała się w Pomrożycach, kolejna w Pieckach, a najdalsza we wsi Blanowice; możliwe, że karczma miała własną studnię. Nieopodal karczmy, kilkanaście metr�w w kierunku Pn-W., na mapie z 1787 r. widnieje jeszcze jedno zabudowanie lub zabudowania, nieznanego przeznaczenia. Zdjęcia satelitarne ujawniają, że pozostałości fundament�w karczmy zostały rozwleczone pługami i innym sprzętem rolniczym. Miejsce, gdzie znajdowała się karczma i jej otoczenie, jest od dawna obszarem intensywnie eksploatowanym rolniczo. Sądzę, że karczma istniała jeszcze na początku XIX w. Powołując się na Z. Glogera i jego andbdquo;Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsceandrdquo; (t. II. s. 85, Warszawa 1907), patrząc na obrys fundament�w można sądzić, że jest to drugi rodzaj, typ karczmy, jaki w�wczas budowano. andbdquo;W typie drugim stan (stajnia, wozownia) był dobudowany nie z tyłu, ale w szczycie budynku karczemnego, jako szczytowe jego przedłużenie. W obu typach miała karczma polska wzdłuż czoła budynku podsienie na słupach, (andhellip;)w typie drugim, aby wjechać do stanu, potrzeba było przejechać wzdłuż całe podsienieandrdquo;. Ten typ karczm zachował się w Polsce do XIX wieku. Po karczmach przy gościńcach, i na rozstajach dr�g pozostały tylko nazwy i jedynie one świadczą o tym, że onegdaj była tutaj karczma. W najbliższej okolicy znajdziemy kilkanaście takich nazw, jak Czekanka, Pohulanka - Myszk�w-Światowid, Ostatni Grosz - dzielnica Częstochowy, Wygoda w Rzędkowicach. Po Czenarowej karczmie z 1431r. śladu materialnego, ani śladu w nazewnictwie nie pozostało. Być może ta karczma wybudowana nad Wartą, jak sugeruje wielu, była zalążkiem p�źniejszego Zawiercia. Jerzy A. Maciążek http://www.dawne-zawiercie.pl/ksiega_gosci http://www.dawne-zawiercie.pl/miasto_sprzed_ii_wojny_swiatowej Sprawozdanie Rady Miejscowej Opiekuńczej w Zawierciu za 1917. Rada Opiekuńcza działała w latach 1916-1918 w Kr�lestwie Polskim. Prowadziła bursy, schroniska, ochronki, wydawała żywność, odzież, zasiłki pieniężne. Fragment wstępu opisowego do budżetu miasta Zawiercie na rok 193/32 obrazujący �wczesną sytuację miasta i jego robotniczej ludności. http://www.dawne-zawiercie.pl/kapliczki Wbrew pozorom jest ich całkiem sporo, w subtelny spos�b udało się im ujść potężnym szczękom nowoczesności i przetrwać w świecie szkła, żelaza i betonu. Stojąc spokojnie pośr�d plątaniny dr�g, a także gdzieś w szczerym polu przypominają o minionym czasie sprzed epoki komputer�w i podr�ży w kosmos. Cicho snują opowieść o pełnych wiary sercach mieszkańcach zawierciańskiej ziemi, kt�rzy sprawili, że do tej pory ludzie czynią w podr�ży znak krzyża. Mowa tu o kapliczkach i krzyżach przydrożnych tak często mijanych w drodze do pracy, szkoły lub na randkę i być może przez swoją powszechność lub nadmierny kult racjonalizmu niedostrzegane przez przechodni�w. Te obiekty nie są jednak reliktami minionej epoki, kiedy to za kr�la Ćwieczka, Zawiercianie przy blasku świecy odśpiewywali wieczorne pacierze. Są one pamiątką jaką na zawsze pozostawili nam nasi przodkowie, dotyczącą nie tylko głębokiej religijności �wczesnych ludzi, ale także ich historii. Rzadko bowiem zdarzało się, aby kaplica lub krzyż powstały bez jakiejś konkretnej przyczyny. Niemal zawsze wyrażały one wdzięczność dla Boga np. za pomyślne plony, szczęśliwe zakończenie klęski żywiołowej lub wysłuchanie jakiś prywatnych modlitw. Najczęściej ich fundatorami była cała społeczność miasta lub wsi. Zdarza się też, ze spotkamy się z takim krzyżem stanowiącym upamiętnienie jakiegoś ważnego dla mieszkańc�w jubileuszu, rocznicy założenia osady lub np. ważnej bitwy. Dokładną historię wielu z nich dawno zatarła już niepamięć, ale część wiadomości przetrwała. Zapoznajmy się zatem z losami tych krzyży i kapliczek tak ważnych dla dziej�w całej społeczności. http://www.dawne-zawiercie.pl/w_cieniu_wojta_8211_od_pisarza_gminnego_do_sekretarza Początki samorządu gminnego w okolicach Zawiercia sięgają 1864 r. Wtedy to, po uwłaszczeniu chłop�w w Kr�lestwie Polskim, zaczęto tworzyć podwaliny wsp�łczesnych struktur administracji samorządowej. Były to początki bardzo ułomne. Powszechny analfabetyzm kładł się cieniem na jego gminnych strukturach administracyjnych. Pierwsze uchwały podejmowane przez zebrania wiejskie i gminne wymagały obecności notariusza, kt�rego w tym celu sprowadzano z Żarek. Do sporządzania zwykłych pism urzędowych w�jtowie z reguły wykorzystywali nauczycieli gminnych szk�ł początkowych za dodatkowym wynagrodzeniem. Szybko jednak okazało się, że doraźne i dorywcze wspomaganie władzy gminnej przez nauczycieli jest niewystarczające. Pojawił się więc pisarz gminny, kt�ry z uwagi na umiejętności czytania i pisania dla mieszkańc�w gminy był wyrocznią nie tylko w sprawach administracji, ale r�wnież przy rozwiązywaniu spor�w sąsiedzkich. Po 1870 r. wprowadzono obowiązek sporządzania urzędowych pism w języku rosyjskim i pozycja pisarza gminnego została ugruntowana. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. było podobnie. W dalszym ciągu gminni włodarze często się zmieniali (przyczyną była gł�wnie mała wiedza na temat mechanizm�w funkcjonowania samorządu, znikoma wiedza og�lna i słaba znajomość prawa), a pisarze gminni na swoich stanowiskach, zapewniając ciągłość i prawidłowe funkcjonowanie samorządu. Pierwsze lata niepodległości to czas unifikacji samorządowej. W okresie reform i częstych zmian prawa, dobrze przygotowany pisarz był niezbędnym filarem władzy gminnej. Coraz częściej spotykamy na tych stanowiskach osoby, kt�re ukończyły gimnazjum. W uzupełnianiu wiedzy gminne struktury wspomagane były przez starostwo, kt�remu podlegał instruktor samorządowy. Nadzorował on pracę samorząd�w gminnych, organizował szkolenia itp. Prawdopodobnie z uwagi na archaizm nazwy funkcji samorządowej, nieprzystającej do jej roli, w gminie pojawia się sekretarz zamiast pisarza. W tym miejscu warto przypomnieć sylwetkę Stefana Wydrycha - samorządowca z okresu międzywojennego, kt�rego doświadczenie oraz wiedzę wykorzystywano r�wnież po II wojnie światowej. Urodził się w okolicach Włoszczowej. Po odzyskaniu niepodległości wstąpił do tworzącej się polskiej armii. Przełożeni, doceniając opanowaną przez niego sztukę kaligrafii - zapomnianą dzisiaj umiejętność starannego pisania - zsadzili z konia młodego żołnierza 1 Pułku Ułan�w Krechowieckich i posadzili go za biurkiem w kancelarii pułkowej. Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej, przeniesiony do rezerwy, Stefan Wydrych w bliżej nieznanych okolicznościach trafił do Poręby Mrzygłodzkiej. Tutaj znalazł pracę w gminnej kancelarii na stanowisku pomocnika pisarza. Epizod wojskowy okazał się niezwykle przydatny. Szczeg�lną rolę w procesie kształcenia kadr administracji samorządowej odgrywała w latach międzywojennych Wolna Wszechnica Polska - Studium Administracji Komunalnej, utworzone w Warszawie w 1926 r. Stefan Wydrych został w 1928 r. oddelegowany przez starostę zawierciańskiego do nowo powstałej kuźni administracji samorządowej. Po ukończeniu studium w 1929 roku został przeniesiony z Poręby Mrzygłodzkiej do Włodowic już jako sekretarz. Następnie widzimy go na stanowisku sekretarza gminy Mierzęcice. W 1937 r. ma miejsce kolejne przeniesienie - tym razem do gminy Łazy. Sierpień 1939 roku. Stefan Wydrych wraz z rodziną przebywa na wczasach w Zakopanem. Telegram od w�jta gminy Łazy przerywa z dawna oczekiwany urlop. W związku ze zbliżającą się wojną powraca do Łaz, aby zabezpieczyć tajne dokumenty kancelarii. Z chwilą wybuchu wojny część gminnych akt zostaje załadowana na furmankę i Stefan Wydrych wywozi je na wsch�d. Po zakończeniu działań wojennych powraca do Poręby Mrzygłodzkiej. Podczas okupacji hitlerowskiej pracuje w starostwie zawierciańskim. Dwukrotnie unika aresztowania i skierowania do obozu koncentracyjnego. Za każdym razem ostrzeżony o niemieckich zamiarach przez znajomą ślązaczkę, opuszczał Porębę, a po wyciszeniu atmosfery wok�ł aresztowań powracał do pracy. Po 1945 roku pozostaje nadal urzędnikiem, tym razem w Starostwie i Powiatowej Radzie Narodowej. Wieloletnie doświadczenie na r�żnych szczeblach administracji samorządowej doceniane było przez powojennych włodarzy powiatowych. Stefan Wydrych przez wiele lat pełnił aż do śmierci w 1964 r. funkcję kierownika Wydziału Organizacyjno-Prawnego. W bliżej nieokreślonym czasie (w latach 50.) był prawdopodobnie radnym powiatowym, o czym świadczy zapisek kronikarski jednego z mieszkańc�w Poręby. Autor kroniki określa w nim Stefana Wydrycha mianem andbdquo;łącznikaandrdquo; gminy z powiatem. Zdzisław Kluźniak Powyższy tekst pierwotnie ukazał się w biuletynie andbdquo;Europejski Urzędnikandrdquo; nr 3, wydawanym w ramach projektu andbdquo;Europejski urzędnik w jurajskim samorządzieandrdquo; (http://www.europejskiurzednik.pl). http://www.dawne-zawiercie.pl/ankieta http://www.dawne-zawiercie.pl/poczatki_budownictwa_mieszkaniowego_w_zawierciu 1878 r. - w czerwcu i lipcu zarząd TAZ Zawiercie podjął rozmowy w sprawie nabycia grunt�w pod budownictwo mieszkaniowe. 1879 r. - Zarząd TAZ nabył nieruchomości za 8700 rubli od bankiera Zygmunta Pringsheima na podstawie aktu notarialnego z dnia 23 lipca spisanego 4 sierpnia przez notariusza J�zefa Zborowskirgo w Częstochowie.W pierwszej fazie budowy wytyczono trzy r�wnoległe aleje: Pierwsza Aleja (Fabryczna), Druga Aleja (Konopacka), Trzecia Aleja (F. Szymańskiego). Osiedle powstało na terenie znajdującym się na wsch�d od fabryki, lini kolejowej i las�w - d�br Poręby Mrzygłodzkiej. Na p�łnocy graniczyło z dobrami prywatnymi Kromoł�w, od południa i zachodu oddzielone było podmokłymi terenami rozlewiska Warty od obszaru Zawiercie Małe. 1880 r. - przystąpiono do budowy dom�w mieszkalnych dla urzędnik�w i robotnik�w. 1 sierpnia 1898 r. na posiedzeniu Zarządu postanowiono, że budowa dom�w mieszkalnych na nowo zakupionych gruntach ma nastąpić z rozdziałem na regularne ulice i place wg plan�w zatwierdzonych przez zarząd z pozostawieniem przy każdym domu przestrzeni na podw�rko lub zabudowania gospodarcze. W ten spos�b zapoczątkowano budowę osiedla robotniczego TAZ. 1894 r. - wybudowano 53 domy murowane i 14 drewnianych. Do 1897 r. wybudowano 3 domy murowane i 2 drewniane. W latach 1908-1910 wybudowano domy położone we wschodniej części osiedla koło Domu Ludowego. Osiedle Taz posiadało obok dom�w mieszkalnych inne budynki funkcjonalne, m.in. willę dyrektora TAZ z ogrodem, domkiem ogrodnika, oranżerią, stajnią, wozownią i garażem; dom lekarza z gabinetem przyjęć, ochronkę (przedszkole), Resursę, piekarnię, pralnię, pokoje gościnne, szpital. 1906 r. - przystąpiono do budowy szkoły, łaźni i Domu Ludowego. W osiedlu znajdowały się dwa kościoły: kości�ł św. Ap. Piotra i Pawła (1903 r) i kości�ł ewangelicko -augsburski. Starania o wybudowanie kościoła ewangelicko-augsburskiego rozpoczęto 17 października 1888 r. Grunt o pow. 50 pręt�w kwadratowych (ok. 2000 metr�w) podarował Fryderyk Munch w 1982 r. przy ul. Łośnickiej. Dnia 29 października 1899 r. gmina ewangelicka w Zawierciu obchodziła uroczystość oddania do użytku tej świątyni W celu zintegrowania kadry pracowniczej z konkretną firmą właściciele przedsiębiorstw przemysłowych budowali mieszkania. W ten spos�b w Zawierciu rozwinęło się budownictwo patronalne - familijne. Taką formę budownictwa prowadziły: Towarzystwo Akcyjne Zawierciem Towarzystwo Akcyjne Reich i Ska oraz częściowo Towarzystwo Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza - firma Huldczyński http://www.dawne-zawiercie.pl/zawiercianskie_koscioly http://www.dawne-zawiercie.pl/8222macierz8221_zawiercianskiej_ Oferta szkolnictwa ponadpodstawowego w Zawierciu i okolicach jest bardzo bogata pod względem ilości szk�ł i kierunk�w kształcenia. Utrzymanie takiej infrastruktury szkolnej staje się powoli sztuką przy panującej mizerii budżetowej. Warto zatem przypomnieć o roli i sposobach działania Polskiej Macierzy Szkolnej. Była to organizacja bardzo zasłużona dla tworzenia podwalin szkolnictwa ponadpodstawowego zar�wno w okresie powstawania infrastruktury miejskiej w Zawierciu, jak r�wnież w latach międzywojennych. Poprzez swą działalność miała znaczący wpływ na rozw�j oświaty szkolnej i pozaszkolnej. Początki Na progu industrializacji, po utworzeniu Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo; (1878), następował gwałtowny przyrost ilości mieszkańc�w w powstających jak grzyby po deszczu nowych osadach fabrycznych. Robotnicy przybywali w okolice Zawiercia całymi rodzinami, razem z dziećmi. Dla tych ostatnich dostęp do szk�ł początkowych był utrudniony. Funkcjonowały one bowiem w systemie gminy wiejskiej. Dodatkową przeszkodą był istniejący podział administracyjny. Warunki sprzyjające rozwojowi sieci szkolnej i ułatwieniu dostępu do wiedzy dla małych mieszkańc�w osiedli fabrycznych powstały z chwilą przeniesienia gminy Kromoł�w do guberni piotrkowskiej (1879) i przyłączenia Zawiercia Dużego (1884) do gminy Kromoł�w. Dwie gminne szkoły początkowe (istniejące już wcześniej) w dalszym ciągu nie były w stanie podołać oczekiwaniom. Pierwszy krok w kierunku rozwoju sieci szkolnej uczynili zawierciańscy ewangelicy. Założona przez nich szk�łka dla młodych ewangelik�w funkcjonowała do 1892 r., gdy zostali zmuszeni do opuszczenia pomieszczeń wynajmowanych od TAZ. Stało się tak z dw�ch powod�w. Okazało się, że plac�wkę założono wbrew przepisom obowiązującym w�wczas w Kr�lestwie Polskim. Jednocześnie wchodził w życie przepis o obowiązku tworzenia szk�ł fabrycznych przez zakłady zatrudniające powyżej 1000 robotnik�w. W pomieszczeniach opuszczonych przez ewangelik�w zaczęła więc funkcjonować szkoła fabryczna TAZ. Była to druga szkoła fabryczna w Zawierciu. Jeszcze przed wejściem w życie wspomnianych przepis�w działała bowiem szkoła początkowa dla dzieci pracownik�w Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Natomiast na pierwszą szkołę średnią mieszkańcy zawierciańskich osad czekali do 1898 r., gdy Helena Malczewska założyła tzw. pensję - gimnazjum dla dziewcząt. Z kolei chłopc�w pragnących kontynuować naukę posyłali zawiercianie do Będzina, Częstochowy, a nawet do Piotrkowa. andbdquo;Macierzandrdquo; w Zawierciu W 1905 r. grupa intelektualist�w założyła organizację Polska Macierz Szkolna. W gronie jej tw�rc�w znalazł się m.in. Henryk Sienkiewicz. W Warszawie w pierwszym roku działalności powstało 21 k�ł PMS, a 79 na prowincji. Wśr�d nich wymieniane jest r�wnież zawierciańskie koło, kt�re w końcu roku osiągnęło liczbę 899 członk�w, a prezesem wybrano Maksymiliana Walickiego. Jeszcze w tym samym roku rozpoczęto starania o utworzenie w Zawierciu gimnazjum męskiego. Idei tej towarzyszyło wielkie zaangażowanie mieszkańc�w zar�wno samego miasta, jak r�wnież okolicznych miejscowości. Fundusze na uruchomienie szkoły gromadzono w każdy znany w�wczas spos�b. Gdy we wrześniu 1907 r. w parku Bronisław�w zorganizowano festyn połączony ze zbi�rką pieniężną na ten cel, opr�cz mieszkańc�w Zawiercia uczestniczyli w nim r�wnież częstochowianie. Atrakcją loterii fantowej był jeleń, podarowany przez dyrektora huty - Gerharda. 5 października 1907 r. miała miejsce uroczystość poświęcenia ośmioklasowego gimnazjum filologicznego przy ulicy Blanowskiej. Jego pierwszym dyrektorem został J�zef Mejer, a nauczycielami byli m.in. ks. Cugowski, Berg, Dietlandhellip; Zawierciańskie koło założyło też ochronkę dla dzieci w wieku 7-10 lat, do kt�rej uczęszczało 120 maluch�w, a ich prace były eksponowane na Wystawie Przemysłowo Rolniczej w Częstochowie w 1909 r. W maju 1907 r. powstał okręg zawierciański PMS, obejmujący swoim działaniem 10 okolicznych gmin. Skoncentrowano się na wspieraniu ochronek, w kt�rych dzieci chłop�w i robotnik�w mogły liczyć na bezpłatną opiekę i naukę, gdy dorośli pracowali. O funkcjonowaniu ochronek w okolicach Zawiercia do momentu powstania II Rzeczypospolitej posiadamy niewielką i fragmentaryczną wiedzę. O znaczeniu i wkładzie PMS w wychowanie najmłodszych może świadczyć rodzinna anegdota. Jeden z moich wuj�w na spotkaniach rodzinnych przechwalał się, że nikt nie ma tak solidnego wykształcenia, jak on. Szczycił się tym, że skończył dwie pierwsze klasy szkoły powszechnej iandhellip; ochronkę. Z końcem 1907 r. w wyniku wcześniejszego wprowadzenia stanu wojennego (wystąpienia robotnicze w Kr�lestwie Polskim) wszedł w życie zakaz działalności organizacji i stowarzyszeń o charakterze narodowym. Zasiane ziarno jednak zakiełkowało. Założone gimnazjum i ochronki w dalszym ciągu funkcjonowały. Z myślą o przyszłości kształcenia Przypominając o wkładzie Polskiej Macierzy Szkolnej w budowę systemu edukacji na ziemi zawierciańskiej, nie spos�b pominąć znaczenia jej działań w zakresie kształcenia kadr nauczycielskich. Jest to r�wnież ciekawy przyczynek do procesu postępowania feminizacji tego zawodu. Po wybuchu I wojny światowej zawierciańskie szkolnictwo zostało w wieloraki spos�b dotknięte skutkami konfliktu. Jesienią pierwszego roku wojny, w czasie bitwy w okolicach Zawiercia wiele szk�ł zostało zdewastowanych, zamienionych na wojskowe lazarety i miejsca zakwaterowania żołnierzy. Wcześniej okolice Zawiercia opuściła znaczna część rosyjskich nauczycieli, często znienawidzonych. Po odsunięciu się frontu na wsch�d, Zawiercie powracało do andbdquo;normalnościandrdquo; (gł�d, epidemie, brak pracy), co zostało zaakcentowane przez nowe władze okupacyjne nadaniem praw miejskich (1915). Kiedy więc w 1916 r. reaktywowano Polską Macierz Szkolną, to właśnie przy aktywnym wsparciu finansowym organizacji i jej prezesa - Antoniego Osuchowskiego, utworzono Seminarium Nauczycielskie Żeńskie. Po upaństwowieniu szkoły w 1921 r., za swojego patrona plac�wka obrała właśnie jego. Absolwentki tego seminarium od 1921 r. (nauka trwała 5 lat) i jeszcze długo po 1945 r. stanowiły trzon kadry nauczycielskiej okolic Zawiercia. Życie jest jednak pełne paradoks�w. Za pierwszego absolwenta szkoły należy bowiem uznać Konstantego Ćwierka - znanego zagłębiowskiego dziennikarza, kt�ry jako ekstern zdał egzamin pedagogiczny w Seminarium Nauczycielskim w Zawierciu 24 czerwca 1916 r. Podwaliny szkolnictwa zawodowego Za początek szkolnictwa zawodowego należy uznać rok 1919. Dokształcająca Szkoła Rzemieślnicza mieściła się przy ulicy Blanowskiej - prawdopodobnie lekcje odbywały się w budynku Gimnazjum Męskiego w soboty i niedziele. W 1927 r. przy ulicy Kopalnianej (dziś Obr. Poczty Gdańskiej) rozpoczęto wznoszenie nowego budynku dla Szkoły Rzemieślniczo-Przemysłowej Polskiej Macierzy Szkolnej. W roku 1929/1930 uczęszczało do niej 132 uczni�w, a w 1933/1934 już 237. W latach 1927-1937 zawierciańskie plac�wki kształcenia zawodowego PMS ukończyło 246 os�b. 12 maja 1939 r. szkołę tę przekształcono na Prywatne Męskie Trzyklasowe Gimnazjum Mechaniczne Polskiej Macierzy Szkolnej. Budżet tej zasłużonej dla Zawiercia organizacji zamykał się w 1937 r. kwotą 199 774,22 zł. Działka ze szkołą r�wnież należała do PMS. Prowadzenie działalności oświatowej nie było rzeczą łatwą zwłaszcza w okresie największego kryzysu w dziejach miasta. Dla przykładu: wpływy na konto Polskiej Macierzy Szkolnej w Zawierciu w 1934 r. wyniosły 66 036,51 zł, a wydatki 74 607,39 zł. Oświata pozaszkolna Kursy dla analfabet�w, wykłady oświatowe, przedstawienia teatralne - to tylko wybrane tematy z szerokiego spektrum ofert kształcenia, proponowanych mieszkańcom Zawiercia i okolicznych gmin. Kilka lat temu jeden z moich znajomych przyni�sł książkę znalezioną w składzie makulatury. Intrygująca była pieczątka odbita na wielu kartach - z napisem andbdquo;PMSandrdquo;. Polska Macierz Szkolna prowadziła bowiem w latach trzydziestych dwie biblioteki - jedną stałą, mieszczącą się przy ul. Kościuszki 33, a także jedną wędrowną. W zbiorach bibliotecznych PMS posiadał w�wczas 3740 książek - dla por�wnania w 1907 r. było to 2335 tom�w. To oni nieśli kaganek oświaty Od czasu do czasu słychać narzekania na nadmierne koszty utrzymania plac�wek oświatowych, wysokość składek na komitet rodzicielski itp. W takich czasach warto przypomnieć osoby, kt�re jako pionierzy i społecznicy budowały podwaliny zawierciańskiej oświaty, nie skąpiąc przy tym grosza i osobistego zaangażowania: Maksymiliana Walickiego, Michała Terecha, J�zefa Mikulińskiego, Piotra Kuchtę, Stanisława Szymańskiego, ks. Franciszka Zientarę, ks. Bolesława Wajzlera, Henrykę Jakliczową, Franciszka Giertycha i ks. Franciszka Pędzichaandhellip; To oni rozpoczęli proces tworzenia wsp�łczesnej infrastruktury oświatowej. Przed zawierciańskimi społecznikami XXI wieku, kontynuatorami dzieła Polskiej Macierzy Szkolnej, stoi zadanie tylko z pozoru o wiele prostsze, ale r�wnie trudne. Zdzisław Kluźniak __________________________ Powyższy tekst pierwotnie ukazał się w kwartalniku andbdquo;Zawiercianinandrdquo; nr 10, zima 2011. Cały numer można przeczytać pod adresem: www.zawiercianin.pl/dokumenty/zawiercianinzima201104.pdf http://www.dawne-zawiercie.pl/osiedle_mieszkaniowe_taz_wraz_z_budynkami_funkcjonalnymi Osiedle TAZ Osiedle TAZ posiadało obok dom�w mieszkalnych inne budynki funkcjonalne. w 1881 r. wybudowano szpital na 30 miejsc prawdopodobnie przy ul. Nowofabrycznej. W 1884 r. założono dla dzieci robotnik�w szkołę jednoklasową do kt�rej w 1890 r. uczęszczało 130 dzieci, a w 1897 r. 360 dzieci robotnik�w. W 1885 roku utworzono ochronkę. Wybudowano także dom lekarza z gabinetem przyjęć, piekarnię, pralnię. W 1889 r. został wybudowany przy ul. Fabrycznej budynek nazwany p�źniej Resursą. W 1906 roku przystąpiono so budowy szkoły i łaźni. W latach 1908-1910 wybudowano domy położone we wschodniej części osiedla koło Domu Ludowego, kt�ry został oddany do użytku około 1912 r. Około 1938 r. TAZ miało 80 dom�w z 867 mieszkaniami. Resursa Klub towarzyski (kupc�w, obywateli ziemskich itp.); lokal takiego klubu. (Etym. - nm. Ressource 'jw.' z fr. ressources 'środki; zasoby (pieniężne)') Przy ul. Fabrycznej w budynku TAZ otwarto w 1901 r. Resursę pracownik�w oficjalist�w TAZ. w 1902 r. odbyło się pierwsze posiedzenie założycieli Resursy. Na członk�w Resursy Obywatelskiej mogły wpisywać się i wsp�łpracować inn e fabryki w Zawierciu. Zarząd Resursy miał 16 członk�w. Po założeniu Resursy jej prezesem był inż. Stanisław Szymański, a członkami Bolesław Szulc, Aleksander Radzikowski, Michał Terech, inż. Stanisław Szymanowski, J�zef Brzeziński, inż. Ignacy Maciejewski. W budynku Resursy w okresie okupacji hitlerowskiej utworzono Deutsches Haus (Dom Niemiecki), w kt�rym toczyło się życie towarzyskie sfer niemieckich. Pałacyk Szymańskiego Willa dyrektora TAZ Stanisława Szymańskiego należy do układu urbanistycznego osiedla robotniczego TAZ. Autorem projektu tego budynku sporządzonego w latach 1896-97 był inżynier architekt Hugo Kuder z Warszawy. Willa była murowana z cegły na cokole z kamienia. Obok willi znajdowały się także takie zabudowania jak: domek ogrodnika, oranżeria, stajnia, wozownia, garaż. Przed fasadą budynku na początku XX w wkomponowano reprezentacyjny podjazd z owalnym gazonem. Willę otaczał park w stylu angielskim. Projekt parku powstały w pracowni warszawskiej przed 1901 r. wykorzystywał przepływającą przez teren rzekę Młynk�wkę. Została przekształcona w system staw�w o charakterze ozdobnym, spełniających funkcje użytkowe. Od strony południowej willi był wjazd do parku z okazałą bramą, kt�ra zniknęła po 1945 r. Po wojnie zaniedbany park został przejęty przez Skarb Państwa stając się parkiem miejskim. W 1961 r. budynek ten otrzymała Miejska Biblioteka Publiczna w Zawierciu. Łaźnia TAZ przy ul. Kościuszki wybudowana w 1909 r. http://www.dawne-zawiercie.pl/lista_ofiar_zbrodni_katynskiej_zwiazanych_z_zawierciem_i_przedwojennym_powiatem_zawiercianskim_odoby_zamordowane_w_katyniu_charkowie_i_miednoje Lista ofiar zbrodni katyńskiej związanych z Zawierciem i przedwojennym powiatem zawierciańskim. Osoby zamordowane w Katyniu, Charkowie i Miednoje. 1. Kpt. Teodor DRABAREK, ur.1892-12-15 Przedecz,dr med., ordynator oddziału szpitala miejskiego w Zawierciu, radny w latach 1934-1939, 504 szp. pol. zm. 1940, Chark�w. 2. Mjr Rudolf GEYER, ur.1897-10-21 Ostr�w,d-ca baonu ON Zawiercie, zm. 1940, Chark�w. 3. Ppor. Wacław HIRSZBERG, ur.1910-12-04 Zawiercie, przod. SW, 25 pp, zm. 1940, Chark�w 4. Ppor. Adolf MAMELOK, ur.1909-04-21 Zawiercie, lekarz med., 13 pp, zm. 1940, Chark�w. 5. Por. sap. Stefan MILIŃSKI ur. 13.02.1910 r Włodowice, urzędnik, kier fmy andbdquo;Auto-Oponaandrdquo; zm 1940 r. Chark�w. 6. Mjr Stanisław TARGOWSKI, ur.1893-04-27 Zawiercie, wojsk. zakład zaop. inż., zm. 1940, Chark�w 7. Ppor. Marian Antoni BELICZYŃSKI, ur.1902-06-23 Michał�wka pow. gr�jecki, urzędnik, 75 pp, zm. 1940, Katyń 8. Ppor. Stanisław BIEŃKOWSKI, ur.1902-04-13 Zawiercie, nauczyciel, 75 pp, zm. 1940, Katyń 9. Ppor. Aleksander CZEKAJ, ur.1910-12-05 Zawiercie, ekonomista, 69 pp, zm. 1940, Katyń 10. Ppor. Jan GUBAŁA, ur. 1907-06-09 Sosnowiec, nauczyciel w Zawierciu, 74 pp, zm. 1940, Katyń 11. Mjr Dawid JURKOWICZ ur. 19 IV 1885 Haverstraw w USA , lekarz w Wysokiej i Zawierciu, zm. 1940 r. Katyń. 12. Ppor. Franciszek KAWCZAK, ur. 1905-06-15 Osiek woj. krakowskie, nauczyciel w Zawierciu, 4 psp, zm. 1940, Katyń 13. Por. Franciszek KOCELA, ur.1908-05-21 Zawiercie, nauczyciel, 16 pp, zm. 1940, Katyń 14. Por Stefan KUCZYŃSKI ur. 3-07-1899 r w Krakowie, kier biura zarządy Towarzystwa Akcyjnegoandrdquo; Zawiercieandrdquo; w Warszawie, zm 1940 r. w Katyniu 15. Ppor Henryk NOSZCZYK ur.6-07-1896 Żarki, adiunkt kliniki UW , zm. 1940 r Katyń 16. Ppor Władysław PITEK ur. 15-08-1898 r w Sosnowcu, nauczyciel szkoły powszechnej w Niegowej, zm. 1940 r. Katyń 17. Chor. Edward PTASZYŃSKI, ur.1895-01-01 Zawiercie,23 pp, zm. 1940, Katyń 18. Ppor. . Eustachy SERKES ur. 1901 Lw�w ,nauczyciel w Zawierciu, zm. 1940 r. Katyń 19. Ppor. Antoni SULARZ, ur.1901-10-23 Stara Huta pow. będziński, nauczyciel w Kromołowie, 27 pp, zm. 1940,Katyń 20. Por. Stanisław TUORA, ur. 1903-10-31 Zawiercie, lekarz, 5 szp. okr., zm. 1940, Katyń 21. Por. Feliks WCISŁO, ur. 1902-01-03 Kromoł�w pow. będziński,urzędnik, 6 baon sap., zm. 1940, Katyń 22. Kpt. Bolesław WIZOR ur. 18-03-1905 r w Chruszczobrodzie,wiceprokurat. wojsk, zm 1940 r. Katyń 23. Ppor. Eugeniusz WOŹNIAK ur.2-05-1913 r w Wadowicach, nauczyciel w Żelisławicach ( Siewierz) zm. 1940 r Katyń 24. Ppor. Zygmunt Woźniak ur.4-11-1905 r w Brzostku, nauczyciel w Żarkach, zm 1940 r. Katyń 25. St. post. Julian Adam ADAMCZYK, ur. 1894 Lubień, PP Zawiercie 1937 r., zm. 1940, Miednoje 26. Post. Marian BINKIEWICZ, ur. 1910-06-11 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 27. St. przod. Aleksander CHWALBIŃSKI, ur. 1890-08-19 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 28. St. post. J�zef CERAJEWSKI, ur. 1901-03-13 Sędziny,PP, zm. 1940, Miednoje. 29. Post. Marian Andrzej CZARNECKI, ur. 1906 Zawiercie,PP Zawiercie 1939 r., zm. 1940, Miednoje 30. St. post. Bronisław DOMAGAŁA, ur. 1909-10 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 31. St. post. Jan DZIĘBOR, ur.1899-12-13 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 32. Przod. Dominik DUDEK ur w 1913 r w Włodowicach, w 1939 PP Koziegłowy, zm. 1940 r Koziegłowy 33. Przod Marek DUDEK ur. 17-03-1899 r. w Jeziorowcach. W PP Zawiercie do 1930r. , z. 1940 r Miednoje 34. St. przod. Zygmunt Jan FIJOŁEK, ur. 1899-06-14 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 35. Przod. Wacław GORGOŃ, ur. 1899-09 Sosnowiec, PP, zm. 1940, Miednoje 36. Post J�zef GOSIŃSKI ur. W 1899 r. Parzęczew, PP Zawiercie w 1939 r., zm. 1940 r. Miednoje 37. St. post. J�zef GRZEBIELUCH ur. 14-03-1890 r Ogrodzieniec, PP pow. Będziński, zm. 1940 r. Miednoje 38. Post. Ignacy GZIEŁO, ur.1891-10-13 Kromoł�w, PP, zm. 1940, Miednoje 39. J�zef HYLA, ur, 23-01-1901 Myszk�w i tam zamieszkały, we wrześniu 19839 r w żandarmerii wojskowej,z.1940r. Miednoje 40. Post. Stanisław IŁCZYK, ur. 1907 Zawiercie, PP w Warszawie, zm. 1940, Miednoje. 41. Post. Antoni Janoska ur. 19.01.1905 r. Nowa Wieś koło Żarek, PP Klimont�w, zm. 4-5.04.1940 r. Twer, Miednoje, od 2007 r. aspirant PP, 42. Przod. Stanisław JANOSKA, ur. 1896-10-13 Włodowice, PP( Zawiercie 1939), zm. 1940, Miednoje 43. St. przod. Antoni KĘDZIOR, ur. 1894-12-14, nieznane, PP( Zawiercie 1935) , zm. 1940, Miednoje 44. Przod. Walenty KISLINGER ur. 05-02-1893 r Zawiercie, pełnił służbę na kresach wschodnich, zm 1940r. Miednoje 45. Post. Jan KOWALCZYK, ur. 1908-05-25 Zawiercie,PP Pruszk�w, zm. 1940, Miednoje 46. Przod . Wit KOPEĆ ur.18-05-1902 r. Kid�w, służył w policji na kresach wschodnich, zm. 1940 r. Miednoje 47. St straż więzien. Jan KOZŁOWSKI ur. 11-08-1904 r Zawiercie. Pracował w Sieradzu, zm 1940 r. Miednoje 48. Post. Roman KRUPA, ur. 1909-01-10 Zawiercie, PP Irządze 1939 r., zm. 1940, Miednoje 49. St. post. Emil KURPIELA, ur. 1890-09-01 Kromoł�w, PWŚl., zm. 1940, Miednoje 50. Przod. Marian KURSA, ur. w 1896 r, od 1936 r PP Koziegłowy, zm. 1940 r. Miednoje 51. Przod. J�zef LEDECKI, ur. 1901-02-21 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 52. Przod. Wincenty LIPKA ur. w 1898 r. w Ogrodzieńcu, PP Częstochowa. Z. 1940 r. Miednoje 53. St. post. Jan NOWAK ur. 20-07-1899 Udorze, pełnił służbę w Zawierciu i Irządzach. Zm. 1940 r. Miednoje 54. Post. Ryszard MASŁOWSKI, ur.1909-04-03 Wilno,PP, zm. 1940, Miednoje 55. St. post. J�zef MARSZAŁEK, ur.1905-03-17 Zawiercie,PP, zm. 1940, Miednoje 56. Post. Bronisław MILEJSKI, ur.1911-08-21, Siadcza, PP Zawiercie ok. 1933 r, zm. 1940, Miednoje 57. Post. Michał MORAWIEC, ur.1902-05-26 Zawiercie, PWŚl., zm. 1940, Miednoje 58. St. post. Pałka Stanisław ur. w 1902 r. Zawiercie, zm.1940 Miednoje 59. St. Post Stanisław NOCOŃ ur 18-04-1892 w Łobzowie , w 1939 r. post w Ogrodzieńcu, z. 1940 r. Miednoje 60. Post. Julian PARDELA, ur.1909-09-13 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 61. Przod. Leon Lucjan PLUTECKI, ur.1897-11-01 Szczodrkowice, PP Zawiercie(1928r), zm. 1940, Miednoje 62. St. post. Leon SARNIAK, ur.1903 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 63. Post. Jan SKWAREK, ur.1902-03-27 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 64. Przod. Roman STOLARSKI, ur.1898-12-27 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 65. Przod . Jan SUCHAN ur. 27-11-1904 r. Częstochowa, pełnił służbę w pow zawierciańskim -Żarki, zm 1940.r Miednoje 66. St. post. Jan SZYDŁO, ur.1889-10-20 Ożar�w, PP Zawiercie i Niegowa, zm. 1940, Miednoje 67. Post. Edward Franciszek WALCZAK, ur.1911-10-04 Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 68. Post. J�zef WandOacute;JCICKI, ur.1901, Zawiercie, PP, zm. 1940, Miednoje 69. Post. Lucjan ZAJDEL ur. W 1907 r. w Zawierciu. Pełnił służbę w woj. Wołyńskim z. 1940 r Miednoje 70. Przod. Adolf ZYGMAŃSKI, ur. 1896-02-10 Kromoł�w, SW, zm. 1940, Miednoje 71. Ppor. Jerzy Jan BURDZIŃSKI, ur.1910-06-11 Poręba pow. zawierciański, nauczyciel, 45 pp, zm. 1940, Katyń Listę sporządził Zdzisław Kluźniak http://www.dawne-zawiercie.pl/zbigniew_zubr_moje_zawiercie_19451949 Styczeń 1945. Mam niecałe 14 lat. Rodzice zakazują oddalać się od domu, bo lada chwila rozpoczną się walki. Widać tłumy przerażonych niemieckich cywil�w, oczekujących z tobołkami na pociągi na zach�d. Już nie widać znienawidzonych mundurowych, za to coraz więcej pojazd�w wojskowych, jadących ul. G�rnośląską w kierunku Siewierza. Plotki, że bombardowane będą fabryki, m.in. zakłady TAZ, w kt�rych ostatnio funkcjonowały sortownie czy szwalnie niemieckich mundur�w. Mieszkamy blisko tych zakład�w, wobec czego rodzice przenoszą mnie i brata do znajomych mieszkających dalej. Nocą 20 stycznia Rosjanie prawie bez żadnych walk przejeżdżają przez miasto, kierując się w kierunku zachodnim. Wczesnym rankiem widzę obok domu zabitego, umundurowanego andbdquo;własowcaandrdquo; (byli to Rosjanie lub Ukraińcy wcieleni do niemieckiego wojska, ale jako element niepewny byli wystawiani na najgroźniejsze pozycje - pierwsi musieli atakować, ostatni uciekać). Kilka godzin p�źniej zwłoki nadal leżały, ale już tylko boso i bieliźnie. Odprężenie - coraz więcej ludzi na ulicach. Zachodzę do Jurka, kt�ry mieszkał nieopodal, na parterze domu przy przelotowej ulicy. U niego i u sąsiad�w zakwaterowano na kr�tko rosyjskich żołnierzy. Śmiertelnie zmęczeni, śpią pokotem na podłodze. Obdarci, karabiny na sznurkach lub krawatach. Rozkazali matce Jurka, by dała im jeść. Miała tylko kartofle i trochę cebuli. Wyjęli z plecaka kawałek starej słoniny na okrasę i to wystarczało, byli zadowoleni. Dalej w centrum miasta ludzie zbiedzeni wojną zabierają z poniemieckich sklep�w i urzęd�w wszystko, co się da. Tłumy wynoszą z zakład�w TAZ niemieckie mundury, koce, obuwie, odzież (jeszcze przez kilka miesięcy widać było na ulicach ludzi w poniemieckich ubiorach). Widać i czuć nastr�j odprężenia i radości, aczkolwiek nadal bieda i gł�d, a do końca wojny daleko. Ludzie wysiedleni z własnych mieszkań powracają do nich, my też wr�ciliśmy do domu zarekwirowanego w 1939 r. Organizuje się administracja miejska, milicja, ochrona fabryk. Szkoły jeszcze nie działały, a ja czternastolatek ogarnięty euforią wyzwolenia zgłosiłem się jako ochotnik do pomocy do rosyjskiego szpitala wojskowego. Z dumą obnosiłem przepustkę uprawniającą do swobodnego poruszania się nocą po mieście, a po pracy przynosiłem do domu przydziałowe p�ł bochenka chleba. Niestety po niedługim czasie moja początkowa euforia zgasła. Ranni żołnierze często całe dnie leżeli w nieludzkich warunkach, jęcząc z b�lu, prawie bez pomocy medycznej, ponieważ opieka medyczna składała się z felczera i sanitariuszy, brakowało lek�w, środk�w przeciwb�lowych i materiał�w opatrunkowych. Pomagałem, jak mogłem. Najczęstszym tematem rannych były oczywiście w�dka i papierosy. Byłem za młody, by nagabywali mnie o najczęstsze przedmioty pożądania, jakim były dla nich andbdquo;czasyandrdquo;, tzn. zegarki. Kiedyś zobaczyli u mnie blaszane pudełeczko po niemieckich papierosach. Strasznie ich to zachwyciło - takich papierośnic jeszcze nie widzieli, prosili bym wszędzie tego szukał, a oni chętnie to kupią. Wyszperałem kilkanaście pudełek, a oni rzetelnie wywiązali się z przyrzeczenia. Dostałem kilkanaście rosyjskich banknot�w, zupełnie nie znając ich wartości. Potem okazało się że są to bezwartościowe, dawno wycofane z obiegu andbdquo;czerwońceandrdquo;. Wiosną 1945 r. tak jak przyroda, zaczęły w Zawierciu rozkwitać wszelkie inicjatywy samorządowe, polityczne, młodzieżowe, zaczęto uruchamiać szkoły. Swą działalność prowadziły partie - Polska Partia Robotnicza, Polska Partia Socjalistyczna, Stronnictwo Demokratyczne, Polskie Stronnictwo Ludowe, a także organizacje: Związek Młodzieży Wiejskiej, Organizacja Młodzieżowa Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, harcerstwo, Sodalicja Mariańska, PCK, Towarzystwo Ziem Zachodnich, kluby sportowe i inne. Życie wracało do normy. Dla mnie, czternastolatka, najważniejszym momentem było przyjęcie do męskiego gimnazjum og�lnokształcącego, mieszczącego się w przedwojennym budynku przy przecznicy od ulicy Piłsudskiego (nazwy ulicy nie pamiętam). Koledzy z klasy w r�żnym wieku, często o cztery lata starsi, bo wojna przerwała im edukację, część z Zawiercia, część ze wsi, sporo przesiedleńc�w z Kres�w Wschodnich. Wielu było p�łsierotami - niekt�rzy wiedzieli, że ich ojcowie lub matki zginęli w niemieckich obozach koncentracyjnych, a niekt�rzy dopiero potem dowiedzieli się, że zginęli w Katyniu czy innych miejscach zagłady sowieckiej. Grono pedagogiczne też z r�żnych stron Polski. Byli to wspaniali ludzie, apolityczni, naprawdę chcieli nas jak najwięcej nauczyć. Celowo nie wymieniam nazwisk, bo m�głbym przypadkiem kogoś pominąć, a tego nie chcę. Zresztą napisano kilka monografii o Zawierciu, i tam są wszyscy wymienieni. W tym czasie rozpoczęły działalność inne szkoły średnie: Gimnazjum Żeńskie, Pedagogiczne, Handlowe i Techniczne. Ponieważ w tym okresie nie było jeszcze żadnych nacisk�w ideowo-politycznych, przyjęto przedwojenną zasadę, że nasze gimnazjum (i chyba też inne) zbiera się w każdą niedzielę przed szkołą i zwartymi kolumnami, w �semkach, ze śpiewem maszerujemy do kościoła na mszę o godz. 10. Niestety mało przeżywałem religijną treść tych pochod�w, natomiast najbardziej zapamiętałem miły tłok w bramie kościoła, gdy razem z dziewczętami tłoczyliśmy się do wyjścia, a potem niemal rytualny spacer na gł�wną ulicę 3 Maja, by go zakończyć w Parku Miejskim, gdzie była okazja nawiązać ciekawe znajomości, tak miłe w okresie dojrzewania. Wszystko w tym 1945 było dla mnie nowe, ciekawe i fajne. - i chodzenie na mecze piłkarskie KS Warty na boisko na Argentynie (zapamiętałem niewybredny dowcip, jaki krążył wśr�d kibic�w: andbdquo;Dlaczego Warta na mecze wyjazdowe wyrusza w trzy ciężar�wki? Bo w pierwszej jadą zawodnicy, w drugiej kibice, a w trzeciej kamienieandhellip;andrdquo;) - i chodzenie wieczorami do parku, gdzie żołnierze radzieccy rozpinali ekran i z agregatu na ciężar�wce wyświetlali rosyjskie filmy - a dla mnie był to pierwszy kontakt z kinematografią - i widok pierwszego żołnierza w polskim mundurze - i pierwszy wyjazd na kolonie do Siewierza - i pierwsze wycieczki na Centurię i do Kądzielowa - i pierwsze prażonki - i wiele innych, choć dziś określiłbym je jako banalne Moje wspomnienia o Zawierciu dotyczą miasta o innej topografii niż dzisiejsza. Dziś jest ładniejsza zabudowa i budynki, dawniej była ładniejsza przyroda. W mieście było pięć staw�w: - pierwszy, w dzielnicy Warty, jako zbiornik retencyjny dla Huty. Czysta woda, można było popływać. - drugi, w Parku Miejskim, dziś go niestety nie ma. - trzeci, w parku Szymańskiego, na potoku płynącym z Argentyny przez Lasek Fabryczny, dziś go nie ma. - czwarty, przy ul. Kościuszki, blisko tor�w kolejowych, dziś go nie ma. - piąty, za torami, przy ul. 11 Listopada, jako zbiornik retencyjny dla TAZ. Dziś go nie ma. A szkoda, że ich nie ma. Można było łapać rybki, ślizgać się na łyżwach, a w niekt�rych kąpać się. Było więcej zieleni. Miedzy ul. Sienkiewicza a ul. Piłsudskiego był tzw. Lasek Fabryczny, dziś na tym terenie wybudowano kompleks sportowy. Nieopodal Zawiercia, w lasach, jest źr�dło rzeczki Centuria. Na tej rzeczce były dwa stawy z przecudnie czystą i zimną wodą, zasilające dwa wodne młyny. Dziś została tylko rzeczka, a młyny przestały działać. Pamiętam wiosenne żartobliwe zawody sportowe: kto wolniej przejdzie na bosaka przez tę szeroko rozlaną, zimną rzeczkęandhellip; Nagrodą był katar. Po drugiej stronie tor�w, w kierunku na Dąbrowę, za Technikum Mechanicznym, był kolejny andbdquo;aquaparkandrdquo; -Kądzielowa. Był to szeroko rozlany staw na spiętrzeniu małej rzeczki, świetne miejsce do kąpieli. Zawiercie było miastem wybitnie przemysłowym. Rytm i rozw�j miastu nadawały liczne zakłady przemysłowe: - Huta Hulczyńskiego (tak się dawniej m�wiło i pisało, dziś podobno andbdquo;Huldczyńskiegoandrdquo;) - Zakłady Bawełniane TAZ - Huta Szkła - Odlewnia Erbego - Zakłady Mechaniczne Krawczyka przy ul. Paderewskiego - Octownia - Zakłady mechaniczne Berndta przy G�rnośląskiej - Fabryka Pasty do Obuwia Erdal (andbdquo;Erdal z żabą zieloną jest past wszystkich koronąandrdquo;) A nieopodal miasta, w Porębie, słynna fabryka obrabiarek, w Ogrodzieńcu cementownia andbdquo;Wiekandrdquo;, na Borowym Polu fabryka gwoździ i hufnali, i wiele innych mniejszych. Te zakłady przemysłowe determinowały określony rozw�j infrastruktury miasta i okolic: osiedli, budynk�w mieszkalnych, ulic, szk�ł, kanalizacji, sklep�w. Dziś większości tych zakład�w nie ma, ale pozostała dawna struktura miasta, choć bez dawnej zieleni i wody. Widocznie po wojnie i władcom miasta, i architektom, i planistom rozwoju miasta zupełnie obce były określenia andbdquo;przyrodaandrdquo; i andbdquo;ekologiaandrdquo;. Ulica 3 Maja była tak jak dziś ulicą gł�wną, a ul. Paderewskiego i G�rnośląska były arteriami przelotowymi na linii wsch�d - zach�d. Od dworca kolejowego na wsch�d i w kierunku ul. Paderewskiego była dzielnica najbogatsza, można powiedzieć: reprezentacyjna. Inne dzielnice miały charakter robotniczy. Centrum handlowe to była ul. Marszałkowska, Nowy i Stary Rynek. Ośrodkiem kultury był Dom Ludowy, tzw. Ludowiec, do dziś istnieje jego budynek. Odbywały się tam spektakle teatralne, muzyczne, zebrania r�żnych organizacji i mecze bokserskie. Funkcjonowały dwa kina: andbdquo;Stellaandrdquo; i andbdquo;Promieńandrdquo;. Najgorzej było z obiektami sportowymi - istniał tylko poprzednio wymieniony stadion KS Warta na Argentynie i kilka przyszkolnych boisk i sal gimnastycznych. Było kilka restauracji i kawiarni, ale ze względu na wiek nie byłem ich bywalcem i słabo pamiętam, za wyjątkiem kawiarni Merty przy ul. G�rnośląskiej (andbdquo;u Merty był, ciastka jadł i wino piłandrdquo;), lod�w w cukierni Cichonia w centrum przy przejeździe oraz kawiarenki w Parku Miejskim. Młodzież też była inna. Przede wszystkim była bardzo rozśpiewana. Czy to na szkolnych spotkaniach, czy na wycieczkach, czy w harcerstwie, wszyscy zawsze śpiewali, bez względu, czy dysponowali dobrym głosem. Dominowały piosenki ludowe, wojskowe, powstańcze. Duża w tym zasługa program�w szkolnych, bo śpiew należał do zajęć obowiązkowych. Dziś tego śpiewania nie słychać, a gdy słychać, to albo ryk kiboli, albo poalkoholowe andbdquo;pieśni biesiadneandrdquo;andhellip; W tamtych czasach z tańczeniem było gorzej niż ze śpiewaniem. Po wojnie tańczyło się oczywiście przedwojenne tańce: tango, walc, fokstrot. Szkoły organizowały w salach gimnastycznych tzw. potańc�wki, ale żeby tam chodzić, to trzeba było choć trochę umieć tańczyć. I z tym był problem: kt�ry chłopak miał starsze siostry czy kuzynki, to go uczyły, ale ja i kilku mnie podobnych zbieraliśmy się u Leszka, jego rodzice mieli patefon i kilka płyt i jego mama żmudnie uczyła nas podstawowych krok�w tanecznych: raaaz i dwa, raaaz i dwa, lub raz-dwa-trzy, raz-dwa-trzy, a my wytupywaliśmy to buciorami. Na potańc�wki dziewczyny przychodziły osobno, chłopcy osobno. Wyglądało to tak, że dziewczyny stały pod drabinkami gimnastycznymi albo w grupkach, udając, że są bardzo zajęte rozmowami, a młodzieńcy spacerowali z poważnymi minami, zastanawiając się, kt�rą poprosić do tańca. Po imprezie odprowadzało się grupowo. Od zakończenia wojny angażowałem się w harcerstwie: jako druh w gimnazjalnej drużynie 89 Z.D.H oraz jednocześnie (po odbyciu kilku szkoleń) jako drużynowy (tzw. w�dz) drużyny zuch�w, 8-12 letnich chłopak�w ze szkoły powszechnej przy ul. Szkolnej. Dostaliśmy po pewnym czasie do dyspozycji drewnianą andbdquo;zuch�wkęandrdquo; przy ul. 11 Listopada, gdzie co tydzień odbywały się zbi�rki, polegające na śpiewaniu, zabawach, majsterkowaniu itp. Strasznie się tym emocjonowałem - wynajdywałem r�żne gry, regionalne piosenki, a często sam je tworzyłem. Nie zapomnę, jak jeden zuch wracając z wycieczki na Centurię dostał gorączki i zasłabł, a ja andbdquo;na baranaandrdquo; musiałem go donieść do domu. W domu podpadłem, bo przyłapano mnie zimą, jak w najlepszej rodzinnej walizce wynosiłem z domu węgiel dla ogrzania zuch�wki. Z gimnazjalną drużyną wyjeżdżałem co roku na letnie, a czasem i zimowe obozy. Pamiętam Lewin Kłodzki, Krzyż, Zawoję. Do dziś wspominam moich drużynowych i Komendanta Hufca - to byli szlachetni, wspaniali ludzie. Harcerstwo wpoiło mi cechy niezwykle ważne w dalszym, dorosłym życiu: solidarność, obowiązkowość, odpowiedzialność za siebie i za innych, hart ciała i ducha i umiejętności techniczne. Nie spotkałem się w harcerstwie z żadnymi przejawami nielojalności wobec �wczesnego ustroju. Tym bardziej wielkim dla mnie zaskoczeniem było chyba w 1948 r. zawiadomienie nas przez przełożonych, że ZHP ulega natychmiastowemu rozwiązaniu. Nie rozumiałem tego, nie znałem motyw�w ani szczeg�ł�w, zresztą takim 17-latkom nie wszystko się m�wiło - może to i lepiej. Przyjęliśmy to smutnie, bez komentarza. Jednak na tym się nie skończyło. I ja, i moi koledzy z harcerstwa byliśmy niedługo potem wzywani do miejscowego UB, gdzie przez wiele godzin każdego z nas osobno wypytywano o to, gdzie się podział sztandar naszego hufca, kto go ukrył. Żaden z nas nie wiedział (a gdy wiedział, to nie powiedział). Prawdy dowiedziałem się dopiero po wielu, wielu latach... Zbliżała się matura, chciałem iść na studia. Zdawałem sobie sprawę że moje pochodzenie - tzw. inteligencja pracująca, przynależność do harcerstwa oraz średnie stopnie szkolne, nie przysporzą mi dodatkowych punkt�w na komisjach przyjęć. Biorąc to pod uwagę, zamiast kolejnego obozu harcerskiego ochotniczo zgłosiłem się do andbdquo;Służby Polsceandrdquo; i dzielnie przez 6 tygodni odgruzowywałem Warszawę. Mało tego. Kr�tko przed maturą jedna z naszych ulubionych profesorek, zupełnie apolityczna, z rozbrajającą szczerością i bez żadnej ideologicznej propagandy wprost powiedziała nam: Moi kochani, większość z was chce iść na studia, ale wiecie, że trudno się dostać. Zapiszcie się do ZMP, to znacznie ułatwi wasze plany. Po kr�tkiej, burzliwej dyskusji cała klasa podpisała za kilka dni odpowiednie deklaracje, otrzymaliśmy legitymacje, nigdy nie byliśmy w szkole na żadnym zebraniu tej organizacji. I tak dostaliśmy się na studia. Zaczęło się życie poza Zawierciem, inne otoczenie, inni koledzy, inne miasta, ale... to już inna bajka. Do dziś czasem odwiedzam Zawiercie, chodzę po r�żnych zakątkach, czasem je poznaję, czasem nie. Ale w pamięci utkwiła mi na zawsze rzewna, prymitywna piosenka z rymami częstochowskimi*, kt�rą usłyszałem w latach młodości w Zawierciu: Słońce wschodzi i zachodzi tu i tam A ja sobie na Zawiercie spoglądam Bo tu moja chatka, a w niej matka ma Tu jest ma dziewczyna, kt�ra kocham ja ... Zbigniew Żubr * Trudno się dziwić, przecież Częstochowa leży pod Zawierciem! http://www.dawne-zawiercie.pl/zawiercianie Sławni zawiercianie. http://www.dawne-zawiercie.pl/historia_i_liceum_ogolnoksztalcacego_im_stefana_zeromskiego Początki szkoły sięgają lat 30 XX w. 1 września 1933 r. otworzono pierwszy oddział 4 klasowego Państwowego Gimnazjum Koedukacyjnego przy Państwowym Seminarium Nauczycielskim Żeńskim im. A. Osuchowskiego w Zawierciu. Pierwszym dyrektorem została Henryka Jakliczowa, pełniąca swą funkcję do 1939 r. Gimnazjum miało swoją siedzibę w budynku Gimnazjum nr 2. 11 listopada 1934 szkołę przeniesiono do nowego budynku przy ulicy Parkowej. Początkowo Gimnazjum dzieliło budynek szkolny z Seminarium Nauczycielskim, ale już od 1936 r. nastąpiła całkowita likwidacja Seminarium, a budynek szkolny wraz z wyposażeniem przejęło Gimnazjum. Pierwsi absolwenci opuścili mury szkolne w 1937 r. po zdaniu "małej matury". W roku 1937 decyzją władz oświatowych otwarto 2 letnie Państwowe Liceum Koedukacyjne. W okresie II wojny światowej budynek szkoły przejął okupant. Zorganizowano w nim gimnazjum dla młodzieży pochodzenia niemieckiego. Szkoły polskie zamknięto, a wielu profesor�w i wychowank�w szkoły dotknęły represje. Zamordowani zostali min. ks. Bolesław Wajzler, Urszula Leszczyńska. Po wyzwoleniu, jeszcze w marcu 1945 roku rozpoczęto organizację szkoły. Początkowo nauczanie odbywało się w baraku przy ul. Hanki Sawickiej (dzisiejsza Hulczyńskiego). Pierwszym powojennym dyrektorem mianowany został Antoni Bieżanek. W 1947 r. zastąpiony został na kr�tko przez Marię Gałyńską. Po jej rezygnacji 1 września 1948 r. funkcję dyrektora szkoły powierzono Stanisławowi Ignacemu Rączce. Dyrektor stanął na czele połączonych szk�ł: Gimnazjum i Liceum oraz Szkoły Podstawowej nr 2. Szkoła miała siedzibę przy ul. Niedziałkowskiego. W 1950 r. dyrektorem został Stefan Kluz i pełnił tę funkcję aż przez 25 lat. W 1951 r. szkołę przeniesiono do nowego budynku przy ul. Wojska Polskiego. W roku szkolnym 1958/59 odłączono od liceum szkołę podstawową i zmieniono nazwę szkoły na I Liceum Og�lnokształcące. 15 listopada 1958 odbyło się nadanie szkole imienia Stefana Żeromskiego. Następcą dyrektora S. Kluza w 1975 r. został Piotr Grzyb. Pod jego kierownictwem uruchomiono stoł�wkę, ukończono nadbudowę trzeciego piętra, oddano do użytku 3 nowe pracownie przedmiotowe. W 1978 r. powołano Zesp�ł Szk�ł Og�lnokształcących, w kt�rego skład wchodziło I LO i Liceum dla Pracujących. W latach 1991- 96 dyrektorem I LO został Krystian Łojewski, a po ukończeniu czteroletniej kadencji zastąpił go Lech Młodziński pełniący swą funkcję do dziś. Opr. Paweł Abucki Żr�dło:J. Abramski, G. Zawała, B. Bańska "Oświata" w: "Monografia Zawiercia", Z. Jagodziński (red.), Zawiercie 2003. http://www.dawne-zawiercie.pl/w_miescie_zrujnowanym O krajobrazie i ludziach dawnego Zawiercia z Bogdanem Dworakiem rozmawia Remigiusz Okraska Remigiusz Okraska: Spojrzałem na ekran Twojego komputera. Widzę tam tytuł tekstu, kt�ry napisałeś: andbdquo;Zawiercia krajobraz zrujnowanyandrdquo;. Co chciałeś przez to powiedzieć? Bogdan Dworak: To, co zobaczyłem w dzieciństwie, jest moim najświeższym wspomnieniem, choć dobiegam osiemdziesiątki. Mogę zapomnieć, gdzie mam okulary, ale nigdy nie zapomnę Lasku Fabrycznego i otoczonego sosnami Domu Ludowego. R.O.: Chyba mało kto z młodszych czytelnik�w wie, o czym m�wimy. Dawny Dom Ludowy to obecna Biedronka... B.D.: Lasek Fabryczny był laskiem sosnowym. Ciągnął się od ulicy Piłsudskiego, niekt�re drzewa rosły właśnie wzdłuż bocznej ściany Domu Ludowego od strony ul. Piłsudskiego. Sięgał aż do ul. Leśnej - stąd jej nazwa. Wzdłuż Leśnej las sosnowy graniczył z drzewami liściastymi aż do parku miejskiego, prawie do ul. Paderewskiego. Dom Ludowy natomiast harmonizował z blokami robotniczymi dla pracownik�w TAZ. Dwa wielkie bloki jeszcze pozostały w nienaruszonej bryle architektonicznej. Natomiast Dom Ludowy zniszczono. Klinkierową cegłę budowli otynkowano. Zamurowano przepiękne, łukowe okna. Jak potem wytłumaczyli mi fachowcy, otynkowanie budynku i zamurowanie okien zakł�ciło normalną pracę mur�w. W związku z tym zbutwiał i zmarniał, a następnie przegnił pierwotny, drewniany dach Domu Ludowego. Naruszono r�wnież zewnętrzną bryłę, dobudowując ganek z werandą. Zdewastowano także wnętrze. W sali widowiskowej, na tylnej ścianie, był balkon z piękną, kutą balustradą. Aby zwiększyć godność socjalistycznej przebudowy gmachu, absolwent szkoły filmowej zaprojektował i zrealizował pomnik przedstawiciela zwycięskiej klasy robotniczej. Pomnik ustawiono przed frontonem domu, na bardzo potężnym cokole. Jednak sama postać robotnika była z betonu, więc okazała się r�wnie nietrwała, jak ustr�j - warunki atmosferyczne zniszczyły pomnik. Dom Ludowy zamieniono na Kino Wł�kniarz, służył r�wnież jako sala widowiskowa na potrzeby występ�w artystycznych. Gdy jeszcze Dom Ludowy był Domem Ludowym, przynajmniej raz w miesiącu Teatr Dramatyczny z Częstochowy lub Teatr Śląski im. Wyspiańskiego wystawiały tam przedstawienia. Nie było telewizji i komputer�w, a zawiercianie wypełniali salę na każdym spektaklu. Na tejże sali byłem świadkiem największego sukcesu Stefana Żeromskiego jako dramaturga. W czasie przedstawienia andbdquo;Grzechuandrdquo;, uwodziciel zwodził panią Parmen. Gdy ulegała ona urokowi naciągacza, poderwał się robotnik z widowni i krzyknął na całą salę: andbdquo;Pani, nie wierz mu, on panią zwodzi!andrdquo;. Mimo iż Leon Kruczkowski dopisał fałszywe zakończenie do andbdquo;Grzechuandrdquo;, publiczność zawierciańska okazała się dojrzała. Gdy w ostatnim akcie bohaterowie sztuki zaczęli śpiewać Międzynarod�wkę, zawiercianie wybuchnęli śmiechem. Wiedzieli, iż Żeromski nigdy by takiego głupstwa w swojej sztuce nie zamieścił. Doprawdy, nie pamiętam, w kt�rym roku Lasek Fabryczny wycięto pod blokowiska dla zwycięskiej klasy robotniczej. Natomiast w blokach na tzw. Podkowie najpierw otrzymali mieszkania przyw�dcy owej klasy. Gdy przyjechałem do Zawiercia i zobaczyłem, że nie ma już Lasku, szybko napisałem artykuł do andbdquo;Gazety Zawierciańsko-Myszkowskiejandrdquo;. Redaktor naczelny, Saturnin Limbach, powiedział krotko: andbdquo;Tego nigdy pan nie wydrukuje!andrdquo;. Krzyknąłem zrozpaczony: andbdquo;W Europie były dwa lasy w środku miasta - Lasek Buloński w Paryżu i Lasek Fabryczny w Zawierciuandrdquo;. Wsp�łpracował z gazetą Loniek Rosikoń, m�j niegdysiejszy sąsiad z ul. Kruczej. Zaśmiał się ironicznie i powiedział: andbdquo;Jakżeś taki mądry, to jedź do Lasku Bulońskiegoandrdquo;... R.O.: Wiadomo już zatem, co miałeś na myśli, pisząc o krajobrazie zrujnowanym. Brzmi to poetycko, ale mamy do czynienia raczej z barbarzyństwem... B.D.: Jako kilkunastoletni chłopiec przeczytałem debiutancki tom opowiadań Kornela Filipowicza, pt. andbdquo;Krajobraz niewzruszonyandrdquo;. Ten tytuł przylgnął do mnie jak dobrze skrojona koszula. Ale w moim mieście byłem świadkiem krajobrazu rujnowanego. Nim wybudowano blokowiska i w tym celu wyburzono całe dzielnice, dookoła miasta było wiele wolnych przestrzeni budowlanych. A mimo to niszczono tkankę przestrzenną. Na przykład po wyjściu z dworca zaczynała się dzielnica zwana Nowym Światem. W licznych ogrodach stały jednorodzinne domy, niekt�re o willowym charakterze. Tylko na ul. Słowackiego i Pomorskiej było kilka czynszowych kamienic. Jedna z nich stoi do dziś, ale już nie ma lokator�w, cały budynek zamieszkuje rodzina właścicieli. Na miejscu Nowego Świata powstały blokowiska. Rozmawiałem z architektami i pytałem, dlaczego blokowisk nie buduje się z dala od śr�dmieścia. Odpowiadali, że o tym decydowali sekretarze partii i władze miasta. A gdy pytałem niekt�rych sekretarzy, dlaczego podjęli taką fatalną decyzję, odpowiadali, że zrobili to fachowcy-architekci. Jak zwykle nie ma winnych za błędy PRL-u. W epoce, gdy o wszystkim decydował rozum ludzki, nie ma winnych wśr�d ludzi. Pewnie o wyburzeniach zadecydowała Święta Tr�jca. R.O.: Jeśli fatalnych decyzji nie podjęły siły niezbadane, to kto był winny? B.D.: Nie potrafię na to odpowiedzieć. Natomiast byłem świadkiem, i to bardzo osobiście zainteresowanym, gdy wyburzono pod blokowisko dzielnicę zwaną Parkiem. Ta dzielnica była dość duża - zaczynała się od ul. Piłsudskiego w punkcie, gdzie był początek Ogrodowej. Ulica Ogrodowa dobiegała aż do ul. Parkowej, natomiast od ul. Blanowskiej na wysokości ul. Szerokiej wchodziło się w ul. Kr�tką. Od niej szła odnoga przy narożnej kamienicy Milejskich. Ulica Krucza r�wnież była ślepą ulicą, od Kruczej była odnoga ul. Korfantego, kt�rą w PRL-u nazwano Marchlewskiego i całą dzielnicę Park powszechnie nazywano dzielnicą Marchlewskiego. Ulica Korfantego dochodziła aż do ul. Zaparkowej. A od ul. Korfantego w prawo skręcało się w Wierzbową i Nowowierzbową. Jednorodzinne domy tej dzielnicy tonęły w ogrodach. Było też kilka dom�w czynszowych, lecz niewielkich. Bogatsi robotnicy budowali domy kilkuizbowe - rodziny robotnicze najczęściej zajmowały mieszkania jednoizbowe i dlatego w takich domach mieszkały czasami aż cztery rodziny. Od Ogrodowej za kamienicą Marczak�w była odnoga ul. Dojazd, r�wnież ślepa. Te ślepe ulice dzielnicy Park kończyły się na płocie wielkiego ogrodu Ziemskich. Na ul. Ogrodowej stał parterowy dom państwa Wizor�w. Byli oni zamożni, na ul. Zaparkowej mieli wielkie ogrodnictwo. Obecnie w domu na Ogrodowej jest świątynia zielonoświątkowc�w, a na miejscu ogrodnictwa na Zaparkowej stanął kości�ł p.w. św. Stanisława Kostki. To jeden z niewielu przypadk�w, że na posiadłości jednej rodziny znalazły miejsce świątynie dw�ch r�żnych wyznań. R.O.: W swoich artykułach i opowieściach wspominałeś o postaciach historycznych z tej okolicy. Porozmawiajmy o nich. B.D.: Tuż za wspomnianą kamienicą Wizor�w była wielka kamienica czynszowa. 1 stycznia 1908 r. urodził się w niej Julian Majcherczyk. Po bardzo dramatycznych przeżyciach ukończył seminarium nauczycielskie, pracował na Kresach, w 1933 r. został wysłany do Francji przez MSZ, by krzewić kulturę polską wśr�d emigracji zarobkowej. Wydawał książki, odni�sł sukces literacki powieścią andbdquo;Światła wśr�d nocyandrdquo;, za kt�rą otrzymał I nagrodę warszawskiego andbdquo;Kuriera Porannegoandrdquo;. Za popularyzację polskiej literatury został w 1937 r. odznaczony Srebrnym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury w Warszawie. W owym roku tę samą nagrodę otrzymał Jerzy Andrzejewski. W 1996 r. Majcherczyk obchodził diamentowe gody, przyjechał wtedy do Zawiercia, zmarł w styczniu 1998 r. w Paryżu. Uliczka z Ogrodowej do Kr�tkiej była przejściem między drewniakami Liwoch�w i Wachowicz�w. Matka gen. J�zefa Baryły była z domu Wachowicz�wna - a generał J�zef Baryła to pierwszy generał rodem z Zawiercia. Symbolizował awans społeczny wedle wzorca: andbdquo;Nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficeraandrdquo;. R.O.: Z tą okolicą związany jest epizod z życia jeszcze jednej postaci, w kt�rej przypadku możemy m�wić o awansie społecznym. Bardzo spektakularnym, bo na sam szczyt... B.D.: Najważniejszą postacią historyczną z ul. Ogrodowej jest Władysław Gomułka. Za drewniakiem Biegus�w, za wysokim płotem stała pod numerem 49 jednopiętrowa kamienica z facjatką, należąca do państwa Marczak�w. W tej kamienicy i losach jej mieszkańc�w można odczytać niemal wszystkie zawiłości dziej�w Polski XX wieku. W latach 1927-31 Władysław Gomułka pełnił funkcję sekretarza i skarbnika Zarządu Okręgowego Związku Robotnik�w Przemysłu Chemicznego i Pokrewnych w Zawierciu. Z żoną i kilkuletnim pierworodnym synem wynajmował jedną izbę u Marczak�w na ul. Ogrodowej. Gomułkowie byli lubiani przez sąsiad�w, nikogo nie raziło, że Zofia Gomułkowa, do kt�rej mąż pieszczotliwie zwracał się Liwuś, była Żyd�wką. W szabasowych dniach wysyłała dzieci do studni po wodę i płaciła za przyniesienie kubełka 30 groszy. R.O.: Dlaczego tak bardzo zainteresowałeś się prywatnym życiem Gomułk�w? B.D.: Ponieważ gdy Gomułka został andbdquo;wodzem naroduandrdquo;, to już inaczej o nim m�wiono i pisano. Z Zawierciem wiąże się ciekawa, choć dramatyczna historia. W izbie domu Marczak�w pani Zofia urodziła drugiego syna. Po kilku dniach dziecko jednak zmarło. Gdy ksiądz dowiedział się, że dziecko jest niechrzczone, w dodatku po matce Żyd�wce, nie pozwolił na pogrzebanie oseska na katolickim cmentarzu. R�wnież gmina żydowska odm�wiła poch�wku na kirkucie. Przez kilka dni Gomułka ze zmarłym dzieckiem i żoną gnieździli się w jednej izbie. Wreszcie za drobne pieniądze wyjednał zgodę na pogrzebanie dziecka na kirkucie. Po 1945 r., gdy Gomułka został wicepremierem i ministrem Ziem Odzyskanych, towarzysze partyjni z Zawiercia zaproponowali ekshumację dziecka. Ojciec odm�wił. Potem, gdy popadł w niełaskę, ci sami towarzysze wymazali z pamięci postać andbdquo;Wiesławaandrdquo;. Gdy jednak wkr�tce został andbdquo;wodzem naroduandrdquo;, pod kamienicę Marczak�w zjeżdżali liczni goście: ekipy dziennikarskie, fotoreporterzy, operatorzy kroniki filmowej itd. A w miejskim komitecie Partii zn�w mawiano: andbdquo;Między nami żył i działał towarzysz andraquo;Wiesławandlaquo;andrdquo;. Zapraszano Gomułkę do Zawiercia, lecz nigdy nie przyjechał. Ulica Ogrodowa była najdłuższą ulicą w dzielnicy Park. Została wyburzona jak cała dzielnica. Zr�wnano z ziemią kamienicę, w kt�rej mieszkał Gomułka, wyburzono nawet wille przy ul. Ogrodowej, wybudowane zaledwie kilka lat przed wyburzeniem. Paradoks polegał na tym, że w blokowisku dla klasy robotniczej wiele mieszkań musiano przyznać lokatorom wyburzonych dom�w... R.O.: Czy na wyburzeniu dzielnicy Park kończy się niechlubna lista zniszczeń w krajobrazie Zawiercia? B.D.: Skądże. Jeszcze jeden przypadek jest spektakularny i wart odnotowania. Przy ul. Piłsudskiego, w PRL zwanej 1 Maja, stało kino. Kino Stella. Właścicielami byli państwo Jaworscy. Kino powstało w epoce filmu niemego, a więc było pierwiosnkiem X Muzy w Zawierciu. Wnętrze budynku spełniało warunki architektury secesyjnej. Boczne balkoniki posiadały zasłony. Niemcy w czasie wojny zmodernizowali wnętrze wedle wzorc�w hitlerowskiego monumentalizmu. Na zewnątrz umieścili napis andbdquo;Nur fanduuml;r Deutscheandrdquo;. Raz w tygodniu do kina mogli wejść Polacy. Moja matka była oburzona, że chodziłem w te dni do kina i powtarzała: andbdquo;Tylko świnie siedzą w kinie, a Polacy w Oświęcimieandrdquo;. Większość społeczności zawierciańskiej, kt�ra doczekała starości lub wieku średniego, swoje największe przeżycia artystyczne, związane ze sztuką filmową, kojarzy z Kinem Stella. Niestety, ten gmach, kt�ry dziś miałby wartość historyczną, r�wnież został zr�wnany z ziemią. Sala Kina Wł�kniarz została supermarketem, więc tylko sala widowiskowa w MOK-u jest kilka razy w tygodniu zamieniana na salę kinową. R.O.: Masz spos�b bycia nastolatka, a wiem, że sięgasz osiemdziesiątki. Czy przypominasz o krajobrazie z pierwszej połowy XX wieku z sentymentu, czy z rozsądku? B.D.: Myślę, że ze zdrowego rozsądku. W kraju, gdzie wielka część społeczeństwa uważa Papieża-Polaka za najdoskonalszy wz�r osobowy, łatwo zapomina się słowa Jana Pawła II, że społeczeństwo pozbawione korzeni, ulega zagładzie. Zawiercie nie ma nawet stu lat, a przez kilka dekad pozbawiano to miasto korzeni, kt�re przecież nie sięgały wiek�w. __________________________ Powyższy tekst pierwotnie ukazał się w kwartalniku andbdquo;Zawiercianinandrdquo; nr 8. Cały numer możesz przeczytać tutaj: http://zawiercianin.pl/dokumenty/zawiercianin_nr_8.pdf http://www.dawne-zawiercie.pl/rozwoj_rzemiosla_na_ziemii_zawiercianskiej Początek cech�w w Polsce datuje się na XIII wiek. W wieku XIV nastąpił ich silny rozw�j. W 1423 r. prawo zakazywało tworzenia cech�w, a te istniejące zostały zniesione. Ich powr�t nastąpił za sprawą Zygmunta I - po 120 latach działań w ukryciu. Największy rozkwit cechy przeżywały w wieku XVI. W okresie rozbiorowym uległy licznym zmianom i przekształceniom przez co wiele straciły na znaczeniu. Ponowny ich rozw�j nastąpił dopiero w latach dwudziestych XX w. W Polsce socjalistycznej cechy zmagały się z nieustającymi problemami stwarzanymi przez państwo. Zlikwidowane zostały cechy branżowe i powołano jedną organizację zwaną Cechem Rzemiosł R�żnych. Działalność rzemieślnicza związana była r�wnież z historią ziemi zawierciańskiej. Obecna dzielnica Zawiercia - Kromoł�w - pojawia się w zapisach historycznych z 1193 r. Może się on pochwalić bogatymi tradycjami rzemiosła, w tym r�wnież rzemiosłem artystycznym. Przemysł wł�kienniczy, powstający w Zawierciu i Częstochowie u schyłku XIX w. stał się konkurencyjny dla kromołowskich manufaktur. W latach 1918-1939 r. rzemiosło na terenie miasta Zawiercie odgrywało istotną rolę. Niedługo po zakończeniu I wojny światowej powołana została Rada Rzemieślnicza, kt�rej przewodniczącym został wybrany Jan Gruszczyński. 25 listopada 1919 r. trzynastu rzemieślnik�w z Zawiercia pod przewodnictwem prezydenta miasta Kazimierza Pawłowskiego założyło Cech Rzeźniczy, 3 lutego 1921 r. założony został Cech Szewc�w i Cholewkarzy, 13 maja 1923 r. Cech Ślusarzy i Kowali, 11 listopada 1923 r. Cech Fryzjer�w, 29 maja 1925 r. Cech Stolarzy. Cechy te stanowiły Radę Rzemieślniczą, kt�ra w 1925 r. została przemianowana na Towarzystwo Rzemieślnicze. Po wkroczeniu Niemc�w w 1939 r. Zawiercie włączono do wielkiej Rzeszy Niemieckiej. Po inteligencji, kolejną grupą kt�ra miała ulec wyniszczeniu byli rzemieślnicy. Niekt�re z zakład�w rzemieślniczych zostały przejęte przez Niemcy w szczeg�lności przez Niemc�w rumuńskich. W maju 1942 r. zlikwidowane zostały cechy skupiające polskich rzemieślnik�w a działający rzemieślnicy podlegali Izbie Rzemieślniczej w Opolu, z ekspozyturą w Będzinie. 10 października 1940 r. aresztowany został Starszy Cechu Fryzjer�w - Jan Rook działający w podziemnej organizacji polskiej andbdquo;Płomieńandrdquo;, kt�ry zmarł 19 marca 1941 r. w więzieniu w Opolu. 28 października 1945 r. odbył się pierwszy Zjazd Rzemieślnik�w Powiatu Zawierciańskiego w trakcie kt�rego przyjęty został ramowy statut oraz dokonano wyboru Zarządu Powiatowego Związku Cech�w. Do Zarządu weszli: Jan Gruszczyński - prezes Zarządu, Ignacy Hamerski - wiceprezes, wybrano r�wnież sześciu członk�w i trzech zastępc�w członk�w. Dekret z 1948 r. o zmianie prawa przemysłowego wprowadził jednolity obowiązek przynależności rzemieślnik�w do cechu. Powiatowe związki cech�w zostały zniesione i zastąpiono je okręgowymi związkami. Były to organizacje o charakterze przymusowym i obejmowały one po kilka powiat�w. Lata 1948-1953 to okres stagnacji działalności cechowej. Uchwałą Wojew�dzkiej Rady Nadzorczej nr 69/2063 z 30 grudnia 1952 r. powołany został Zarząd Komisaryczny. Do 1954 r. biuro Cechu miało swoją siedzibę w dw�ch izbach wynajętych w budynku mieszkalnym przy ul. Kościuszki 2 w Zawierciu. W tym samym roku zakupiony został zniszczony kości�ł ewangelicko-augsburski przy ul. 1 Maja w Zawierciu, kt�ry następnie został zaadoptowany na Dom Rzemiosła. Uroczyste otwarcie odbyło się w listopadzie 1957 r. W latach Polski Ludowej rzemiosło zawierciańskie brało aktywny udział w życiu społecznym i politycznym, miało swoich przedstawicieli w radach narodowych, komisjach powiatowych i samorządach mieszkańc�w. Za sprawą Rzemiosła Zawierciańskiego wykonano oświetlenie przy ul. Kościuszki w 1964 r., ufundowany i wybudowany został pomnik Grobu Nieznanego Żołnierza w 1968 r. Ponadto społecznie przepracowano wieleset godzin przy budowie Ośrodka Sportu i Rekreacji w Zawierciu oraz oddano do użytku w ramach czynu społecznego andbdquo;Pawilon Rzemiosłaandrdquo; na osiedlu Centrum w Zawierciu. Ilość zakład�w w Cechu w wybranych latach przedstawiała się następująco - np. 1966 r. - 599, 1970 r. - 630, 1974 r. - 659, 1978 r. - 583, 1982 r. 641, 1986 r. - 842, 1989 r. 1023. W czasie istnienia Polski Ludowej zarządy Cechu kierowały organizacją cechową w Zawierciu i rzemieślnikami ziemi zawierciańskiej. Początkowo wybierane na trzyletnią kadencję a następnie czteroletnią. Od 16 marca 1956 r. do 27 czerwca 1989 odbyło się 11 posiedzeń Walnego Zgromadzenia, kt�re wybierało członk�w Zarządu Cechu. W roku 1989 następuje zmiana ustroju społeczno-politycznego w Polsce. Od 1 stycznia 1989 r. obowiązuje ustawa o działalności gospodarczej, kt�ra w połączeniu z panującymi warunkami gospodarki wolnorynkowej powoduje zast�j a czasami nawet upadek organizacji cechowych jak i samego rzemiosła. Zamknięto i zlikwidowano dziesiątki zakład�w rzemieślniczych. Wytężona i skuteczna praca nowowybranego zarządu Cechu oraz kolejnych sprawiła, iż cech nie rozpadł się i jest postrzegany przez wyższe władze rzemiosła jako jeden z lepszych w kraju. 22 listopada 1992 r. zorganizowano uroczystości 70-lecia rzemiosła zawierciańskiego, w kt�rym wzięło udział około 150 os�b. Ufundowany został r�wnież nowy sztandar. Sztandary od zawsze były nieodłącznym atrybutem każdego Cechu. W chwili obecnej zawierciańscy rzemieślnicy znajdują się w posiadaniu następujących sztandar�w: - Cech Krawc�w: sztandar z 1924 r., Cech Stolarzy: sztandar z 1958 r., Cech Szewc�w i Cholewkarzy: sztandar z 1960 r., Cech Fryzjer�w: sztandar z 1969 r., Cech Rzemiosł R�żnych: sztandar z 1969 r.; sztandar gł�wny Cechu, Cech Piekarzy i Cukiernik�w: sztandar z 1976 r., Cech Rzemiosł R�żnych: sztandar z 1992 r. (dotychczasowy z 1969 r. nie zawierał więzi z Kościołem Katolickim). Cech Zawierciański jako jeden z pierwszych w kraju, został odznaczony przez Związek Rzemiosła Polskiego złotym medalem im. Jana Kilińskiego (najwyższe odznaczenie w rzemiośle) za zasługi zawierciańskiego rzemiosła, jego osiągnięcia w ciężkim okresie transformacji oraz za działania Zarządu Cechu. Medal wręczono na Walnym Zgromadzeniu Cechu w 1993 r. 12 maja 1992 r. zarejestrowano Rzemieślniczą Partię Polski z siedzibą w Domu Rzemiosła. Inicjatorami tego przedsięwzięcia obok zawierciańskich rzemieślnik�w byli rzemieślnicy z Czechowic-Dziedzic. Nieodzownym ogniwem działalności i pracy zawierciańskich rzemieślnik�w było i jest szkolenie młodzieży w zawodach rzemieślniczych. Praktykę młodzież odbywała w ich zakładach. W latach 1997-2001 szkolono 260 uczni�w z czego 1/3 zdawała egzamin czeladniczy. Większość praktykant�w w zakładach rzemieślniczych pobiera naukę w Zespole Szk�ł im. Hugona Kołłątaja przy ul. Miodowej w Zawierciu. Zgodnie ze statutem zawierciańscy rzemieślnicy tworzą sekcje branżowo-zawodowe, kt�re wybierają ze swego grona przewodniczącego, z-cę przewodniczącego i sekretarza. Aktualnie większymi sekcjami zawodowymi Cechu są: sekcja motoryzacyjna, sekcja fryzjerska, sekcja piekarsko-cukiernicza, sekcja krawiecka, sekcja metalowa, sekcja budowlana, sekcja stolarsko-tapicerska, sekcja zawod�w precyzyjnych, sekcja szklarska i szewska. Decyzją Sądu Rejestrowego w Katowicach 30 czerwca 1999 r. dotychczasowy Cech Rzemiosł R�żnych przekształcony został w Cech Rzemieślnik�w oraz Małych i Średnich Przedsiębiorstw. Opr. Katarzyna Kleszczewska http://www.dawne-zawiercie.pl/wspomnienia_ludwiki_stachpeczkowskiej_z_zawiercia W pierwszych dniach sierpnia 1939 r. w Krakowie odbywały się szkolenia wojskowe dla niekt�rych działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej. Na pierwszym z nich był tow. Feliks Bereza, na drugim miał być m�j ojciec, lecz został odwołany. W dniach 25 i 26 sierpnia 1939 r. tow. Feliks Bereza dostarczył nam broń otrzymaną z Okręgu Krak�w. Przechowywana była u nas w domu oraz u Ignacego Groji (mąż siostry Anny) zamieszkałego w Zawierciu przy ul. Jagiellońskiej 12. 31 sierpnia 1939 r. na ulicach Zawiercia ukazały się ogłoszenia mobilizacyjne. Z naszej rodziny został zmobilizowany tylko szwagier Ignacy Groja. Brat Stanisław Wencel poszedł w ślad 73 pp. aż na południe Polski. Mąż m�j Stanisław Stach został zatrzymany przez ojca w domu. 1 i 2 września oddziały Wojska Polskiego poniosły klęskę pod Częstochową. Zmęczeni, brudni, głodni żołnierze uciekali w nieładzie przez Zawiercie. Czasami zatrzymywali się w niekt�rych domach, a ludność wynosiła miednice z wodą do mycia, czyste onuce, ciepłe jedzenie, chleb i butelki z piciem. Gdy odeszli, widzieliśmy, że nie da się uratować kraju od klęski, jaką będzie okupacja hitlerowska. Wieczorem tego dnia ojciec, mąż i ja przystąpiliśmy do zabezpieczenia akt partyjnych, Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego [TUR] i Czerwonego Harcerstwa. Pomagał w tym Zygmunt Makowski, gospodarz Domu Ludowego, członek PPS i Klasowego Związku Zawodowego Wł�kniarzy w Zawierciu. 3 września ojciec wydał polecenie ukrycia sztandar�w, proporc�w, biblioteki TUR. W pracy tej bardzo pomagał Czerwony Harcerz, Henryk Major - przewodnik Gromady Czerwonego Harcerstwa im. Ludwika Waryńskiego w Zawierciu. Przez nasz dom przechodzili zmartwieni towarzysze, bez żadnej nadziei na lepsze jutro. 4 września weszły do Zawiercia pierwsze oddziały niemieckie. Witała ich spora grupa mieszkańc�w Zawiercia, o kt�rych wiedzieliśmy, że są pochodzenia niemieckiego. Tegoż dnia weszło w życie zarządzenie o zaciemnianiu okien i godzinie policyjnej oraz rozlepiono zarządzenie, że wszyscy mężczyźni od lat 14 do 65 mają się stawić na placu fabryki TAZ (Towarzystwo Akcyjne andbdquo;Zawiercieandrdquo;). W wypadku oporu będą rozstrzelani. Spędzono kilka tysięcy mężczyzn i trzymano ich 3 dni i 3 noce. Z 4 na 5 września weszła regularna armia niemiecka i objęła władzę nad miastem. Dowodził nią gen. Kuntzen. Mężczyźni na placu zostali zewidencjonowani. Według pogłosek mieli być rozstrzelani. Nastąpić to miało, jak tylko do miasta przyjdzie gestapo. W czwartym dniu na polecenie gen. Kuntzena mężczyźni zostali zwolnieni. Na ich miejsce zabrani zostali zakładnicy. Zakładnik�w gestapo przetrzymało tydzień. Byli traktowani okropnie, a szczeg�lnie ksiądz Bolesław Wajzler, prezydent miasta inż. Jan Kowalski i komisarze policji. Musieli myć podłogi, wynosić nieczystości, myć w.c., wynosić fekalia po swoich kolegach. Wszystkim tym czynnościom towarzyszyło bicie i wyzwiska. Pod koniec września 1939 do domu wr�cił szwagier, a w początkach października brat Stanisław. Po długiej naradzie rodzinnej, ojciec stwierdził, że jako stary konspirator z PPS, więzień Pawiaka, Cytadeli (X Pawilon), katorżnik, nie może inaczej postąpić, jak przystąpić do budowania tajnej organizacji. Nie sądzi, aby kt�reś z dzieci myślało i czuło inaczej. Jego wiernym towarzyszem była nasza mama. Konspiratorka PPS 1905-1907 r. w Warszawie i Zawierciu, trzymana w więzieniach Będzin, Piotrk�w, Pawiak i X Pawilon Cytadeli. Zesłana na Sybir razem z ojcem, przebyła katorgę i zesłanie w latach 1909-1922. Wr�cili do kraju i zn�w stanęli do działalności politycznej w PPS w Zawierciu. Z Syberii przywieźli pięcioro dzieci, zahartowanych na gł�d, zimno, niewygody życiowe. Rodzice dali nam wszystko, co mogli dać w okresie przedwojennym, to jest odporność fizyczną i psychiczną. Koniec października 1939 r. był okresem, kiedy PPS w całej Polsce zeszła w podziemie i tak stało się u nas. Pierwszą tr�jką tajnej, przygotowanej przez PPS przed wrześniem, organizacji bojowej andbdquo;Okrzeja-Odraandrdquo;, w Zawierciu byli: Stanisław Wencel - senior, Feliks Bereza i Jan Kurek. W ostatnich dniach października ta tr�jka zebrała się w naszym mieszkaniu i postanowiła rozszerzyć sw�j skład i nadać jej charakter kierownictwa obwodu dla miasta Zawiercia i powiatu. Postanowiono dokooptować Wacława Kowalczyka, Czesława Mendraszka, Ignacego Lipczyńskiego i mego męża Stanisława Stacha - łącznika z Okręgowym Komitetem Robotniczym [OKR] Zagłębie. Pełnił on tę funkcję od czerwca 1939 r. i był łącznikiem między Aleksym Bieniem [wybitny działacz socjalistyczny, w międzywojniu prezydent Sosnowca] a Stanisławem Wenclem. W listopadzie tegoż roku zgłosił się do ojca Czesław Mendraszek i stwierdził, że w obecnej chwili nie ma nic do roboty jako samorządowiec i do pracy konspiracyjnej włączy się dopiero, jak przyjdzie odpowiednia chwila. W ten sam dzień ojciec przyni�sł z pracy rezygnację z udziału w kierownictwie Wacława Kowalczyka, kt�ry jednak zdeklarował się brać udział we wszystkich potrzebnych akcjach dla organizacji na terenie TAZ (był tam gł�wnym portierem). Rezygnację tę rozumieliśmy, gdyż tow. Kowalczyk był chorym człowiekiem, a po I wojnie został mu uraz w postaci ustawicznego potrząsania głową. Trzeci kandydat, Ignacy Lipczyński, pracował na robotach publicznych i tam związał się ze Służbą Zwycięstwa Polski, kt�rej założycielem był J�zef Słaboszewski, a jego zastępcą przedwojenny oficer Teodor Stosik. Stosik był zwierzchnikiem w pracy tow. Lipczyńskiego i uważał, że swoją działalność będą mogli lepiej zakonspirować niż my. Lipczyński został aresztowany ze wszystkimi członkami Związku Walki Zbrojnej [ZWZ] w czerwcu 1940 r., osadzony w KL Auschwitz i tam w przeciągu trzech miesięcy zmarł. W grudniu 1939 r. ojciec zwołał tajne zebranie pepesowc�w, w kt�rym uczestniczył Stefan Pol - przedstawiciel OKR Zagłębia. Zebranie powołało Komitet do kierowania działalnością zawierciańskiej, podziemnej Polskiej Partii Socjalistycznej andbdquo;Wolność - R�wność - Niepodległośćandrdquo;. Skład Komitetu był następujący: Jan Kurek andbdquo;Dziadekandrdquo; - przewodniczący, Stanisław Stach andbdquo;Larwaandrdquo; - zastępca przewodniczącego i technika organizacji, Feliks Bereza i J�zef Płoński - sekcja gospodarcza, Czesław Mendraszek - sekcja samorządowa, Bronisław Micuła i Bronisław Stefan Micuła (syn) andbdquo;Bystryandrdquo; - sekcja sp�łdzielcza, Ignacy Nowak i Edmund Ziembowski andbdquo;Chomikandrdquo; - Milicja PPS-WRN, Stanisław Nowak i Wojciech Napora - Straż (Milicja) Przemysłowa PPS-WRN, Stanisław Wencel (syn) andbdquo;Świderandrdquo;, andbdquo;Twardyandrdquo; - Gwardia Ludowa PPS-WRN, Stanisław Wencel i J�zefa Wencel - instruktorzy bojowi i technika. Wszyscy oni działali przed wojną w PPS i związanych z nią organizacjach. Pierwszymi łącznikami Komitetu Obwodu Zawiercie PPS-WRN były: Maria Mieszczanek z d. Wencel, Helena Micuła, Kamila Jamr�z z d. Wencel - wszystkie związane przed wojną z Czerwonym Harcerstwem TUR. Na następnym zebraniu Komitetu, pod koniec stycznia 1940, na łącznik�w mających działać w zasięgu Generalnego Gubernatorstwa i na punktach granicznych powołano Henryka Majora, Henryka Jamroza, mnie i, niestety, Władysława Pacieja, kt�ry p�źniej został agentem niemieckim. Od lutego 1943 r. pracowała jako łącznik Elżbieta Sas z Siewierza. Organizacja miała szereg punkt�w kontaktowych, tzw. andbdquo;skrzynekandrdquo;, mieszczących się w Zawierciu u Stanisława Wencla (ojca) ul. Szymańskiego 1, Anny Groja z d. Wencel - ul. Jagiellońska 12, Zygmunta Makowskiego - ul. Fabryczna 31 i 33, Feliksa Berezy - ul. Słowackiego, J�zefa Brzeziny - ul. Paderewskiego (Domy Szklarskie), Bronisława Micuły - ul. Szeroka 26, Jana Kurka - ul. Fabryczna 14, i Edmunda Ziembowskiego - ul. Fabryczna 24. Mieliśmy też dwa swoje punkty kontaktowe w Sosnowcu u Franciszka Bratka i Piotra Stacha. Zawiercie i powiat należały od 1942 r. do III pułku Brygady Zagłębiowskiej Gwardii Ludowej PPS-WRN. Na jej czele stanął inż. Cezary Uthke. Dow�dcą pułku zawierciańskiego został por. mgr J�zef Mazurek andbdquo;Kostekandrdquo;. Pułk składał się z 2 batalion�w. Dow�dcą batalionu zawierciańskiego został tow. Piotr Wierzbicki andbdquo;Jodłaandrdquo;, a batalionu myszkowskiego tow. Mieczysław Stelmach andbdquo;Zawieruchaandrdquo;. Ważną częścią naszej pracy konspiracyjnej był kolportaż i wydawanie podziemnej prasy pepesowskiej. Z okręgu docierała do nas prasa centralna oraz pisma okręgu zagłębiowskiego partii. Wydawaniem tych ostatnich zajmowała się w Sosnowcu Maria Polowa - żona Stefana Pola, naszego opiekuna z ramienia OKR. Przed wojną Maria Polowa - działaczka Koła Kobiet PPS w Sosnowcu - często kontaktowała się z moją siostrą Anną Grojową, przewodniczącą Koła Kobiet PPS w Zawierciu. Serdecznie się teraz ucieszyła, że u Anny jest andbdquo;skrzynkaandrdquo; kontaktowa i tam tylko wysyłała z Sosnowca łącznik�w, kt�rzy dowozili prasę do Zawiercia. Prasy tej było bardzo mało na zapotrzebowanie całego powiatu zawierciańskiego. Okręg dostarczał nam na miasto i powiat od 10 do 50 egzemplarzy pism. Ta liczba nie wystarczała na miasto, a co dopiero na Porębę, Łazy, Ogrodzieniec, Wysoką, Wysoką-Cementownię koło Łaz, Blanowice, Kromoł�w, Włodowice, Myszk�w, Żarki itd. Kierownictwo organizacji postanowiło więc radzić sobie na terenie Zawiercia, aby zwiększyć liczbę egzemplarzy pism. Organizacja nasza miała bardzo dużo sympatyk�w. Jednym z nich był Stanisław Pęczkowski (do 1939 r. kierownik wydziału drukarni TAZ, gdzie kierownikiem warsztatu mechanicznego był m�j ojciec St. Wencel) i on to dostarczył mojemu ojcu stary powielacz, maszynę do pisania - ukrytą przed zarejestrowaniem w gestapo - matryce i dużo papieru do powielania. Komitet postanowił wyremontować maszynę i złożyć powielacz. Sprawą zajął się ojciec z naszym sympatykiem Zygmuntem Żurawskim, rytownikiem-drukarzem tkanin bawełnianych, kt�ry pracował w TAZ wsp�lnie z ojcem. Zygmunt Żurawski wykonywał nam też matryce do podrabiania druk�w na andbdquo;palc�wkiandrdquo; i kartki żywnościowe oraz pieczątki w kauczuku i miedzi. Te jego prace dostarczaliśmy do Okręgu, a odbierali je Cezary Uthke, Lucjan Tajchman i Adam Rysiewicz z Krakowa. Mieliśmy powielacz, maszynę, papier i matryce, zaczęliśmy więc odbijać prasę otrzymywaną z Okręgu, żeby mieć jej więcej do kolportażu. Matryce pisałam na maszynie sama, a w powielaniu, składaniu egzemplarzy i wynoszeniu prasy z lokalu pomagali mi: m�j mąż Stanisław Stach, Wacław Kowalczyk, Helena Micuła, Piotr Migdalski, Bronisław Micuła (ojciec), Bronisław Stefan Micuła (syn). Ubezpieczali mnie Stanisław Pęczkowski, Wacław Kowalczyk, Jan Leśniak (pracownicy portierni TAZ). Punkty pisania na maszynie i powielania gazet musiałam zmieniać bardzo często. Pierwszym takim były pokoje gościnne przy ul. Fabrycznej 4. Kiedy wprowadził się do jednego pokoju kierownik Arbeitsamtu w Zawierciu Hans Drisner, oficer niemiecki (gestapo), zostałam przeniesiona do naszego mieszkania Teichstrasse 3. Trwało to 2 miesiące. Mieliśmy sąsiadkę Alinę B., do kt�rej przychodził leśnik; po sprawdzeniu okazało się, że jest oficerem SS. Po tym przeniesiono mnie na ul. Fabryczną 31 do domu ludowego TAZ. Tam bardzo pomagał mi Zygmunt Makowski. Jego aresztowanie w lipcu 1941 r. przerwało dalszy ciąg pracy. Po dw�ch tygodniach znalazłam miejsce na ul. 11 Listopada w magazynie bielizny, mebli i r�żnego sprzętu należącego do TAZ. Na tym miejscu dotrwałam do chwili aresztowania, tj. do 5 września 1943 r. Prasa była dostarczana do andbdquo;skrzynekandrdquo; kontaktowych, skąd rozprowadzali ją w Zawierciu kolporterzy: Bronisław Micuła, Edmund Ziembowski, J�zef Płoński, Henryk Jamr�z, Julia Kurek, Stanisław Nowak, Bronisław Rogoń, Bogdan Drabek. Byli to wypr�bowani towarzysze w pracy konspiracyjnej i dlatego Komitet do 1942 r. nie zmienił kolporter�w na młodszych. Prasę na powiat odbierała Anna Grojowa i wydawała zgłaszającym się. Przeważnie byli to właściciele andbdquo;skrzynekandrdquo; z powiatu. I tak: Łazy - Stanisław Olszowy, Siewierz - Jan Ziaja, a od 1943 r. rodzeństwo Sas - Elżbieta i Henryk, Żarki Blok - Aleksander Krystman (ojciec), Poraj - Stefan Zaczyński, Poręba - Stefan Heflik, Ogrodzieniec - Jan Żak, Roman Stąpel. Należy tu podkreślić, że gł�wną andbdquo;skrzynkąandrdquo; kontaktową naszej organizacji było mieszkanie Anny Groji, gdyż leżało ono na trasie do Łaz. Blisko był dworzec kolejowy, po prawej stronie, a po lewej las ciągnący się w stronę Łaz i Cementowni andbdquo;Wiekandrdquo;. W mieszkaniu tym wyznaczali spotkania z naszym Komitetem Cezary Uthke, Stefan Pol, Adam Rysiewicz, Lucjan Tajchman i inni. Anna odbierała rozkazy i przekazywała je do wykonania, wydawała łącznikom prasę, przechowywała andbdquo;spalonychandrdquo; towarzyszy, przechodzących do GG. Z mieszkania tego nasz brat andbdquo;Twardyandrdquo; ze swoją grupą bojową wychodził na akcje zbrojne. Tu odbywały się zebrania bojowc�w. Z tego mieszkania zabrał broń andbdquo;Twardyandrdquo;, jak wychodził po raz drugi w andbdquo;lasandrdquo;. Anna pokonywała ogromne trudności pracy konspiracyjnej w wiecznym strachu, gdyż miała dwie c�reczki urodzone 1 października 1939 r. i 27 lutego 1942 r. W tym czasie gestapo aresztuje naszych starych towarzyszy oraz porucznika J�zefa Mazurka andbdquo;Kostekandrdquo;. Anna została aresztowana za siostrę Kamilę Jamr�z. Na gestapo w Zawierciu przechodzi śledztwo. Aresztowania nastąpiły na skutek denuncjacji agenta gestapo Pilarczyka. Decyzją naszego Komitetu miałam rozpocząć pracę nad szkoleniem towarzyszy nie umiejących pisać a nawet czytać, Czesław Mendraszek zaś miał się zająć szkoleniem na temat sp�łdzielczości i samorządu. Miałam w 1937 r. skończone Kupieckie Gimnazjum Stowarzyszenia Kupc�w Polskich w Zawierciu, skończony kurs i pełne przeszkolenie Przysposobienia Wojskowego Kobiet oraz pełne wyszkolenie PCK objęte przez średnie szkoły. Wszystkie braki w dziedzinie wojskowej uzupełniał mi brat, szwagier, ojciec, a nawet matka, kt�ra w walce z caratem prowadziła z Franciszką Bratek andbdquo;Babciąandrdquo; oddział techniki bojowej. Do czerwca 1943 r. uczyłam naszych towarzyszy i ich dzieci u siebie w domu oraz w ich domach w Zawierciu, Mrzygłodzie, Mrzyg�dce, Blanowicach, Kierszuli i gdzie mnie potrzebowali. Uczyłam pierwszej pomocy lekarskiej, uczyłam, z jakich części składa się broń kr�tka i długa, posługiwania się mapami i kompasami, słownikiem języka niemieckiego. Ile razy w tych wędr�wkach słyszałam: andbdquo;Trzeba było wojny i Hitlera, żeby nabrał chęci do tegoandrdquo;, albo słowa: andbdquo;Siadaj synu lub c�rko i słuchaj, bo jak coś zapomnę, to podpowieszandrdquo;. Czesław Mendraszek był przedwojennym działaczem PPS, kt�remu nasza organizacja i my działacze wierzyliśmy i oczekiwaliśmy od niego wiele. Posiadał dar m�wienia i przekonywania. Taki dar to dobrodziejstwo wielkie dla wszystkich, kt�rym myślenie w tak ciężkich czasach przychodziło z trudnością, a nawet tych przekonywało, kt�rzy wierzyli w walkę z bronią w ręku. Chcieliśmy ludzi tych przysposobić do życia w wolnej ojczyźnie, kt�ra miała szybko po wyzwoleniu nadążać za krajami mało zniszczonymi w II wojnie światowej. Przy szkoleniu samorządowym liczyliśmy, że Mendraszek będzie uczył naszych starych i nowych towarzyszy, kt�rzy spotkali się z ideologią socjalizmu dopiero teraz, w chwili wstąpienia do GL czy innej sekcji socjalistycznej organizacji. Niejeden nam powiedział: andbdquo;Dajcie nam broń, a jak jej nie macie, to myślcie, jak ją zdobyć, by bić Szwab�w. Kto to wie, co p�źniej będzie. Jak ich będzie mniej, będzie nam lżej żyćandrdquo;. Cz. Mendraszek przeprowadził jedno szkolenie w Domach Szklarskich przy ul. Paderewskiego u J�zefa Brzeziny. Na tym jednym skończyło się. Zostało przerwane, a towarzysze przeznaczeni do wysłuchania wykład�w zostali dołączeni do oddziału bojowego, politycznego oraz Milicji w zakładach pracy. Trzeba przyznać, że był to ich własny pomysł. Pracę tę wykonywali bardzo dobrze, ofiarnie i rozważnie. Na zapytanie Komitetu, dlaczego przerwał pracę szkoleniową, Mendraszek oświadczył, że na ten rodzaj pracy konspiracyjnej nie nadszedł jeszcze czas i że będzie na to czas, kiedy wojna będzie się kończyć. M�j mąż, kt�ry pracował z nim firmie E. Erbe - Wytw�rnia Łącznik�w Kuto-Lanych, na polecenie Komitetu rozmawiał z nim, ale tow. Mendraszek nie podejmował żadnej innej pracy konspiracyjnej aż do chwili aresztowań 5 września 1943 r. W dniu tym przestraszył się i uciekł do Generalnej Guberni. Robiąc analizę jego postępowania, doszliśmy do wniosku, że żył on w stałej obawie przed zagrożeniem ze strony Niemc�w. We wrześniu 1939 r. uniknął aresztowania jako zakładnik, gdyż był zmobilizowany. Wr�cił do Zawiercia i rozpoczął pracę w Fabryce Erbego i do chwili ucieczki we wrześniu 1943 r. był w niej zatrudniony. W kwietniu 1940 r. przeżył bardzo nerwowo aresztowanie zakładnik�w, kt�re objęło w Zawierciu 100 os�b, samą inteligencję. Gestapo wysłało ich do oboz�w koncentracyjnych, kt�re przetrwało tylko kilku. Przeżywał to bardzo, bo czuł się zawsze inteligentem. W sierpniu 1941 po aresztowaniu tow. Zygmunta Makowskiego zn�w go przejął strach, że może jako przedwojenny pepesowiec być aresztowany. Szkolenie przerwane przez Mendraszka zostało podjęte w 1941 r. przez Bronisława Stefana Micułę andbdquo;Bystryandrdquo;, kt�ry miał ukończone liceum handlowe w Częstochowie i, jak się okazało, miał dar m�wienia i znał wykładane przedmioty. Po kilku miesiącach objął też w naszym Komitecie sekcję gospodarczą, a jego zastępcami byli jego ojciec i siostra Helena. Wspomniałam już, że w tworzeniu zawierciańskiej organizacji PPS-WRN i jej ośrodka kierowniczego uczestniczyli działacze i aktywiści przedwojennej PPS. Przykrym wyjątkiem od tej reguły była osoba Leona Konopki, znanego i popularnego na naszym terenie działacza PPS przed 1939 r. Na zebranie organizacyjne w grudniu 1939 r. został zaproszony przez mego ojca na wyraźne zlecenie tow. Stefana Pola - naszego opiekuna z ramienia Okręgu. Po zebraniu nie został mu przydzielony żaden odcinek pracy partyjnej. Jego wypowiedzi i zachowanie spowodowały, że Komitet całkowicie go odsunął od tego obowiązku. W p�źniejszym czasie tłumaczył się, że ma troje dzieci, jest bardzo znanym przedwojennym działaczem, że mieszka w tym samym domu, co konfident gestapo Stefan Krzak, zwany przez ludzi Zawiercia andbdquo;Sukąandrdquo;. Tow. tow. Lipczyński i Kurek bardzo się sprzeciwiali tej decyzji, ale pozostała część przegłosowała ich. Towarzysze, kt�rzy głosowali przeciw włączeniu Leona Konopki do pracy w naszych szeregach, na drugim zebraniu podali swoje powody. Oto one. Po pierwszym aresztowaniu zakładnik�w w 1939 r. Konopka wskazał władzom Wehrmachtu mieszkania pracownik�w Rady Miejskiej. Drugi pow�d - był razem z wehrmachtowcami także u tow. Lipczyńskiego i Kurka. Towarzyszy Lipczyńskiego i Kurka w tym czasie nie było w Zawierciu i nie chcieli dać temu wiary. Leona Konopkę wzięto pod obserwację. Była to trudna sprawa. Cały szkopuł w tym, że w okresie przedwojennym zyskał dużo przyjaci�ł wśr�d towarzyszy z PPS, TUR i wielu sympatyk�w nie związanych z ruchem socjalistycznym. Drugą sprawą były aresztowania latem 1941, związane z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej. Aresztowanych było około 25 działaczy komunistycznych i socjalistycznych, między innymi Zygmunt Makowski, Henryk Jamr�z (mąż siostry Kamili), Jan Stopczyński. Rodziny aresztowanych przychodziły do mnie, do ojca i do męża o radę, a najważniejsze, m�wili, czego się domyślają, niekt�rzy chodzili na gestapo z zapytaniem, za co zostali wzięci ich najbliżsi, inni jeszcze starali się przez znajomych dotrzeć z pieniędzmi do urzędnik�w gestapo. Otrzymali na to wszystko odpowiedź: andbdquo;Przecież myśmy nie wiedzieli, że wasi mężowie są komunistami. Wasze Polaki nam powiedzieli, miejcie do nich pretensjeandrdquo;. Po tych faktach moja siostra poszła pod gestapo i podeszła do piwnicy, gdzie siedzieli więźniowie. Wywołała męża i ten powiedział jej: andbdquo;Moja sprawa - to ucieczka z wojska, potwierdził to Leon Konopka. Pozostali są z listy członk�w PPS i Organizacji Młodzieżowej TUR, złożonej w 1938 r. naszej policji przez Konopkę. W tej sprawie wołali Rozbickiego i Porca (konfidenci przedwojennej policji, wiecznie rozpracowujący naszych członk�w). Idź do Janikowskiej, Stefy Cicheckiej i Łazarzowej może ci coś powiedzą więcej, a teraz uciekajandrdquo;. Wrzuciła mu papierosy, chleb i musiała uciekać, bo w drzwiach ukazał się wilczur (cały czas stałam na ulicy i czekałam, czy uda się siostrze podać jedzenie i papierosy). Zawsze takie sprawy załatwialiśmy w ten spos�b, żeby wiedzieć, czy się udało, a jak nie wr�ci, co powiedzieć rodzinie. Trzecia sprawa była związana z aresztowaniami członk�w organizacji ZWZ - u nas w Zawierciu m�wiło się andbdquo;Sprawa Stosikaandrdquo;. Teodor Stosik prowadził roboty publiczne, na kt�rych pracował tow. Ignacy Lipczyński. W kwietniu 1940 r. Lipczyński zgłosił się do nas i poinformował, że na jednym z ich zebrań stanęła sprawa Konopki, kt�remu ludzie wiele zarzucają, a najważniejsze to, że wsp�łpracował z przedwojenną andbdquo;dw�jkąandrdquo; [swoista policja polityczna, jednak wchodząca w skład służb wojskowych]. Sprawa ta była referowana przez Kazimierza Poncyliusza i Bronisława Palę. Tę sprawę omawiał też Pala z moim bratem Stanisławem. Mimo że meldował on o tym ojcu, ten nie uwierzył w to i co gorsza odprawił Lipczyńskiego przekonany, że to nieprawda. Ojciec wezwał do siebie Teodora Stosika. Ten, pewny siebie oficer, przyszedł od razu. Nie bawił się w opowiadania, ale zażądał usunięcia Konopki z naszych teren�w. Jeżeli nie, to ich organizacja weźmie ten ciężar na siebie. W końcowej rozmowie ojciec oświadczył, że to wszystko poszlaki i nie może człowieka tak zasłużonego dla ruchu socjalistycznego na naszym terenie skrzywdzić, muszą być na to dowody. W czerwcu 1940 r. cała grupa Stosika została aresztowana. Z 26 aresztowanych wr�ciło tylko 3. Część ich osadzono w Berlinie w więzieniu i tam mieli śledztwo i Volksgericht, na mocy kt�rego zostali skazani na karę śmierci przez ścięcie toporem. Konopka był wzywany do Berlina jako świadek oskarżenia. Na nasze prośby i rozkazy niestawienia się w Berlinie - odmawiał. Propozycję przerzucenia go do GG wraz z rodziną, stanowczo odrzucił. Takie propozycje stawiano od czerwca 1940 do 1942 r., tj. do chwili ukazania się w prasie notatek o andbdquo;straceniu w Berlinie groźnej grupy Polak�w występującej przeciwko Wielkiej Rzeszyandrdquo;. Rodziny pomordowanych miały do nas pretensje, że Leon Konopka chodzi po Zawierciu. Okręg żądał od nas zlikwidowania Konopki. Komitet nasz odm�wił, gdyż do organizacji należeli towarzysze, kt�rzy w to nie wierzyli lub starali się tłumaczyć postępowanie Konopki. Po tym, jak był świadkiem oskarżenia w sprawie Stosika, towarzysze ci obawiali się, że likwidacja Konopki może przynieść ofiary w naszej organizacji. Zwolennicy Konopki przeszli do Gwardii Ludowej PPS-WRN [nie mylić z p�źniejszą komunistyczną Gwardią Ludową, celowo nazwaną podobnie, by pozyskać osoby związane z ruchem socjalistycznym], gdzie przejął ich m�j brat Stanisław Wencel. W listopadzie 1942 r. jeszcze raz poszliśmy z mężem do Konopki z propozycją, by opuścił Zawiercie. Nie przyjął jej i mimo już oczywistych fakt�w - wszystkiemu zaprzeczał. W sierpniu 1940 r. przyjechał do nas Adam Rysiewicz andbdquo;Teodorandrdquo;, członek OKR PPS-WRN Krak�w. Przeprowadzał instruktaż, zapoznawał nas z nowymi metodami konspiracji. W szkoleniu tym uczestniczyli: Stanisław Stach, Piotr Wierzbicki, Jan Kurek, Bronisław Stefan Micuła, Teodor Wolski, Stanisław Olszowy, Henryk Major, Kamila Jamr�z, Helena Micuła i ja. Szkolenie było podzielone na dwie grupy i także miało przygotować nas do udzielenia pomocy więźniom w obozach koncentracyjnych. W wyniku tego szkolenia Organizacja nasza podporządkowała Okręgowi Krak�w, a bezpośrednio andbdquo;Teodorowiandrdquo; trzech ludzi, kt�rzy od zaraz powinni rozpocząć wsp�łpracę z Komitetem partii w Brzeszczach. Do tej andbdquo;tr�jkiandrdquo; należeli: Stanisław Olszowy, Stanisław Stach i ja, a w wyjątkowych wypadkach Henryk Jamr�z. Wybrani musieli określić zadania i wskazać towarzyszy, kt�rzy w p�źniejszym czasie będą mogli tę pracę przejąć. Pierwszego zwiadu dokonałam z Heleną Micułą w obozie andbdquo;Niwkaandrdquo; należącym do więzienia na Towarowej w Sosnowcu. Następnym obozem była andbdquo;Radochaandrdquo;, gdzie wywiadu dokonywałam z Aleksandrem Muchą z Sosnowca. Do Oświęcimia z lekarstwami pojechali Stanisław Olszowy i Stanisław Stach. Z powodu choroby Stacha w następnych wypadkach towarzyszyła tow. Olszowemu jego żona - Ludwika Stach. Z OKR Sosnowiec oraz OKR Krak�w przez Lucjana Tajchmana jak i Adama Rysiewicza otrzymaliśmy polecenie nawiązania kontaktu z ZWZ na terenie Zawiercia. W tym celu Stanisław Wencel i Stanisław Stach zwracają się do Stanisława Wałka i Henryka Krzakiewicza. Rozmowy nie przyniosły pozytywnych skutk�w. W tej sprawie um�wili spotkanie z J�zefem Słaboszewskim, kt�re także nie dało pozytywnych wynik�w. Negatywny stosunek do nas czy brak chęci wsp�łpracy ujawnił się tylko w Zawierciu, gdyż Adam Rysiewicz nawiązał kontakt z ppłk. Henrykiem Kowal�wką i tym samym kontakt z organizacją, kt�ra nas p�źniej poprowadziła pod druty obozowe. Ppłk. Kowal�wka przekazał dla nas dwa punkty - Oświęcim Babice oraz Brzeszcze. W Brzeszczach ojciec skontaktował mnie z Janem Nosalem, starym działaczem PPS, posłem na sejm z ramienia naszej partii przed 1939 r. Tow. Jan Nosal zapoznał męża i mnie z ich łącznikiem. Hasłami, kt�re nas łączyły z ludźmi z terenu były: andbdquo;Zagłębiankaandrdquo; lub andbdquo;Zagłębiakandrdquo;, andbdquo;Zaolziankaandrdquo; lub andbdquo;Zaolziakandrdquo;. W Brzeszczach andbdquo;Orzełandrdquo; - andbdquo;Reszkaandrdquo;. Nasza praca polegała na tym, że z punktu w Sosnowcu (od Franciszka Torbusa) zawoziliśmy materiały opatrunkowe, medykamenty, środki dezynfekcyjne, środki higieny osobistej na um�wione punkty w Oświęcimiu. Był to dworzec, kości�ł, sklep w pobliżu dworca i apteka. W p�źniejszych czasach woziłam ausweisy, bieliznę, nawet obuwie. Po kilku miesiącach zaczęliśmy organizować na własnym terenie zbi�rkę tych środk�w i materiał�w. Dostawcami byli farmaceutka Eugenia Gryszczuk-Schoeneich z Zawiercia, pracująca w aptece w Ząbkowicach i Mieczysław Kloss - drogista (volksdeutsch) właściciel sklepu. Ten realizował nasze potrzeby bez pytania i nie ograniczając nas. Powyższe środki były wykupywane przez poszczeg�lnych członk�w rodzin, znajomych itd. Wyjazdy do Oświęcimia trwały do czerwca 1941. Wtedy Adam Rysiewicz polecił nam ograniczyć się do dostarczania materiał�w tow. Torbusowi, od kt�rego miał je odbierać Edward Hałoń z Brzeszcz. Ostatni raz byłam w Oświęcimiu w maju 1941 r. Na um�wionym miejscu nie znalazłam zapowiedzianego znaku i nie spotkałam Jana Nosala. Był to kiosk z gazetami oddalony od dworca 100 m po lewej stronie ulicy. Wystraszona, nie wiedząc co robić, weszłam do zakazanego w normalnych warunkach punktu - apteki. Tu spotkałam kobietę o prawie kwadratowej twarzy. Pociągnęła mnie za płaszcz na zaplecze lokalu i oznajmiła mi, że andbdquo;Staryandrdquo; (Jan Nosal) chory, że ona jest łączniczką Heleną z Brzeszcz. Podała mi też wiadomość, że andbdquo;J�zefandrdquo; (J�zef Cyrankiewicz) został aresztowany. Powt�rnie z Heleną Płotnicką spotkałam się we wrześniu 1943 r. w bunkrze Bloku 11 KL Auschwitz. 22 czerwca 1941 r. wybuchła wojna niemiecko-radziecka. Warkot przelatujących samolot�w, turkot pociąg�w zapowiadał nam zn�w nowy seans grozy. Warunki polityczne skłoniły Okręg Zagłębie do wydania decyzji o przerzucie broni do Sosnowca. W pierwszym rzędzie została zabrana od nas. Przewoziłam ją po jednej sztuce, oddawałam inż. C. Uthkemu. Spotykałam się z nim u Lucjana Tajchmana i Stefana Kury w Będzinie. Nie lubiłam jeździć do tych mieszkań. Żony ich nie bardzo lubiły takich gości, jak ja. Mąż mi m�wił, że to tylko wrażenie, ale następny raz pojechałam do Antoniego Biedronia. Tam czułam się tak, jak pragnęłam. Biedroniowa miała uśmiechniętą twarz, a Biedroń załatwiał szybko i sprawnie. Pytał zawsze, ile mamy czasu, stawiał przede mną herbatę i, nim ją wypiłam, już miałam prasę, dyspozycje, czasami rozkazy. Nieraz kazał mi przekazać coś ustnie. Następne dwa spotkania miałam u Franciszki Bratek, serdecznej koleżanki mojej matki. Razem pracowały w technice bojowej PPS i razem zostały aresztowane przez władze carskie. Broń tę odbierał były Czerwony Harcerz, Piotr Skotnicki. Było jej 6 sztuk r�żnego kalibru, od małych andbdquo;sz�stekandrdquo; do ciężkich andbdquo;dziewiątekandrdquo;. Byłam dla organizacji dobrym kurierem, byłam w 6 miesiącu ciąży i posiadałam zaświadczenie andbdquo;schwangerandrdquo; - ciężarna. Wybuch wojny na Wschodzie kazał nam myśleć o ludziach zagrożonych. Wszystkich aktywnych związkowc�w umieściliśmy w zakładach Werner i Merz oraz w fabryce amunicji Mellera w TAZ, a potem także w zakładach andbdquo;Luftwaffeandrdquo;. Były to zakłady odzieżowe, dużo krawc�w i szewc�w znalazło tu pracę - mogli spokojnie pracować konspiracyjnie. Podniecenie ludności w mieście potęgowało się. Było spowodowane wiadomościami podawanymi przez radio i prasę niemiecką o wspaniałych sukcesach na froncie wschodnim. Gestapo zaczęło wszędzie węszyć, a najbardziej między ludnością żydowską. Nie wiedzieliśmy, co to ma znaczyć. Według p�źniejszych wyjaśnień dra Stanisława Buchnera, przedwojenny paskarz Szloma Diament poszedł na usługi gestapo i donosił, kto z Żyd�w w Zawierciu był komunistą, a kto sympatykiem. Wielu Żyd�w zginęło w niewiadomy spos�b. Z wybuchem wojny wiązały się też aresztowania Polak�w, przeprowadzone w Zawierciu od czerwca do sierpnia 1941 r. Aresztowano 25 działaczy komunistycznych i socjalistycznych. Zostało zwołane zebranie Okręgu, na kt�rym były poruszane nurtujące nas wszystkich problemy, a mianowicie aresztowanie naszych towarzyszy i lewicowc�w. Wyglądało tak, jakby została podyktowana lista. Lista wszystkich obecnych w Zawierciu. Jak się p�źniej okazało, listę tę sporządziła przed wojną nasza policja na polecenie Komendy Gł�wnej Policji Państwowej w Warszawie, kt�re otrzymał Komendant Policji w Zawierciu Jan Siwon. Do gestapo dostarczył ją konfident przedwojennej policji Rozbicki, kt�ry zajmował się rozpracowywaniem socjalist�w i komunist�w. Dla tajnej PPS-WRN nastały ciężkie czasy. Nasi wywiadowcy szukali możliwości dojścia do prawdy, dlaczego zostali aresztowani Zygmunt Makowski, Henryk Jamr�z (mąż siostry Kamili), Jan Stypczyński. Dopiero odpowiedziała nam na to wiadomość przyniesiona przez siostrę ze spotkania ze swoim mężem, kt�ry siedział w piwnicy gestapo i czekał na wyw�z do obozu. Już o tym wspomniałam. 19 sierpnia 1941 r. oni trzej i czterech innych, kt�rych nazwisk nie znam, zostali wywiezieni do KL Auschwitz. Pierwszą wiadomość otrzymaliśmy od robotnika na cywilnych robotach p. Makiełę z ul. Szkolnej, a potem przyszedł list. H. Jamr�z był więźniem nr 20 110. 22 października już nie żył. Zostawił żonę, kt�ra 16 grudnia 1941 r. urodziła syna - też Henryka. Rodziny pozostawione przez naszych członk�w nie były zamożne. Po aresztowaniu ojc�w do dom�w wkradał się niedostatek. Należało zdobywać dla nich pieniądze, jedzenie oraz pracę. Do Zawiercia pierwsza pomoc przyszła w postaci 30 000 RM [Reichsmarki - marki niemieckie], kt�re otrzymaliśmy z Okręgu Krak�w. Przekazali je nam towarzysze z Olkusza. Do rozprowadzania tych pieniędzy upoważnione było kierownictwo naszej organizacji. Przechowywanie ich należało do mnie. Pracowałam jako pomoc kasjera Artura Triebe, volksdeutscha II grupy. Znałam go przed wojną jako pracownika działu sprzedaży TAZ. Ciężkie to były dla nas chwile, ja zmuszałam go do wystawiania raportu kasowego na 30 000 RM, żeby było pokrycie, gdyby gestapo znalazło te pieniądze ukryte w kasie pancernej, on wyraźnie się wzbraniał. Zmusiłam go, grożąc mu bronią. Ojciec zmontował mi jedną sztukę z przynoszonych części. Pistolet był moją własnością, kt�rej każdy z organizacji używał i każdy mi zazdrościł. Za kilka dni pieniądze zostały podzielone na nasze oddziały, a ja je częściowo wynosiłam. W mojej pracy, kt�rą wykonywałam, nie dałabym rady bez Wacława Kowalczyka - andbdquo;Trzęsigłowaandrdquo;, o kt�rym się teraz nic nie pisze, mojego ojca, kt�ry tu pracował jako ślusarz, i wszystkich sympatyk�w naszego ruchu podziemnego. Potem stworzyliśmy stałą bazę funduszu pomocowego. Polegało to na stałym opodatkowaniu się naszych towarzyszy i ludzi pewnych. Byli nimi: Bronisław Micuła, Bronisław Stefan Micuła, Helena Micuła, J�zef Micka - rzeźnik, Kazimierz Jagielak - ojciec, Kazimierz Borkiewicz - ojciec, Bogusław Pęczkowski, Stanisław Pęczkowski, Wacław Kowalczyk, Bronisław Rogoń, Stanisław Wencel - ojciec, Eugenia Gryszczuk - farmaceutka; pracownicy TAZ - Władysława Ludwik, Stanisław Baran, Stanisław Wyrwisz, Jan Leśniak, Antoni Nowakowski; Genowefa i Henryk Janoskowie - pracownicy Huty Szkła, Edmund Ziembowski, Ludwika i Stanisław Stachowie, Maksymilian Raczyński, Tadeusz Klimkiewicz, Czesław Labocha, Kazimiera Opydowa, Stanisław Sroka, J�zef Płoński. Stefan Maszczyński, Jakub Dyja, dr Stefan Gawlik, Jan Kurek, Michał Kusiński, Stefan Rowecki, Edwin Erbe - syn właściciela firmy E. Erbe. Rozprowadzaniem zdobytych pieniędzy zajmowali się Feliks Bereza, J�zef Płoński, Edmund Ziembowski. Byli to towarzysze cieszący się dużym zaufaniem rodzin i Komitetu naszej organizacji. W październiku 1941 r. szeroko w naszej organizacji m�wiło się o zjednoczeniu wszystkich organizacji podziemnych przez rząd londyński. Robiono przymiarki wojskowe na naszym terenie, ale pr�cz porucznika rez. profesora matematyki J�zefa Mazurka, żaden oficer z ZWZ i innych organizacji nie przeszedł do naszych szereg�w. Natomiast utworzyła się Armia Krajowa - AK. Mieliśmy z nią wsp�łpracować i służyć pomocą. Organizacja nasza ze względu na liczebność, staż pracy konspiracyjnej, na sw�j charakter demokratyczny, socjalistyczny nie pozwoliła się wchłonąć i uważała, że u nas ster w prowadzonej konspiracji powinni trzymać socjaliści. Przecież Armia Krajowa, zlepek organizacji, dopiero rozpoczynała pracę koło silnej już organizacji socjalistycznej. W grudniu 1942 r. zostało zwołane zebranie zawierciańskiego Komitetu PPS-WRN. Jan Kurek, Stanisław Stach, Stanisław Wencel referowali sprawę podporządkowania się AK naszej Gwardii Ludowej. Cały Komitet stwierdził, że musimy dostać daleko idącą autonomię z pozostawieniem nam prawa konspiracyjnego, ideowego, samodzielności działania w dywersji, jak i grupach leśnych. Komitet utworzył referat do spraw specjalnych, kt�rego zadaniem była ochrona organizacji przed penetracją niemiecką. Referat został powierzony Stanisławowi Olszowemu andbdquo;Olchaandrdquo; z Rokitna Szlacheckiego, mnie andbdquo;Larwa IIandrdquo; z Zawiercia i Teodorowi Wolskiemu andbdquo;Michałandrdquo; z Myszkowa. Zebranie odbyło się w moim mieszkaniu z udziałem Cezarego Uthke. Po wstąpieniu do nas por. Mazurka zgłosiło się do nas dużo młodzieży, byłych harcerzy i uczni�w gimnazjalnych, kt�rzy zostali u nas kolporterami, redaktorami miejscowych wiadomości, a niekt�rzy nawet wywiadowcami, każdy w swoim zakładzie pracy. W październiku 1941 r. urodziłam c�rkę. W styczniu 1942 r. została podjęta przez Komitet PPS-WRN Zawiercie dalsza praca nad poszerzeniem naszych szereg�w. Objęto kolejne gminy, jak Mrzygł�d, Marcisz�w, Blanowice, Pomrożyce, Włodowice, Rudniki, Skałka, Kotowice (GG). Towarzysze z Poręby zaczęli agitować w swoim rejonie. Towarzysze z Myszkowa mieli naszą pracę przerzucić na Poraj, Czarną Strugę i Masłońskie, a w Łazach nawiązać kontakt z organizacją andbdquo;Orła Białegoandrdquo;. W związku z tym porozumieniem uzyskaliśmy od nich sporą ilość fałszywych kartek żywnościowych. Produkcją ich zajmowali się Waldemar Maj i Henryk Wyczałkowski. W kilka miesięcy p�źniej Henryk Driański zwr�cił się do nas o zaprzestanie drukowania, gdyż może to się przykro skończyć. W tej sprawie wyjechał do Łaz tow. Bronisław Stefan Micuła, kt�ry miał się spotkać z Waldemarem Majem. W um�wionym punkcie czekała żona Maja - Halina, kt�ra oznajmiła, że mąż nie przyjdzie na spotkanie, bo musiał zmienić miejsce zamieszkania. Sprawę tę przejął tow. Stanisław Olszowy. Spotkał się z Majem i kategorycznie zabronił prowadzenia w dalszym ciągu drukarenki. Zagroził im, że jeżeli spotkamy choćby jedną nową kartkę, nasza organizacja przeprowadzi likwidację wszystkich urządzeń. Praca ustała, ale nie na długo, gdyż już z początkiem 1943 r. rozpoczęli druk ponownie bez naszej wiedzy, natomiast za wiedzą AK. Na Ksawerze koło Będzina został wybudowany ob�z jeniecki dla Anglik�w, Amerykan�w i innych narodowości - dla żołnierzy wojsk alianckich. Po pewnym czasie zaczęły się szerzyć ucieczki z obozu. Tymi sprawami na naszym terenie zajmowało się AK. Ale akowcy czasami nie wiedzieli, gdzie mają ich odsyłać i co zrobić, jeśli uciekali ci, kt�rym się nadarzyła okazja. Tacy kryli się po lasach, polach i czasami trafiali przypadkowo w dobre ręce. Tak było też i w tym przypadku. Do Stanisława Stacha zgłosił się Olszowy, że Michalski z andbdquo;Orła Białegoandrdquo; (AK) przechowuje Anglika. Czy nie możemy mu pom�c w przerzucie do GG. Anglika przejęłam od Ireny Oblamskiej między Łazami i Zawierciem. Dojechałam z nim do Borowego Pola i stamtąd wr�ciłam na ul. Staroszkolną do naszego domu. Był zawszony, głodny i brudny. Umiał kilka sł�w po niemiecku. Jakoś dawaliśmy sobie radę. Po doprowadzeniu go do stanu, kt�ry rokował, że będzie m�gł iść kilka kilometr�w, wyruszyłam z nim na granicę w G�rze Włodowskiej. Tam przejęli go towarzysze z GG. Za dwa tygodnie dostaliśmy potwierdzenie z Krakowa, że żyje. Potem było ich więcej. Przejmowałam ich, a do granicy prowadził ich Stefan Maszczyński, technik budowlany pracujący w robotach drogowych. W czerwcu 1942 r. nasz łącznik na trasie Częstochowa - Zawiercie ps. andbdquo;Kasiaandrdquo; (nazwiska nie znam, była piękną brunetką), mimo zapowiedzi do Zawiercia nie dotarła. Miała zjawić się w punkcie kontaktowym u mojej siostry Anny Groji lub u Jana Kurka. Po swojej linii dałam znak Annie Sk�rkowskiej, naszemu łącznikowi z Koniecpola (GG), żeby pojechała do Częstochowy pod podany przeze mnie adres i wypytała o andbdquo;Kasięandrdquo;. M�j mąż denerwował się, że wyszukałam tak okrężną drogę (zdawało mi się, że pewną) i wysłał Władysława Pacieja (łącznik kolejowy na r�żnych trasach). Przed wojną Władysław Paciej był robotnikiem ze Cementowni Wysoka koło Łaz i uważany był za komunistę. Po klęsce wrześniowej zgłosił się do fabryki i został przydzielony do werbunku ludzi po wsiach i miastach do pracy w fabryce. To było bardzo interesujące stanowisko dla łączności. Jego teść, kt�ry był kolejarzem i wsp�łpracował z Stanisławem Olszowym w przewozach prasy konspiracyjnej z Rzeszy do GG, zaręczył za niego, że to bardzo dobry Polak. Miał zrobić wywiad z kobietą, kt�ra mu odpowie na wymienione hasło. Paciej wpadł na dworcu na obławę handlarzy i razem z nimi dostał się na posterunek policji. Nie wiemy, co przy nim znaleźli, choć zgodnie z rozkazem nie powinien mieć nic konspiracyjnego. Po rewizji i przetrzymaniu go kilka godzin, Paciej przyjechał do Zawiercia i nie zameldował nam o tym przypadku, lecz powiedział, że w Częstochowie był kilkakrotnie pod wskazanym adresem i nikogo tam nie zastał. Mąż powiadomił o tym przez Henryka Majora swego brata Kazimierza Stacha mieszkającego w Sosnowcu i ten przekazał wiadomość tego samego dnia tow. A. Biedroniowi. Towarzysze z Sosnowca postanowili zmienić punkt kontaktowy. Za kilka dni kuzynka andbdquo;Kasiandrdquo; dała nam znać, że ta została aresztowana na przejściu granicy w Poraju, łącznie z handlarzami i widocznie znaleźli przy niej coś ciekawego dla siebie, gdyż do tej pory nie wypuścili jej. W kilka dni po tej wiadomości towarzysze z Częstochowy dali znać o zatrzymaniu i zwolnieniu Pacieja, zapewniając, że zrobią rozeznanie w sprawie andbdquo;Kasiandrdquo; i przez naszych z Czarnej Strugi dadzą odpowiedź. Cały ten incydent wsp�lnie z Olszowym, kt�ry zwerbował Pacieja, i z mężem rozpatrywaliśmy pod wszystkimi aspektami i doszliśmy do wniosku, że aresztowanie andbdquo;Kasiandrdquo; to jedna sprawa, a aresztowanie i puszczenie przez Schutzpolizei Pacieja to sprawa druga. Pojechałam do L. Tajchmana i zameldowałam mu o tym. Sprawę tak przedstawiłam, jak ją rozpatrywaliśmy w Zawierciu. Wyraził mi dużo wsp�łczucia i kazał odpocząć, gdyż bardzo źle wyglądałam. W tym okresie do naszego domu przybyło czworo dzieci, nasze - c�rka Anna, brata c�rka - Wanda, siostry - syn Henryk i siostry - c�rka Grażyna. Dochody mieliśmy te same i często gęsto byłyśmy głodne, bo przecież mężczyzn musiałyśmy nakarmić, gdyż dużo ciężej pracowali od nas. Gdy wr�ciłam do Zawiercia, zaczęłam sama wertować chwila po chwili pracę Pacieja w organizacji i zaczęło mi się rwać, nie podobać wiele wypowiedzi, tłumaczeń, zapewnień. W konsekwencji postanowiłam więcej nie stykać się z Paciejem i nic z nim nie załatwiać. Postanowiłam go dalej obserwować. Do pomocy w tej sprawie poprosiłam Bronisława Stefana Micułę. Chętnie się zgodził i każdy po swojemu zaczął obserwację i wywiad. Paciej to czuł - zaczął więc mi przywozić mięso i śledzie, kt�re lubiłam. Po wielkich targach przyjmował pieniądze od męża - ja w dalszym ciągu nie kontaktowałam się z nim. Szczytem wszystkiego była przyniesiona do nas przepustka do GG. Zrobiłam wielką awanturę mężowi, a ten dla mojego spokoju powiedział, że wyrobił mu ją E. Erbe właściciel fabryki, w kt�rej pracował, gdyż ma remontować i rozbudowywać jego majątek w Zdowie. W tym czasie towarzysze z Klucz dawali nam znać, że bardzo chcieliby się widzieć z mężem w celu utworzenia organizacji. Na wspomnianą przepustkę mąż był w Kluczach, nocował u swojego przyrodniego brata Wieśka Biernta. Po tym był w Zedermanie, swojej wsi rodzinnej, a ostatnim jego etapem były Słomniki. Podr�ż odbył w towarzystwie Pacieja. Ze swej strony zawiadomiłam o tej podr�ży brata męża Kazimierza Stacha i podałam rysopis Pacieja. Kazik wiedział, że nie robię paniki o byle co. Postarał się przez pracownik�w z Zedermana, zatrudnionych u Fitznera i Gampera, dać znać do rodziny o tym przyjeździe. Chciałam, żeby go przy w�dce zmusili do m�wienia. Paciej był jednak bardzo ostrożny, każde słowo rozważnie wypowiadał, ale był bardzo rewolucyjny i patriotyczny. Po przyjeździe z Zedermana mąż kazał mi schować przepustkę i stanowczo zabronił mi m�wić na najbłahszy temat z Paciejem, nie przyjmować żadnych podarunk�w, a najważniejsze nie wpuszczać go na drugą stronę domu, gdzie mieszkał ojciec z matką, siostra Kamila z synkiem. Do ojca bowiem często przychodzili brat - andbdquo;Świderandrdquo;, Anna Groja ze swymi dziećmi, Helena i Maria Micuł�wny oraz inni towarzysze. W tym czasie otrzymaliśmy odpowiedź z organizacji częstochowskiej, że andbdquo;Kasięandrdquo; po kilku dniach wypuścili. Znaleźli przy niej dużo artykuł�w galanteryjnych. Męczyli ją, gdzie to nabyła. Odpowiadała, że na ulicy od nieznajomego i chciała to zawieźć do domu na własny użytek, ale przypadkowo wpadła i dlatego nie odjechała do Częstochowy. Wiadomość potwierdził nasz towarzysz, kt�ry był str�żem w budynku Schupo i on to wnikliwie zbadał. andbdquo;Kasięandrdquo; uważano za andbdquo;czystąandrdquo;, ale przenieśli ją do pracy na inny odcinek. andbdquo;Kasiaandrdquo; po raz drugi wpadła podobno też na granicy porajskiej. Siedziała w gestapo w Zawierciu w sierpniu 1944 r. Bardzo ją bito i katowano - naoczny świadek z Zawiercia (M. Brodzik), twierdził, że nic nie powiedziała i do niczego się nie przyznała. Została wywieziona do obozu w Oświęcimiu, gdzie zmarła. Przerwanie kontakt�w z Paciejem nastąpiło na skutek przywiezienia przeze mnie wiadomości, że kolejarz z Piotrkowa, kt�ry przewoził nam prasę warszawską, został aresztowany i było to zaraz po odebraniu od niego przywiezionej przesyłki. Nasza organizacja w Piotrkowie zrobiła rozpoznanie i stwierdziła, że człowiek obecny przy aresztowaniu odpowiadał podanemu przez nas rysopisowi Pacieja. Kolejarza aresztowali wraz z żoną i dziećmi. W tym okresie Paciej zostaje portierem w Cementowni andbdquo;Wysokaandrdquo;. Przez zmianę pracy gestapo chce uśpić naszą czujność, abyśmy nie zaprzestali kontaktowania się z Paciejem. We wrześniu i listopadzie 1943 r. były u nas duże aresztowania. Ponad 150 os�b z organizacji konspiracyjnych wpadło w łapy gestapo. Oskarżycielem naszej grupy był Paciej, okazało się to w trakcie konfrontacji - na gestapo, w kt�rej uczestniczyli: m�j mąż Stanisław Stach, Bronisław Stefan Micuła, ja i wielu innych, kt�rych spotkał w naszej organizacji. Zdradził nas za 100 RM za głowę i 1/2 litra w�dki. Należność wypłaciło mu gestapo opolskie. Moje zeznania na temat pracy Pacieja i zapłaty w niekt�rych wypadkach r�żnią się od stwierdzeń mojego brata andbdquo;Twardegoandrdquo;. Ale mnie to m�wił gestapowiec Rudolf Schneider w czasie śledztwa w obecności Pacieja. Sądzę, że nie stanowi to specjalnej r�żnicy, gdyż to usłyszałam kilka miesięcy wcześniej, niż zdobyte zostały dokumenty przez andbdquo;Twardegoandrdquo;. W jednym się zgadzamy - Paciej był konfidentem gestapo o szerokim zasięgu na terenie Rzeszy i GG. W czerwcu 1944 r. oddział partyzancki andbdquo;Twardegoandrdquo; podczas akcji przeciwko konfidentom schwytał czterech agent�w gestapo, w tym Pacieja, kt�ry miał przy sobie legitymację wsp�łpracownika gestapo. W czasie śledztwa przeprowadzonego przez andbdquo;Twardegoandrdquo; przyznał się, że był na usługach gestapo od chwili aresztowania go w Częstochowie. Niepowodzenia Niemc�w na froncie wschodnim umacniały nasze przekonania, że nadszedł czas zwiększenia sabotażu. Te zaczęły się zwiększać w warsztatach Luftwaffe, w fabryce pasty, w fabryce części do samolot�w. Zn�w aresztowania, nie grupowe, ale pojedyncze. Organizacja musi niekt�rych andbdquo;spalonychandrdquo; działaczy przerzucać do Generalnego Gubernatorstwa, innych na Śląsk do pracy. I tak został przeniesiony do Bytomia, do pracy w parowozowni Stanisław Olszowy. Z jego inicjatywy powstaje kilka andbdquo;tr�jekandrdquo; utworzonych z pracujących tam Polak�w. Zdobywamy cenne wiadomości o ruchu pociąg�w wojskowych, powstają małe i duże sabotaże w parowozowni, uszkodzenia lokomotyw. Wszystko to op�źnia pracę dla frontu niemieckiego. W czerwcu 1941 r. stworzona została w Zawierciu dzielnica żydowska. Należały do niej ulice: G�rnośląska, Porębska, Apteczna, Hoża, Stary Rynek, część Marszałkowskiej. Szpital dla Żyd�w został utworzony u rabina Rabinowicza na ul. Porębskiej. Synagoga mieściła się na ul. Marszałkowskiej u wylotu Hożej. Nie była już domem modlitwy, gdyż hitlerowcy dwa razy ją podpalali. Żydzi szukali wsp�łpracy z naszym Komitetem. W tej sprawie zwr�cił się do mojego męża Zygmunt Sobelman. W spotkaniu pośredniczył Stanisław Pęczkowski, kolega z gimnazjum Sobelmana. Już w październiku 1940 r. został nawiązany kontakt z tajną żydowską organizacją antyhitlerowską, powstałą na terenie Zawiercia. Przewodniczącym tego ruchu był J�zef Sobelman - ojciec Zygmunta, sekretarzem Stanisław Lewkowicz. Ruch ten rekrutował się z inteligencji żydowskiej i młodzieży syjonistycznej oraz lewicowej. W 1941 r. po ogłoszeniu zarządzenia o stworzeniu dzielnicy żydowskiej członkowie tego ruchu naciskali naszą organizację o ponowne spotkanie i wsp�łpracę. Na spotkaniu organizacja nasza postawiła warunek, że aby ułatwić działanie, przedstawiciele ich będą się składać z pracownik�w zakład�w andbdquo;Luftwaffeandrdquo;. Zakłady andbdquo;Luftwaffeandrdquo; powstały w 1941 r. Od początku zatrudniały około 4000 Żyd�w, z kt�rych większa część otrzymała andbdquo;leweandrdquo; zaświadczenia lub karty rzemieślnicze o zdobytym zawodzie krawieckim, kuśnierskim, szewskim. Chroniły ich one do 25 sierpnia, to jest do chwili likwidacji getta. Przedstawicielami naszej organizacji byli pracownicy TAZ Stanisław Wencel (ojciec), Ludwika Stach i Stanisław Pęczkowski. Organizacja nasza nie planowała dużego rozmachu w tej pracy konspiracyjnej i dlatego ograniczyła się do następujących wsp�lnych ustaleń. andbull; Wsp�łpraca z wywiadem żydowskim, kt�ry miał dojście do gestapo i omawianie przygotowań do zbrojnego powstania. andbull; Zorganizowanie sabotażu w pracy (wadliwe wykonanie futer, kt�re miały służyć na froncie wschodnim i systematycznej kradzieży obuwia wojskowego, kt�re zostanie dostarczone ludności polskiej i żydowskiej. andbull; Zorganizowanie podsłuchu na linii telefonicznej łączącej szefa Feldbekleidungsamt Luftwaffe Breslau, Dienstelle Wartenenau, płk Follera z Berlinem. Wszystkie rozmowy dotyczące ruchu dostaw i odbioru odzieży oraz innych wiadomości wojskowych były podsłuchiwane. Było to bardzo cenne dla naszej organizacji. Od maszynistek odbierane były z maszynopisowni i kancelarii wszystkie kalki przychodzącej i wychodzącej korespondencji, dotyczącej spraw wojskowych i ludności miasta Zawiercia. Bezpośrednio przekazywali nam zdobyte materiały Halina i Stanisław Lewkowiczowie. Naszymi wywiadowcami na terenie getta byli Genowefa Janoskowa i Henryk Major. Pracowali oni poza organizacją żydowską. Nie byli stałymi obserwatorami, lecz wywiad przeprowadzali, gdy potrzebny nam był materiał o og�lnej polityce niemieckiej w Zawierciu. W maju 1942 r. m�j mąż dostał sygnał od Żyd�w pracujących u E. Erbego, że szykuje się większe wysiedlenie z getta. Za kilka dni poruszenie olbrzymie, gdyż zjechało gestapo z Katowic, kt�re otworzyło bramę getta. Żyd�w pognali na rynek, na kt�rym byli już Żydzi z okolic Zawiercia, Bytomia, Tarnowskich G�r, Bogucic, a nawet z Zaolzia. Było ich - według relacji tych, kt�rzy przeżyli - 6400. Po selekcji wywieziono 1600 os�b do Oświęcimia, większość to kobiety, starcy i dzieci. Dużo zamordowano na miejscu. W domach były rabunki, gwałty. Wszystko to obserwowaliśmy z okien biura, kt�re wychodziły na tory bocznicy kolejowej, niekt�re na getto. Ogarniała nas groza, rozpacz i bezsilność. Na drugi dzień na rampie kolejowej TAZ pracownicy tej firmy ze Stanisławem Pęczkowskim wykradli z wagon�w większą grupę Żyd�w. Między innymi przedwojennego majstra blichu Samuela Weitzena. Ludzi tych ukryto w piwnicach, kanałach, biurkach, szafach. W akcji tej brał udział obok Pęczkowskiego, m�j ojciec. Samuel Weitzen był ich przyjacielem i wieloletnim wsp�łpracownikiem oddziału drukarni TAZ. Po tej akcji gestapo zawierciańskie zaczęło przeglądać domy, robić rewizje, poszukując ukrytych uciekinier�w z Nowego Rynku i getta. Akcja ta trwała prawie 2 miesiące. To malała, to zn�w przybierała na sile. Zabezpieczyliśmy wszystkie nasze dokumenty, a pracę przenieśliśmy na wieś. Mąż, pod pretekstem zdrowia naszej c�reczki, wysłał mnie do Włodowic. Zamieszkałam u Kazimiery Opydo, akuszerki, byłam tam 2 tygodnie. W tym czasie wraz z mężem nawiązaliśmy kontakt ze wsiami: G�ra Włodowska, Kotowice i najbardziej potrzebną, słynącą przed wojną z dużej odwagi - Jaworznik. Wieś tę, jak i jej okolice, szykowaliśmy do ewentualnych zrzut�w samolotowych. W sprawach tych pom�gł nam krewny Aleksego Bienia, kt�ry był sztygarem w kopalni Rudniki. Z jednym z gospodarzy skontaktowaliśmy towarzyszy z Krakowa i ci tą drogą przesyłali nam pocztę, wiadomości, a najważniejsze - przychodzili tu ludzie naszej organizacji. W sierpniu przybywa do nas andbdquo;Teodorandrdquo; - Adam Rysiewicz, kt�ry zlecił nam opracowanie matrycy na kartki żywnościowe dla ludności polskiej, żydowskiej, niemieckiej. Zabrał od nas wydrukowane karty tożsamości obowiązujące w GG. andbdquo;Teodorandrdquo; zabronił nam uczestniczenia w takich akcjach, jaka miała miejsce w maju 1942 r. podczas selekcji Żyd�w przez gestapo. W getcie zostawiliśmy teraz tylko jednego naszego łącznika - Henryka Majora. Praca ta była dla niego coraz bardziej niebezpieczna i w październiku 1942 r. zlikwidowaliśmy ją ze względu na zagrożenie dla tak cennego członka naszej organizacji, jak Henryk Major. Praca konspiracyjna była niespokojna, czasami rwała się. Byliśmy dodatkowo niespokojni, gdyż gestapo szukało mojego brata Stanisława Wencla. Do gestapo wezwali Przewodniczącego Gminy Żydowskiej i przedstawili propozycje, że jak pomogą gestapo wykryć tego, co rozbija posterunki i napada na policję granatową, to wobec Żyd�w nie zostanie zastosowana żadna kontrybucja i dostaną więcej żywności. Stanisław Buchner zaraz dał nam znać przez Żyd�w pracujących w TAZ, że oni wiedzą, że to chodzi o Stanisława Wencla andbdquo;Świderandrdquo;. Na trzeci dzień zostały wywieszone ogłoszenia, że dają 5000 RM za wskazanie miejsca, gdzie się on ukrywa. Mimo tych i innych pr�b, brat m�j, dow�dca oddziału dywersyjnego, a następnie partyzanckiego, nigdy nie wpadł w łapy gestapo. Pracą całego getta kierował Prezes Rady Starszych Gminy Żydowskiej, Ignacy Buchner. Został on aresztowany z całą rodziną: żoną, matką, c�rkami, siostrami i szwagierkami. Aresztowanie nastąpiło, gdyż nie sporządził listy Żyd�w nieprodukcyjnych, co poleciło mu gestapo. Całą rodzinę przewieźli do obozu oświęcimskiego i tam wszyscy trafili do krematorium. Po tym wypadku gestapo dokonało na rynku selekcji bez Rady Starszych. Nasza wsp�łpraca z organizacją żydowską zacieśniała się po likwidacji powstania w getcie warszawskim, AK z Warszawy przekazało do nas pewną ilość bojownik�w powstania, kt�rzy znaleźli schronienie w getcie zawierciańskim. Żyd�w odebrał Herzber (ojciec), a cała rodzina zajęła się przygotowaniem dokument�w, odzieży, wyżywienia i zatrudnienia w andbdquo;Luftwaffeandrdquo;. Z 24 na 25 sierpnia 1943 r. zlikwidowane zostało getto zawierciańskie. Akcją zajmowali się gestapowcy Rotter, Ocylok, Schneider oraz wszystkie posterunki Schutzpolizei. Pozostawili tylko 100 Żyd�w jako koniecznie potrzebnych w Feldbekleidungsamt Luftwaffe in Breslau Oddział w Zawierciu. W tym czasie z getta dostarczono nam do domu bardzo cenny materiał, kt�ry został przekazany specjalnemu kurierowi z Warszawy. Miał go on dostarczyć do Komendy Gł�wnej Armii Krajowej. Materiał zawierał dokładne spisy zrabowanych przez gestapo d�br materialnych i kulturowych. Między innymi przekazano dziennik prowadzony przez Ignacego Buchnera, Przewodniczącego Rady Starszych. Miał on formę stałej kroniki, kt�ra była żywym świadectwem zbrodni hitlerowskiej na Żydach miasta i powiatu Zawiercie. Materiały zostały dostarczone, aby pozostały wiarygodne dane dla tych, kt�rzy wojnę przeżyją. Zostały r�wnież dostarczone dokładne personalia zawierciańskiego gestapo - fotografie, ze szczeg�lnymi opisami zbrodni popełnionych w powiecie zawierciańskim. Wywiad organizacji żydowskiej, kt�ry zdobył te materiały, wsp�łpracował z naszą organizacją w okresie istnienia getta, pomagając m.in. w rozpracowaniu niemieckich konfident�w. Jako pierwszego rozszyfrowano podejrzanego Oskara Hassenranduuml;cka - dane dostaliśmy od nich w marcu 1942 r. Był on obywatelem niemieckim, kt�remu gestapo zostawiło żonę Żyd�wkę, nie zmuszając jej do zamieszkania w dzielnicy żydowskiej. Powstało pytanie, czym opłaca się gestapo. Okazało się, że wyjątkowo przebiegły i chytry Hassenranduuml;ck rozpracowywał na ich polecenie Żyd�w bogatych, komunist�w oraz Polak�w podejrzanych o pracę w konspiracji. Wszystkie akta i sporządzone wywiady dotyczące Hassenranduuml;cka zostały przez nas dostarczone do kierownictwa Okręgu PPS-WRN, kt�re postanowiło o likwidacji konfidenta. W czerwcu 1942 r. nastąpiła pierwsza pr�ba jego likwidacji. Do wykonania wyroku zostali skierowani Teodor Wolski, członek organizacji myszkowskiej, towarzysz z Czarnej Strugi, towarzysz przysłany przez Okręg Krak�w i ja, kt�ra miałam ich zaprowadzić na miejsce akcji, tj. Masłońskie, drogą do fabryczki tektury i papy (Hassenranduuml;ck był tam księgowym, miał drugi etat). Przywozili i odwozili go końmi fabrycznymi. Według mojego rozpoznania powinien wracać o 17.30, a najp�źniej o godz. 18.00. Czekaliśmy w zarośniętym rowie. O godz. 17.00 dał się słyszeć tętent koni. Przygotowani wyskoczyliśmy z rowu. W ostatniej chwili krzyknęłam, że w powozie nie ma Hassenranduuml;cka. Był woźnica i urzędnik Polak. Konie wyprzęgliśmy. Zostały przywiązane o 50 metr�w dalej. Mężczyźni, choć wiedzieliśmy, że są to uczciwi ludzie, zostali związani i zakneblowani. Przed tym opowiedzieli nam, że Hassenranduuml;ck dziś nie przyjechał, gdyż szykuje się obława na granicy Poraja na handlarzy i przemytnik�w. Robi ją częstochowska żandarmeria wsp�lnie z granatową policją. Kazali nam uciekać w stronę dworca w Poraju i przedostać się od tyłu na stronę Rzeszy i dopiero wsiąść do pociągu (dworzec w Poraju był podzielony na połowy - jedna należała do Rzeszy, druga do GG). Gdy tylko odskoczyliśmy od pracownik�w fabryki papy, słychać dało się szczekanie ps�w, krzyki, a nawet strzały. Nagonka szła na nas. Na chwilę się zatrzymała i zn�w ruszyła. Zorientowaliśmy się, że musiała rozciągnąć się na szerszy obszar. Ujadanie ps�w było słychać dalej. Dobrnęliśmy na tyły dworca kolejowego. Chwilę musieliśmy odpocząć, oczyścić się z poszycia leśnego. W tym czasie nadjechał pociąg osobowy do Częstochowy, stał chwilę, odjechał, a ludzi zatrzymała Schutzpolizei. Wiedzieliśmy, że nagonka trwa dalej. Rewizja ludzi odbyła się szybko, a my byliśmy niezdecydowani, co robić. Towarzysz z Czarnej Strugi i Teodor Wolski zmieszali się z grupką ludzi, kt�rych przepuścili przez bramę dworcową. Towarzysz z Krakowa i ja postanowiliśmy czekać na pociąg Częstochowa - Zawiercie. Kiedy weszliśmy na peron, a było to prawie w ostatniej chwili, doszedł do mnie Roman Rutkowski - syn przedwojennego oficera, kt�ry siedział w obozie jenieckim w Niemczech. Nie dopuściłam do pytań, sama zarzucając go pytaniami: Co tu robi? Dlaczego nie jest w pracy? Wiedziałam, że ma drugą zmianę, a najważniejsze, czy się nie boi, bo jest obława na szmuglerzy? Powiedział mi, że jest w tej samej sytuacji co ja i że może pom�c mojemu wsp�łtowarzyszowi. Odpowiedziałam mu, że nie jestem w towarzystwie i sądzę, że wr�cimy do domu razem. Chwilę niepewności, ale w tym momencie jeden z gestapowc�w, kt�rzy siedzieli w biurze, wychylił się z okna i krzyknął: andbdquo;Romek, ty tu, chodź zaraz, bo nie załatwiłeś sprawyandrdquo;. M�j towarzysz, kt�ry słyszał wszystko, bez słowa przeszedł na drugą stronę. Na peron wtoczył się pociąg towarowy, widziałam, jak w biegu wskoczył do uchylonych drzwi parowozu. Maszynista stał w nich i patrzył w dal. Byłam pewna, że tych dw�ch nie zna się, ale ucieszyłam się z tego niemego porozumienia. Za tydzień mąż mi powiedział, że wr�cił szczęśliwie do Krakowa. Sprawa Rutkowskiego stanęła do rozpracowania jako pierwsza. W trakcie akcji dowiedziałam się, że grupa młodzieży, kt�ra do nas przystąpiła, zwerbowała i jego, że jest naszym członkiem. Nie miał jednak jeszcze przydziału i nie został zaprzysiężony. Zarządzono całkowitą separację od naszej organizacji, a Romuald Dyja, kt�ry był jego kolegą gimnazjalnym, podzielił jego los (był wprowadzającym). Zwr�ciliśmy się też do wywiadu organizacji żydowskiej, aby rozpracowali Rutkowskiego, kt�ry wiecznie plątał się między młodzieżą żydowską z getta. Było to po tym, kiedy pobili go dotkliwie bracia młodego chłopca złapanego przez Niemc�w w trakcie przekraczania granicy. Chłopiec szedł do rodziny po żywność. Wywiad żydowski poinformował nas, że Rutkowski jest takim andbdquo;wszarzemandrdquo;, a nie konfidentem, że policja ani gestapo nie będą szukały, kto go pobił. Sprawa ucichła. Mimo to intensywnie śledziliśmy życie Rutkowskiego. W styczniu 1943 r. zostają aresztowani nasi kolporterzy Władysław i Zbigniew Słabiakowie, synowie nauczycieli, siostrzeńcy por. J�zefa Mazurka ps. andbdquo;Kostekandrdquo;, dow�dcy pułku zawierciańskiego GL PPS-WRN. To on wciągnął ich do naszej organizacji. Oni zaś swoich r�wieśnik�w. Kolportażem zajmowali się u nas bardzo zaufani członkowie organizacji, żeby prasa nie wpadała w niepowołane ręce. Bracia robili to kilka miesięcy bardzo dobrze. Prasę dostarczali ściśle według wskaz�wek. Zostali aresztowani przypadkowo. Mieszkali na ul. Zaparkowej w domu swojej babki Mazurkowej wraz z J. Mazurkiem. Dzielnicowi żandarmi robili przegląd ulic zaśnieżonych i dopatrzyli się, że odcinek domu Mazurk�w jest niedostatecznie oczyszczony. Furtka nie była zamknięta, ale Słabiakowie nie zamknęli też drzwi wejściowych od ganku. Zbigniew i Władysław przynieśli właśnie z punktu rozdziału prasy nowy nakład i poczęli segregować go w paczki na powiat, gdyż mieli przyjść po nie Zbigniew Kołaczkowski, Henryk Sas, Michał Kusiński. Słysząc gwałtowne kołatanie do drzwi kuchennych, cały nakład wrzucili pod ł�żko i do ł�żka. Wpuścili do mieszkania zdenerwowanych żandarm�w, kt�rzy zaczęli przerzucać mieszkanie i znaleźli prasę. Bracia aresztowani zostali od razu i przewiezieni do gestapo. Chłopcy przez całe śledztwo nie wydali punktu, z kt�rego dostali prasę, a dostarczył ją Stanisław Wencel (junior). Gestapo domyślało się, że organizacja nasza będzie chciała odbić aresztowanych i dlatego rozpuszczało pogłoski, że zabije ich na cmentarzu. Po kilku dniach, p�źnym popołudniem, rzeczywiście zostali przewiezieni na cmentarz i kazano im kopać gr�b. Starszy Władysław był nie tylko silniejszy, odważniejszy, ale zawsze był zbuntowany. Mieliśmy czasami kłopoty z jego ryzykanctwem. Pomysły jego w pracy konspiracyjnej były bardzo dobre, lecz zawsze za śmiałe. Niemniej wykorzystywaliśmy je w całości lub częściowo, zaraz lub w p�źniejszym terminie. Władysław zorientował się, że gestapo będzie chciało wykorzystać Zbigniewa, gdyż obchodzili się z nim łagodniej. Miał rację - gdy d�ł był wykopany Rudolf Schneider podał rewolwer Zbigniewowi i kazał zabić brata. Zbigniew ani drgnął. Schneider krzyczał i zmuszał go do tego. Tę sytuację wykorzystał Władysław - skoczył do ucieczki. Dopadł muru cmentarnego i tam trafiła go kula z ognia otwartego przez gestapowc�w. Zbigniewa po kilku dniach przewieźli do więzienia w Opolu i stamtąd we wrześniu na Blok 11 do Oświęcimia. R�wnocześnie ze sprawą Słabiak�w była prowadzona przez gestapo sprawa braci Ciszk�w, Tadeusza i Romualda. Po aresztowaniu Słabiak�w aresztowany został Tadeusz Ciszek, kt�ry uciekł z gestapo i ukrywał się. Potem przejęła go dywersja i do końca wojny był w grupie andbdquo;Twardegoandrdquo; pod ps. andbdquo;Emirandrdquo;. Romuald Ciszek został aresztowany wraz z nami 5 września 1943 r. Po bardzo ciężkim śledztwie przeżył Oświęcim i inne obozy. W lutym 1943 r. nasza andbdquo;tr�jka specjalnaandrdquo; ustaliła, że po aresztowaniu braci Słabiak�w, koło pozostałych młodych kolporter�w intensywnie kręcą się Rutkowski i Michał Wolski. Wolski był kolegą wszystkich młodych konspirator�w, kt�rzy wstąpili do nas wraz ze Słabiakami. Zameldowaliśmy o tym Janowi Kurkowi, kt�ry polecił, by zakomunikować Rutkowskiemu, że po wpadce Słabiak�w organizacja rozwiązuje się w obawie przed wsypą. Od tego momentu zaprzestaliśmy przyjmować młodzież do organizacji. Wolski okazał się małym agentem niemieckim, o kt�rym zebrałam wyczerpujący materiał i przekazałam go andbdquo;Twardemuandrdquo;. W 1944 r. agent ten, obok innych, skazany został na karę śmierci. W czerwcu 1943 r. przyjechał do nas andbdquo;Teodorandrdquo;, od kt�rego dowiedzieliśmy się, że w Gł�wnej Komendzie AK gestapo przeprowadza aresztowania, a według wielu towarzyszy warszawskich i krakowskich w Gł�wnej Komendzie tkwi agent. W związku z tym, że PPS-WRN związała swoje losy z losami AK, musimy się dowiedzieć, co oni mają już rozpracowane i z jakiego terenu. Według posiadanych danych, rozpracowane akta PPS i AK są na terenie Myszkowa i znajdują się w nowo postawionych barakach przy szosie do Koziegł�w. Towarzysze z myszkowskiej organizacji zrobili wywiad i M. Stelmach dał znać, że do tych barak�w, a były dwa, około dw�ch tygodni temu przyjechały auta esesmańskie, a w nich funkcjonariusze z gestapo, Waffen SS oraz Wehrmachtu i wyładowywali z jednego auta wojskowego skrzynki. Sprawa została om�wiona z andbdquo;Teodoremandrdquo;. Jeśli będziemy już pewni, że akta są i skąd one zostały przywiezione, damy znać do Klucz, a stamtąd towarzysze dadzą znać do Krakowa. Sprawa trwała około 10 dni i wywiadowcy stwierdzili, że dokumenty zostały przywiezione z Warszawy i mają być odesłane do Radomia lub Kielc, że są bardzo silnie strzeżone i że z nimi jest jeden więzień. Wtedy Teodor Wolski, Stanisław Stach i Stanisław Nowak podeszli bardzo blisko, obejrzeli baraki i ich zabezpieczenie, zorientowali się po oknach, jakie są pomieszczenia i o tym wszystkim dali znać przez organizację w Kluczach do Krakowa. Przyjechał andbdquo;Teodorandrdquo; w towarzystwie mężczyzny, kt�rego tytułował andbdquo;panie rotmistrzuandrdquo;, om�wili z moim mężem - andbdquo;Larwa Iandrdquo; - jeszcze raz cały przebieg akcji. Wieczorem zabrali mnie i pociągiem pojechaliśmy do Myszkowa. Ze stacji ruszyliśmy w stronę Koziegł�w. Nie było daleko. Mnie posadzili po drugiej stronie rowu w krzakach i kazali obserwować. Gdyby wpadli, miałam powiadomić ojca i L. Tajchmana. Akcja się nie udała. Tych dokument�w w barakach pilnowali esesmani i wytresowane psy. Nasi weszli z bronią w ręku na podw�rze od tyłu, przecinając siatkę w ogrodzeniu. Psy podpuściły ich na kilka krok�w, ale dalej zaczęły warczeć i denerwować się. Rotmistrz uskoczył na tyły baraku i tam zrobił oględziny na ile mu pozwolił zmrok i zasiatkowane okna. andbdquo;Teodorandrdquo; i andbdquo;Larwa Iandrdquo; zaczęli się wycofywać tą samą drogą i zniknęli za siatką. Szybko uciekli w las. andbdquo;Rotmistrzandrdquo; został w rowie. Z baraku wyszedł gestapowiec, zawołał psy i wpuścił je do pomieszczenia. W oknach pojawiły się czarne rolety i zabłysło światło, kt�re widać było przez szczeliny. Po dobrej godzinie andbdquo;Rotmistrzandrdquo; rowami, wychodząc pod tą samą zerwaną siatką, dotarł do czekającej ze mną dw�jki. Idąc przez las, andbdquo;Teodorandrdquo; i andbdquo;Rotmistrzandrdquo; stwierdzili, że tym razem uszli z życiem, a taką akcję powinna wykonać jedna z grup dywersyjnych z ich udziałem (podobno była taka akcja, ale już po naszym aresztowaniu). Po wojnie, kiedy dopytywałam się o tę akcję, Franciszek Wilk opowiadał mi, że była i pociągnęła za sobą straty. Były aresztowania. Dokumenty dotyczyły członk�w AK w Warszawie, Kielcach, Radomiu, Krakowie i Katowicach. W lipcu 1943 r. w Centurii zorganizowaliśmy koncentrację żołnierzy GL PPS-WRN należących do Zawiercia i powiatu. Akcję prowadził por. J. Mazurek, kt�ry dobrał sobie sztab ludzi, zliczających w r�żnych punktach okręgu. Po dodaniu członk�w w fabryce, robotach publicznych, urzędach wraz z Ogrodzieńcem, Porębą, Mrzygłodem, Marciszowem, Blanowicami, Kromołowem (większe skupiska) okazało się, że nasz obw�d liczył około 4000 ludzi. Po tym zwołane zostało zebranie Komitetu Obwodowego, na kt�rym był inż. C. Uthke. Zebranie odbyło się w mieszkaniu J. Mazurka. 5 września gestapo dokonało licznych aresztowań w Zawierciu, Łazach, Wysokiej i Rokitnie Szlacheckim. Aresztowano 117 os�b, w tym 7 kobiet. Po raz pierwszy aresztowania dotknęły także tak dotkliwie naszą organizację. W rękach gestapo znaleźli się: Stanisław Stach - zastępca przewodniczącego Obwodu zawierciańskiego PPS-WRN, Bronisław Stefan Micuła, Piotr Wierzbicki, Stanisław Olszowy, Ludwika Stach oraz kolporterzy - Elżbieta i Henryk Sas, Romuald Dyja, Zbigniew Kołaczkowski, Romuald Ciszak, Wacław Marszałek, J�zef Gawroński, Kazimierz Jagielak (ojciec), Kazimierz Jagielak (syn) i radiotelegrafista J�zef Micka. Kolejne duże aresztowanie nastąpiło 10 listopada 1943 r., kt�re objęło 67 os�b, wśr�d nich znaleźli się towarzysze z naszego Komitetu - Stanisław Nowak, Ignacy Nowak i Wojciech Napora. Bardzo bolesne dla organizacji i dla mnie były aresztowania w sierpniu 1943. Gestapo aresztowało w�wczas grupę starych działaczy PPS spełniających ważną rolę w kierownictwie Obwodu - Jana Kurka - przewodniczącego Komitetu, mego ojca Stanisława Wencla, Bronisława Micułę i Bronisława Rogonia. Aresztowani także zostali Anna Groja - moja siostra i J�zef Mazurek dow�dca zawierciańskiego pułku GL PPS-WRN. Nas, aresztowanych 5 września 1943 r., wkr�tce zawieźli do obozu oświęcimskiego do Bloku 11. Tu byłam do 15 października 1943. Przez te kilkadziesiąt dni wiecznie mnie o coś pytali i za coś bili. Czy pracowałam w tajnej organizacji? Kto to jest andbdquo;Świderandrdquo;? Czy to m�j brat Stanisław Wencel? Kto to jest Stanisław Pęczkowski? I czy należy do organizacji? Gdzie są moje siostry? Dlaczego ojciec nie podpisał volkslisty, jak jakaś tam moja stryjeczna rodzina? Co robiłam w Porębie, Włodowicach, Marciszowie i Mrzygłodzie, Myszkowie i Poraju, Łazach i Ogrodzieńcu, Sosnowcu, Będzinie? Dlaczego nie lubiłam Pacieja? Dlaczego pomagałam i chodziłam do Henryka Kozła? Dlaczego wszystkiego się wypieram, gdy mają tu raporty swoich agent�w - Władysława Bryły, Stanisława Dachowskiego, Zofii Broda-Rachtanowej, Oskara Hassenranduuml;cka, Władysława Pacieja. I tak przez kilka godzin jedno i to samo, a przy tym bicie. Pewnego dnia, kiedy rozpoczął się andbdquo;taniecandrdquo; od początku, dowiedziałam się, że wiedzą wszystko, gdyż aresztowany w Krakowie nasz tow. Rembowski z Sosnowca opowiedział im wszystko o naszej całej rodzinie, moim mężu, o działalności rodzic�w, naszej działalności przed wojną i wojennej. Gdy wr�ciłam do Bloku, prosiłam bardzo blokowego, Janusza czy Mietka, nie pamiętam imienia, żebym mogła się widzieć na kilka sekund z mężem. Wieczorem wywołał mnie Jakub (w�wczas nie wiedziałam, że jest katem obozu). Prowadząc mnie do sali zabiegowej, oświadczył, że jak wydam ich, to mnie i męża udusi własnymi rękami. Mąż potwierdził mi wszystkie moje niepewności. Dodał, że Stefan Micuła został sprzedany przez Pacieja jak i my, ale sypnięty też przez andbdquo;J�zefaandrdquo;, nie pamiętam nazwiska, zajmującego się w Czeladzi rozprowadzaniem kartek między naszymi towarzyszami. Na pożegnanie mąż powiedział mi: andbdquo;Jak możesz i umiesz trzymaj się mocno, jak do tej pory. Śledztwo wiecznie trwać nie będzie. Zapomnij nazwiska i cyfry, zapomnij, jak się nazywasz, a wygrasz los na loterii życiaandrdquo;. W 11 Bloku urządzono konfrontację z każdym z aresztowanych, kt�rzy należeli do młodzieżowej sekcji kolporter�w: Zbigniewem Słabiakiem, Romualdem Ciszkiem, Henrykiem Sasem, z kierownikiem sekcji gospodarczej Bronisławem Micułą, Zbigniewem Kołaczkowskim zastępcą Stefana Micuły (w potocznej mowie nie używaliśmy dw�ch imion i dla odr�żnienia od ojca Bronisława m�wiliśmy Stefan), z Rutkowskim, Dyją i towarzyszami z Łaz Alicją Oblamską (miała 17 lat), Driańskimi, Stanisławem Olszowym. Każdy z nich zaprzeczał, że ze mną wsp�łpracował pr�cz Rutkowskiego. Byli bici po twarzy i straszeni zastrzeleniem, kopani, ale żaden nic nie powiedział. Patrząc na to, nie miałabym urazy, gdyby nie wytrzymali i wydali mnie. Słabiak robił wrażenie człowieka cierpiącego na zanik pamięci, jakiś dziwny wyraz otępienia był w jego twarzy. Rutkowski natomiast palił gestapowskie papierosy i pił piwo podsuwane mu przez Schneidera. Czego on nie m�wił? Że chodził ze mną na akcje. Zmyślał takie historie, o kt�rych nie miałam pojęcia, ale bałam się, że i inni towarzysze moi też się boją i dlatego nie wiedziałam, co robić. Myśli biegły mi po głowie i nie mogłam wymyślić, co robić, by przestał m�wić. Siedział przede mną koło Schneidera. Ja stałam między nimi i wiedziałam, że nic nie pomoże mi zapieranie się i bohaterstwo poprzednich chłopc�w. Ten wybitnie mnie prowokował. W tym momencie z bezsilności wpadałam w jakiś dziwny szał, łapałam go pod brodę za rozchełstaną koszulę i rzuciwszy go w tył z wyzwiskiem: andbdquo;Ty świnio, zapomniałeś, że tw�j tatuś to oficer polski!andrdquo; - uderzyłam go z całej siły w twarz. Na to wpadli do pokoju z przyległego gabinetu gestapowcy, kt�rzy przesłuchiwali Annę Ładoń. Schneider stał spokojnie, a gdy Rutkowski pozbierał się, kr�tko rzekł: andbdquo;Weźcie się za nią, jego na Blok 11 - mam dośćandrdquo;. Dostałam solidne lanie, pękł mi obojczyk. W tym dniu kończyło się dla mnie śledztwo. Protok�ł, kt�ry podpisałam był w języku niemieckim, nie znałam go tak dobrze, żeby wszystko zrozumieć. Kazali mi podpisać chłopcy z 11 i m�j mąż. Gdyby nie bohaterska postawa moich wsp�łtowarzyszy, na pewno bym nie żyła. Dzięki nim moje dziecko ma matkę. Dostawałam od dra St. Hendrowicza, kt�ry robił mi opatrunki, pastylki znieczulające, kt�re łagodziły b�l obojczyka, siedzenia, plec�w i n�g, ale dawały mi tępotę umysłową. W końcu września Helena Płotnicka podała mi małą torebeczkę moich pastylek i rzekła: oszczędzaj teraz, w drodze jest nowy transport z Zawiercia. M�wiło się we wrześniu, a on przyszedł dopiero w listopadzie - cały miesiąc i 10 dni. Po 10 października ruch w Bloku panował nieopisany. Domyślałyśmy się wszystkiego najgorszego. Przez czas pobytu w tym Bloku poznałyśmy egzekucje w łazience, pod ścianą śmierci, bicie, krzyki, wyrzucanie nas z sali na dziedziniec, gdzie kazano nam sprzątać zakrwawione ubrania, buty damskie, męskie i dziecinne. Wiedzieliśmy, że krzyki, kt�re dochodzą z dołu, to więźniowie torturowani na słupkach lub w stojących bunkrach itd., itd. Mąż siedział w celi na dole (w bunkrze), kt�ra wychodziła na szosę andbdquo;do wolnościandrdquo; do miasta Oświęcimia. Wystukałam alfabetem Morseandrsquo;a pytanie, czy nie wie, co się dzieje, gdyż w Bloku panuje wielki ruch. Odpowiedział mi, że szykują sale dla więźni�w z Zawiercia i powiatu, bo transport ma przyjść w najbliższych dniach. Nazajutrz wyprowadzono nas na spacer. W oknach stali nasi najbliżsi. Z okna bunkra trzeciego po prawej stronie odezwał się głos mojego męża. Byłam zdziwiona, gdyż wczoraj rozmawiałam z nim w celi wychodzącej na druty. Powiedział mi, że go przenieśli, gdyż dziś przychodzi transport aresztowanych z Cieszyna, Oświęcimia, z więzienia z Opola, Radomia i Warszawy. Będą to więźniowie należący do AK i PPS-WRN. Potem przypomniał mi, że nasza c�rka ma 2 lata. andbdquo;Pamiętaj, ja muszę dać głowę, ale Ty staraj się, żebyś przeżyłaandrdquo;. Pamiętałam o urodzinach c�rki pomimo b�lu po przebytym śledztwie, ale nie wierzyłam już, że będzie mi dane przeżyć obozy i wr�cić do dziecka. Za kilka dni wezwali mnie na Politische Abteilung. Stałam bardzo długo przed budynkiem i czekałam na swoją kolejkę. Już było po południu, kiedy wprowadzili mnie do pokoju przesłuchań i koło Rudolfa Schneidera i jeszcze dw�ch nieznanych mi esesman�w siedział Paciej. Za mną wprowadzili kilku mężczyzn, widać było po ich wyglądzie, że przeszli śledztwo. Ustawili ich koło mnie, przypatrywał się im Paciej, a następnie padło pytanie do mnie, kogo znam z tej grupki mężczyzn? Domyśliłam się, że są aresztowani z tych miast, o kt�rych wspominał mi mąż. Odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że żadnego nigdy nie widziałam na oczy. Paciej wskazał na jednego z nich i widocznie wynik był dobry, gdyż innych wyprowadzili, a został wskazany. Paciej zaczął m�wić, że człowiek ten jest z Radomia i że dla niego przekazywałam przesyłki z tajną prasą, korespondencję, wykazy lotnisk spadochronowych dla Anglik�w. Cokolwiek powiedział było kłamstwem, gdyż z Radomiem nie miałam nigdy w swojej konspiracji styczności, a Paciejowi nic nie przekazywałam. Pytali mnie, co ja na to - odpowiedziałam: nic, po prostu nic nie dawałam, a z tym człowiekiem nie miałam żadnego powiązania. Kazali mi dobrze się zastanowić do następnego przesłuchania. Ale takiego nie było już. Za kilka dni zn�w zostałam wywołana, stałam na placu Bloku 11. Długo stałam, aż wreszcie kazali mi wr�cić na salę. Powtarzało się to kilka razy. Ostatni raz przeszło koło mnie zn�w kilkunastu mężczyzn, a potem i kilka kobiet. Wtenczas, kiedy wr�ciłam na salę, sięgnęłam po m�j zapas pastylek. Łyknęłam je. Było ich osiemnaście. Byłam bardzo chora, pompowali mi żołądek. Po 15 października 1943 r. zostałyśmy wszystkie więźniarki polityczne, opr�cz p. Ireny Oblamskiej i Heleny Płotnickiej, przeprowadzone do Blok�w 31 i 33 do Brzezinki. W Bloku 31 był już transport warszawianek, kt�re wysłano z warszawskiego Pawiaka 5 października 1943 r. Były same osobistości świata inteligencji międzywojennej: Zofia Śliwińska (Zofia Kossak-Szczucka), dr Alina Tetmajer, Mieczysława Korompay, Maria Koźmińska, J�zefa Thumowa z c�rką Jadwigą andbdquo;Laląandrdquo;, Joanna Kunicka, Jadwiga andbdquo;Dadaandrdquo; Szylling, Urszula Tomaszewska, Hanka Dragat�wna, Jadwiga Tymek, dr Maria Werkenthin, Alina Pac-Pomernacka, Zofia Kraczkiewicz�wna, doc. Łucja Charewiczowa, Jasia - zwana andbdquo;Grzybkiemandrdquo; - Hanicka, Maria Stadowska-Strońska, Wanda Lewandowska, Stanisława Kiesłowska, Inka Kłosowska, Irena Jelnicz-Skumin, Żabka Pfeferblum, Jaga Szymborska, Kazimiera Kaczyńska, Jasińska, Halina Wagner. Patrzyłam na te twarze opanowane, uśmiechnięte, ubrane w pokraczne sukienki, kt�re nosiły z gracją wielkich dam. To były andbdquo;cugangiandrdquo;, teraz my też jesteśmy andbdquo;cugangamiandrdquo;. Potem spędzili nas na d�ł i poleciał zimny prysznic, potem gorący, błoto obryzgiwało nam nogi. Kilka minut i przegonili nas do sali, gdzie ustawiono pojedynczo, łapałyśmy nowe ubrania, buty, pasiaki, koszule, swetry, majtki, pończochy (bez gumy), wyglądałyśmy, jak przebierańcy, jedna dostała wszystko za małe, druga za duże, jak mogłyśmy, tak dokonałyśmy zamian i wygląd się poprawił. Po obcięciu włos�w nie poznawałyśmy się zupełnie, czasami towarzyszył temu śmiech, czasami przerażenie. Potem poznałyśmy kierownictwo Bloku: blokowa - Helena Dzikowska niski numer, ochrypnięta, z Krakowa lub Tarnowa, Schreiberka - Henryka Czaplowa z Zawiercia - drużynowa ZHP, nauczycielka z andbdquo;Płomieniaandrdquo; (brat Zdzisław Brzozowski zginął w Wawrze), Vertreterka - Danuta Kluza, piękna dziewczyna z Dąbrowy G�rniczej, Sztubowa zajmująca się brotkamerą - Zdzisia z Poznania, nazwiska nie pamiętam, Dina - Nachtwacha (Ukrainka). Z drugiej strony bloku zajmowała pok�j Legeralteste - słynna Stefania andbdquo;Steniaandrdquo; Starostek - numer niski - z pierwszego transportu z Tarnowa. Potem mowa blokowej do nas, nowo przybyłych andbdquo;cugang�wandrdquo;. Naszą piątkę to nie zdziwiło (dwie poszły na Blok 33) ten sam krzykliwy ton, te same groźby, co w Bloku 11. Około 15 listopada 1943 r. szczepili nas w rewirze, a potem Blok 17 tyfusowy, a potem dwudziesty kt�ryś - tam leżałam chora na zapalenie płuc i tam zobaczyłam to, czego nie spodziewałam się nigdy zobaczyć. Prawa strona Bloku była zajęta przez chore Aryjki, lewa przez Żyd�wki. Selekcja spadła na nasz Blok niespodziewanie. Wybierali do gazu andbdquo;muzułman�wandrdquo; [tak w gwarze obozowej określano więźni�w wycieńczonych fizycznie, kt�rych mordowano w pierwszej kolejności jako niezdatnych do pracy]. Zaczęli od lewej. Zapisywane numery tworzyły już pokaźny rząd. Stanęli przed koją na dole, na kt�rej leżały matka z c�rką. Dopiero przyszły do Bloku. Miały numery, kt�re r�żniły się od siebie tylko o 1. Los padł na c�rkę, kt�rą ta decyzja sparaliżowała, chciała prosić, błagać, ale nie mogła wykrztusić słowa, łapała oddech kr�tko i miała wykrzywione oczy i usta. Spowodowało to wybuch śmiechu esesman�w i bicie jej po plecach bykowcem, co miało dopom�c wykrztuszeniu słowa. Gdy za esesmanami zamknęły się wrota Bloku, c�rka zaczęła błagać matkę, by coś zrobiła, że jest młodsza od niej o 30 lat, że chce żyć. Matka siedziała skulona i w pewnym momencie krzyknęła: andbdquo;Ja też chcę żyć, boję się śmierci tak, jak i tyandrdquo;. Za dwie godziny ustawili w rząd kobiety z zapisanymi numerami. Piękna osiemnastoletnia c�rka stanęła w nim, trzymając w ręce pajdkę chleba. Matka z koi wyciągnęła rękę, szarpnęła pajdkę c�rki i zn�w krzyknęła: andbdquo;Daj mi, ty już nie będziesz potrzebowałaandrdquo;. Prawa strona Bloku skamieniała. Długo nie spałam tej nocy, patrzyłam na śpiącą matkę, a sen jej był lekko nerwowy, jak po wielkim przeżyciu, kt�re skończyło się dla niej pomyślnie. W drugiej połowie lutego 1944 r. zostałam przeniesiona do Bloku 7a. Byłam bardzo słaba, zupełnie głucha, owrzodziała. Na drugi dzień przyszła do mnie z rewiru p. Monika Galica, przyniosła pozdrowienia z Bloku 31 i kazała mi się zgłosić do pani Zofii Kossak-Szczuckiej. Poszłam tego dnia przed apelem wieczornym. Oznajmiła mi, że blokowa 7a wie, że ma dekować mnie co najmniej trzy tygodnie. Koło 25 lutego dostałam od męża gryps. Przyni�sł go szczupły, czarny, młody mężczyzna. Nowina była bardzo zła. W końcu lutego zjeżdża Sondergericht z Opola na Politische Abteilung do KL Auschwitz. Zaraz postarałam się o rozmowę z panią Zofią Kossak-Szczucką. Tę wiadomość potwierdziła. Pytałam ją, co można zrobić, bym nie stanęła przed sądem. Odpowiedziała mi, że ona wie, ale nie wie, czy lekarki tego się podejmą. Podjęły się. W rewirze zaaplikowano mi w pośladek mleko. Dostałam wysokiej temperatury i zostałam zn�w przetransportowana do Bloku 17, gdzie pracowała dr Nulka Tetmajer. Pierwszego zastrzyku dokonała ona i dr Janina Węgierska. Esesmani przychodzili po mnie trzy dni. 29 lutego 1944 r. odbył się Sondergericht - z naszej organizacji zostali straceni: Stanisław Stach, Piotr Wierzbicki, Bronisław Stefan Micuła, Zbigniew Kołaczkowski, Zbigniew Słabiak, Romuald Dyja, Stanisława Olszowy. Po śmierci mojego męża przyszedł do mnie do bloku Kostek Jagiełło. Opowiedział mi, jak wydostał z Bloku 11 mojego męża i przekazał go do obozu do Birkenau do komanda Bauhof. Rozprawiali poważnie o ucieczce przez Oświęcim gł�wny, kazał mi się zastanowić, czy ja bym się na to nie pisała. Gdybym nie miała dziecka lub gdyby dziecko miało ojca - to tak, ale jest inaczej i nie mogę narażać swoich koleżanek, rodzic�w, rodziny i c�reczki. Odpowiedziałam, że nie mogę tego zrobić i podałam powody. Był pogodny, ufny zwycięstwa, dużo wiedział o naszej organizacji na wolności, powiedział mi, że miałam wspaniałego męża i że za kilka dni postara się, żeby odwiedził mnie Franciszek Soczewica, ojciec chrzestny mojego męża. Przyszedł i przyni�sł mi pasiak w ciemno granatowe pasy, czarny fartuch, czarne pantofle, pończochy i chustkę na głowę. Rzuciłam mu się na szyję. Nie było czasu i miejsca na dłuższe spotkanie, czekali na niego dachdeckerzy, mocno mnie zn�w ucałował, pogładził po twarzy, jak małą dziewczynkę, i powiedział: andbdquo;Do widzenia na wolnościandrdquo;. Wr�ciłam. On nie. Poszedł w październiku tegoż roku transportem do innego obozu. Tam zmarł. Ostatni pożegnalny list mojego męża do mnie kończył się słowami: andbdquo;Ty musisz żyć. Ty musisz, na Ciebie czeka dziecko nasze, będziesz mu matką i ojcemandrdquo;. Jak żyć w tych warunkach. Byłam taka słaba, nie mogłam podnieść n�g do g�ry. Wstrzyknięte mleko dało o sobie znać. Na pośladku zrobił mi się ogromny ropny odczyn. Jak żyć - nie wiedziałam, ale to dalszy termin, a teraz, jak chodzić, ropień zakażał następne miejsca mojego ciała, ręce i nogi. Bardzo dużo pomagała mi koleżanka z 7 Bloku, Henia Szylska z Końskich (siedziała za brata i narzeczonego działających w AK), ona to od dr Nulki Tetmajer przynosiła zioła, maści, bandaże lub starą odzież, kt�rą rwałam na opaski. W rewirze wizyty u lekarza ułatwiała mi Monika Galica, żebym taki muzułman, nie wpadła w ręce lekarza niemieckiego. Po miesiącu zostałam wysłana do komanda zajmującego się sadzeniem drzew za krematorium. Tam zobaczyłam zgrozę kom�r gazowych. Ciała w rowach, powykręcane nogi, ręce oberwane jak u lalek, zniekształcone twarze - okropny ich wyraz. W ten spos�b umarł m�j mąż. Wspaniały człowiek, wspaniały Polak, dobry mąż i ojciec. Nasze komando leśne skończyło się i w końcu marca zostałyśmy w Bloku. Na lagrze panowała Lagerspere. Przyszła Lageralteste Stenia, zabrała 4 więźniarki i zaprowadziła do Bloku, kt�ry zawsze mnie ciekawił, Blok matek z dziećmi do dw�ch lat. Matki tych dzieci nie chodziły do pracy, ale i nie wychodziły poza Blok, co się łączyło z tym, że nie mogły dla siebie zorganizować pożywienia. Dzieci żyły i chowały się dobrze dop�ki wystarczała im mała ilość matczynego pokarmu. W miarę, jak r�sł apetyt, a w piersiach matek nie stawało pokarmu, dzieci zaczynały się zmieniać. Buzie robiły się mniejsze, dziecko łkało, łkało, potem cichło i umierało. Ze ślicznego dziecka robił się staruszek z małą pomarszczoną buzią. W Bloku tym była wydzielona część pomieszczenia na tak zwaną umywalnię, tam składano zwłoki dzieci z pomarszczonymi cz�łkami i ustami wykrzywionymi z b�lu i głodu. Zupa mleczna, kt�rą dostawały dzieci, była andbdquo;chrzczona wodąandrdquo;, raz w kuchni, bo kucharki organizowały, drugi raz w brotkamerze w Bloku. Dzieci tę zupę dostawały zimną. Matki grzały ją swoim ciałem. Zjedzona taka zupa powodowała biegunkę i dzieci szybko marły. Małe trupki zabierane były przez Straflkomando, kt�re obsługiwały w tym czasie dwie Niemki z czarnym winklem. Popychając w�zek ze zwłokami wykrzykiwały zaśmiewając się andbdquo;Kalbfleischandrdquo; - Cielęcina. Nigdy nie mogłam pozbyć się z pamięci tego widoku. Zawsze pytałam, a moja c�rka? Może tak samo gdzieś się męczy i powoli kona. Czekałam każdego listu, pocieszałam się na chwilę, że przecież pisze mi mama, że zdrowa i ładnie się rozwija, a potem zn�w niepewność i męka. Pod koniec czerwca niebo, powietrze i nasze uszy rozdarł ryk syren. Ucieczka z obozu, naszego czy męskiego? Męskiego. Poszukiwania były i u nas, ale pobieżnie, natomiast cały wysiłek esesmani włożyli w teren Birkenau męskiego, lagru cygańskiego, czeskiego, B II B, B II C, i Krakenbau. Na drugi dzień spotkałam Monikę Galicę, kt�ra mi powiedziała na ucho: andbdquo;Tw�j opiekun uciekł, przerzucimy cię na lager B do Bloku 15 Tam są komanda dużo cięższe, ale nie musisz stykać się z ludźmi, kt�rzy z tobą go widzieliandrdquo;. Na drugi dzień na apelu zostałam przetransportowana na lager roboczy B. Poszłam do komanda także 15, do rob�t polnych, potem do obwałowywania Wisły i Soły, do sadzenia drzew do połowy września, i potem zn�w na lager A do Bloku 31 - dziecięcego. We wrześniu 1944 r. kierownictwo zaczęło się przygotowywać do likwidacji obozu. Wszystkie więźniarki polityczne zostały zebrane i osadzone na miejscach pracy w obozie. Przylepili nam ogromne czerwone koło na plecach sukienek. Dostałam miejsce w Bloku dziecięcym, w kt�rym przebywały dzieci od 2 do 14 lat. Ale wtedy nie było dwuletnich, były od 4 lat. Przeważały dzieci żydowskie, kt�re były potrzebne dr. Mengele do badań nad mnogością urodzin. Lubiłam dzieci zawsze, a w obozie szczeg�lnie. W każdej dziewczynce widziałam swoją c�rkę. Pewnego dnia ustawiłyśmy dzieci na poobiedni apel. Przed nasz Blok zajechały auta i w tym samym momencie do Bloku wkroczyli esesman. Odliczyli dzieci żydowskie i dostałyśmy rozkaz załadować dzieci na auta, kt�re miały jechać z nimi do krematorium. Cztery Polki opiekunki dzieci - Henryka Szylska, Anna Ładoń, Anna Lipka i ja nie ruszyłyśmy z miejsca. Blokowa, Helena Dzikowska poganiała nas, przeraźliwie krzyczała Lageralteste Stenia Starostek. Nie było z naszej strony żadnej reakcji, na andbdquo;głupie krowy, ku...andrdquo; i inne epitety. Esesmani odsunęli nas na dalszy plan Bloku i sprowadzili blokowe i sztabowe żydowskie. Dzieci przerażone krzykiem czepiały się naszych rąk, n�g, starsze kryły się przed nami, szukając pomocy. Funkcyjne Żyd�wki odrywały swoje rodaczki i zanosiły do aut. Zostałyśmy ukarane tygodniowym andbdquo;sportemandrdquo; na Lagerstrasse. Sport trwał dwa dni, gdyż przerywały im ciągłe naloty dokonywane przez lotnictwo radzieckie. Te dwa dni dało nam się też we znaki - miałyśmy odrapane nogi, ręce, sk�rę z brzucha i piersi, podartą odzież i b�l po uderzeniach andbdquo;bykowcaandrdquo; i od skakania andbdquo;żabekandrdquo;. Za kilka dni nasz Blok także został zlikwidowany i reszta dzieci poszła na lager cygański. Byłam przez ten czas sobą. Miałam dzieci i opiekowałam się nimi jak swoimi. Co za błogie uczucie bać się o kogoś innego, bo wtedy wstępuje w człowieka energia, poczucie godności, jest się potrzebnym. Tak mi było dobrze, jak podnosiły głowy i swoimi starczymi oczyma uśmiechały się, jak im z przysłanej paczki dzieliłam jedzenie, jak małymi rączkami tuliły się do mnie w czasie apeli i nalot�w samolotowych czy choroby. Jeżeli w obozie koncentracyjnym można być szczęśliwym, to te trzy miesiące byłam. W listopadzie zostałam po likwidacji Brzezinek - obozu kobiecego - przeniesiona do obozu B II B, a w końcu grudnia 1944 r. do obozu kobiecego przy Gł�wnym Oświęcimiu. Tu dostałam list od ojca. Był w KL Gross Rosen. 18 stycznia 1945 r. poszłam do transportu z kilkudziesięcioma tysiącami więźni�w. Jak poch�d z KL Oświęcim ruszył przez Brzeszcze, szłam koło chodnika. Ludzie wynosili nam ciepłą wodę, rzucali chleb - i bardzo płakali. Jedni esesmani nie pozwalali, inni nic nie m�wili, jeżeli piątki po zachwianiu wracały do normalnego porządku. Wtem za Brzeszczami, ktoś mnie ciągnie za płaszcz. Spojrzałam w d�ł - O Boże m�j, może czteroletnie dziecko. andbdquo;Co z Tobąandrdquo;? andbdquo;Czocia Lucia ja z Tobąandrdquo;. Zrozumiałam - dziecko mnie zna z Bloku dziecięcego i teraz uważa mnie za osobę, kt�ra się nim zainteresuje i zaopiekuje. No c�ż, taki m�j los. Może mojemu dziecku też ktoś pomoże - zawsze tak myślałam. Wzięłam jej rękę w swoją i tak doszłyśmy te 30 km do Pszczyny. Tam za porcję, kt�rą dostałam w Bloku, kupiłam sanki do pchania i porządnie nakarmiłam dziecko. Usnęła spokojnie. Na tych sankach dojechała do Wodzisławia, tam je zostawiłam, gdyż nie pozwolono mi ich wtaszczyć do wagonu. Przytulone do siebie jechałyśmy odkrytym wagonem do nieznanego obozu. W trzecim dniu miałam tylko kromkę chleba i jeszcze sporo cukru. Dawałam go Lubie po troszeczku ze śniegiem zgarniętym z brzegu lory węglarki. Ja zaspokajałam się tylko śniegiem. Pociąg zatrzymał się i po całym dniu wyszłyśmy najpierw za swoją potrzebą - wysadziłam dziecko. Miała zdrętwiałe nogi, boleśnie się krzywiła, ale nie płakała. Powoli wr�ciła do siebie i potem bystrym okiem spostrzegła, że mężczyźni z obozu buchenwaldzkiego rozmawiają z naszymi kobietami i coś im podają. Pobiegła tam i stanęła spokojnie, patrząc błagalnie. Więzień podał jej garnuszek zupy, a ona obejrzała się i rzekła: andbdquo;Tam moja mama, daj jej teżandrdquo;. Więzień odpowiedział, że nie ma już więcej. Nie dał zupy, ale dał jej ciepły szalik, w kt�ry wtuliła zmarzniętą buzię. Zupę podzieliłam na dwa razy, kazałam jej jeść zaraz połowę, a drugą połowę dostała już w Bergen Belsen - drugim obozie śmierci. Do Bergen Belsen przyjechałyśmy 22 lub 23 stycznia 1945 r. Nie jadłam już 3 dni i było mi dane jeszcze 6 dni nie jeść. Byłam prawie bosa, gdyż po wyładowaniu nas na rampie obozowej zagonili nas do łaźni i tam zgubiłam jeden but, został mi jeden, nie m�j, dużo mniejszy i prawie wcisnęłam go na siłę, ledwie przyszłam pod Blok. W Bloku były już kobiety z wcześniejszych transport�w i o dziwo, w baraku zmieściło się nas 1200, jedna koło drugiej, ułożone jak szproty w pudełku. Najgorsze były noce. Bezsenne. Jasne od niemieckiego morza (P�łnocnego). Drgania od bombardowania. Warkot samolot�w. Rano zaczęłam oglądać się za butami. Ale nic z tego, nigdzie nie było. Tu organizacja jeszcze nie zakwitła. Około 12.00 andbdquo;Steniaandrdquo; - Lageralteste, i tu nią też była, wywołała na komando do rozładowania wagon�w z transport�w. Powlokłam się głodna i bosa. Nogę obwiązałam koszulą, kt�rą ściągnęłam z siebie. Na rampie stał pociąg z wagonami, kt�re były prawie hermetycznie zamknięte. Otworzyli je. Z otwor�w buchnął smr�d. Ciała ludzkie potoczyły się na ziemię, wypchnięte siłą tych, kt�rzy stali w środku. Ktoś zapytał, skąd przyszedł ten transport? Z głębi wagonu odpowiedzieli, że z Gross Rosen. Oprzytomniałam, pierwszemu lepszemu trupowi ściągnęłam buty, wsadziłam na własne nogi i zaczęłam pomagać więźniom wychodzić z wagon�w. Nie na wiele starczyło mi sił, odpoczywałam, zn�w wstawałam i szłam do następnych. Szukałam ojca, mojego ojca, kt�ry do mnie napisał list na Boże Narodzenie. W wagonach zostawiano chleb, torebeczki cukru, margarynę, bony obozowe, marki niemieckie. Było nas osiem i tymi pozostawionymi darami esesmani pozwolili nam się podzielić. Obserwowałam moje towarzyszki, żadna nie rzuciła się na chleb, dopiero drobniutka Felisia Gawron, żona prawnika z Radomia, aresztowana 10 listopada 1943, za męża, kt�ry był w radomskim AK, zapytała starszej od nas, może 60-letniej więźniarki: andbdquo;Czy ja mogę sobie raz tylko ugryźć? Tylko jeden raz ugryzęandrdquo;. andbdquo;Naturalnie, jedz, tylko pomału, moje dziecko, nie zjedz wszystkiego, może najpierw cukier, dobrze?andrdquo;. Pytała, jak małego dziecka. Potem popatrzyła na nas i rzekła: andbdquo;Jedzmy, żywi odeszli od łaźni, umarłym już nie potrzeba. To stypa pogrzebowa. Niech im ziemia lekką będzie. Widocznie tak B�g chciałandrdquo;. Na drugi dzień już przy każdych drzwiach stał esesman i nie pozwolił nam podnosić z podłogi pozostawionej żywności. Byłyśmy tak słabe, a na zorganizowanie tego chleba trzeba mieć siłę i chęć do życia, a my jej już nie miałyśmy. Byłam trzeci raz muzułmanem. Ale trzeba żyć. I Luba. Teraz też myślałam o niej. Wczoraj zaniosłam jej chleb, dziś kazałam zjeść jej całą zupę, kt�rą jej naleją w garnuszek buchenwaldzki. Ile wytrzymam? Jak ona dożyje? Ale od Buchenwaldu jestem jej mamą. Nie m�wi do mnie inaczej. W czwartym dniu pracy na rampie spostrzegłam zaczerwienienia na rękach i nogach, miejsca potarte lub zadrapane piekły, a potem bolały. Te same objawy miała i Felisia. Oparszywiałyśmy od wyładowywanych trup�w, kt�re były często ropiejące, brudne. Miejsca czerwieniały, a na dłoniach - na wierzchu i wewnątrz - tworzyły się brzydkie pęcherze, kt�re pękały i wyciekała z nich śmierdząca, lepka ciecz. Potem przyszła kolej na nogi, uda, głowę. I zn�w pytanie - Ile przeżyję? Naloty wr�żyły szybki koniec, czy teraz mam umrzeć. Miałam gorączkę. Zgłosiłam się do blokowej. Ta zabrała nas z Lubą i Felisią i dała nas do Bloku chorych. Kt�regoś dnia podniosłam głowę i zobaczyłam w nogach Lubę. Uśmiechnęła się do mnie i powiedziała: andbdquo;Ciocia Felisia umarła, ale Ty otworzyłaś oczy, to będziesz żyła. Boli cię, powiedz gdzie?andrdquo;. Kiedy stanęłam pierwszy raz na nogi, była już trzecia dekada lutego. Zapytałam się, jak żyła Luba i komu mam podziękować, że się nią opiekowali. Odpowiedziały mi, że jest samodzielna i ona się mną opiekowała, poiła, karmiła, czasami myła i sprzątała po mnie. Powiedziały mi, że miała szkarlatynę i jakieś świństwo podobne do pęcherzycy, ale lekarka stwierdziła, że to nie jest ta choroba. Patrzyłam na twardą głowę, małe oczka, duże usta i mocne zęby. Luba patrzyła na mnie i uśmiechała się. Chodź do mnie c�reczko, chodź, nie b�j się, już po wszystkim, nie zarazisz się. Nie boję się, już będę z tobą zawsze. Kiwnęłam głową. Jak wstałam, było nam już lepiej. Poszłam do kuchni, może coś dostanę dla niej, może spotkam kogoś znajomego. Dostałam obierki z brukwi i kartofli, pewnie obierane dla kierownictwa obozu. W marcu już było dużo lepiej. Spotkałam na lagrze andbdquo;Stenięandrdquo; władczą i pełną energii. Poznała mnie i zaproponowała mi pracę w kuchni, żebym jeszcze zorganizowała kilka kobiet, tylko nie muzułmanek. Poszłam po blokach i znalazłam wszystkie z rampy. Poszły ze mną do Lageralteste, obejrzała je i nazajutrz pracowałyśmy w kuchni na lagrze męskim. Lubę brałam ze sobą, siedziała w kącie, było jej ciepło i co chwilę dawałam jej coś do ust, by żuła. W piecach paliło się obuwiem po zmarłych więźniach, przeszkadzały podk�wki, gwoździe, haczyki i okucia ze sznurowadeł, po każdej porcji trzeba było wyrzucać z małych palenisk. Kocioł zupy 400 litr�w gotował się cały dzień. Było ciepło i mogłam pić gorącą wodę, mogłam zjeść trochę zupy. Coraz częściej w bramie wejściowej widać było klęczących więźni�w. Jedni w ustach mieli ucho ludzkie, inni w dłoniach mieli coś podobnego do wątroby lub kawałek blador�żowego mięsa. Do mojego chorego umysłu i ciała nie doszło, że to andbdquo;ludożerstwoandrdquo;. Potem widziałam na lagrze małe kuchenki, skąd dochodziły zapachy mięsa, nikt nie widział białego chleba, nikt nie widział nic, pr�cz surowej lub gotowanej brukwi. 15 kwietnia 1945 r. weszły wojska angielskie, a oswobodzili nasz ob�z Polacy z armii angielskiej. 30 kwietnia 1945 r. radzieckie władze wojskowe odebrały mi Lubę jako Rosjankę i wywiozły ją do Brunszwiku - do obozu radzieckiego. Na pożegnanie łkającej dziewczynce powiedziałam, że jej nie zapomnę, a ona dała mi mały zegareczek. Mam go do dziś, przypomina mi, że był ktoś, kto w takich ciężkich chwilach kochał mnie. Luba nazywała się Ignaczew, miała 5 lat, nie wiedziała, gdzie byli jej rodzice, gdzie mieszkała, raz podawała jedną wieś, potem drugą. Nie myślałam, że mi ją odbiorą. Sądziłam, że będę miała czas na odszukanie jej rodzic�w. Zrobili to inni. Byłam potem w tym obozie, ale Luby mi nie pokazali, uważali, że dziecko było do mnie przywiązane zbyt mocno i powt�rne rozstanie byłoby niewskazane. Zobaczyłam ją z daleka, bawiła się z innymi dziećmi. Po ogłoszeniu upadku III Rzeszy ob�z Bergen Belsen zaczęto likwidować, a byłych więźni�w przenosić do innych oboz�w utworzonych z miasteczek. Niekt�rzy na własną rękę ruszali do kraju. Z grupą chorych zostałam przeniesiona do Bergen - do koszar i szkoły żołnierzy SS, gdzie został utworzony szpital. Byłam chora na czerwonkę i miałam przecięte żyły w prawej stopie. Lekarz angielski zrobił mi zabieg operacyjny. Byłam tam cały maj i kilka dni czerwca. Potem z grupą więźni�w przeszłam, a raczej pojechałam do strefy amerykańskiej do Bardowiku koło Landuuml;nenburga. W Bardowiku pracowałam w Gminie Polskiej oraz w Sekretariacie Szkoły Podstawowej. Pierwszym transportem wr�ciłam do kraju, było to 22 października 1945 r. Wr�ciłam do Zawiercia. Ojciec nie wr�cił, nie żył już 2 stycznia 1945 r. Są r�żne wersje jego śmierci. Że zmarł na niewydolność krążenia, druga, że jak zbliżał się front, kierownictwo obozu w Gross Rosen miało zlikwidować przez rozstrzelanie wszystkich chorych, kt�rzy nie byli zdolni do transportu. Jeszcze inna wersja m�wiła, że nastąpiła likwidacja wszystkich więźni�w andbdquo;czerwonychandrdquo;. Prawdy nie znamy. Brat Stanisław siedział w więzieniu w związku z nieujawnieniem się. Koledzy czy towarzysze z PPS i TUR, kt�rzy poszli w służbę do UB, dostali zadanie złapania brata. Takim szczęśliwcem był Marian Przybysławski. Na UB w Zawierciu siedziała moja matka i siostra Kamila. Tu wykazali się szczeg�lną gorliwością bracia Henryk i Marian Kozłowie oraz Leon Wr�bel. Kozłowie byli w OM TUR, Henryk, kt�remu dwa razy w życiu pomogłam, chodził ze mną do Liceum Kupieckiego w Zawierciu. W 1937 r. policja aresztowała 38 członk�w OM TUR, kt�rzy należeli do Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej. W ten dzień, kiedy nastąpiły aresztowania, Heniek przyszedł do szkoły, a z chwilą rozpoczęcia lekcji weszli funkcjonariusze policji mundurowej oraz cywilnej i zabrali go. Miał on zwyczaj nosić do szkoły jeden gruby brulion, w kt�rym zapisywał wszystkie lekcje. Tym razem przyszedł z małą czarną teczką. Z chwilą wejścia policji, jego kolega J�zef Karon, kt�ry z nim siedział, teczkę tę przesunął do siebie, a potem odstawił na ziemię. Kiedy wyszli zabrałam teczkę, a na pierwszej pauzie zaniosłam do domu. Była w niej odezwa, kilkadziesiąt ulotek i jedna broszura. Oddałam ojcu i czekałam, kiedy przyjdą po mnie. Heniek został aresztowany jako andbdquo;czystyandrdquo;. I w związku z tym dostał tylko 8 miesięcy Berezy Kartuskiej. Kiedy wr�cił, serdecznie mi dziękował. Moment ten moi byli koledzy na usługach gestapo Stanisław Dachowski i Władysław Bryła przekazali do wiadomości Rudolfa Schneidera, kt�ry dodatkowo kilka godzin z tego powodu mnie badał. Drugi wypadek to w 1942 r., jak Heniek wr�cił do kraju z ZSRR. Mąż i ja chodziliśmy do jego kryj�wki, proponowaliśmy r�żne wersje pomocy. Przerzutu przez nas nie przyjął. Pomoc finansową przyjmował, tak on, jak i jego rodzina. Oni to właśnie robili rewizję w domu mojej matki, oni ją aresztowali i oni ją przesłuchiwali, wyzywając brata, mojego męża i mnie, jako niepatriot�w naszej ojczyzny. Wiem, że nasza działalność może podlegać krytyce, ale na tak dużą ilość akcji i masowość zawierciańskiej PPS-WRN, kt�ra liczyła przecież 4000 ludzi, straciliśmy niewiele os�b. W śledztwie Stanisław Stach i Stanisław Olszowy wzięli na siebie winę za kogo się dało. Byli gł�wnymi oskarżonymi i tak dzielnymi, i zdecydowanymi. Przecież gdyby śledztwa nie wytrzymała nasza tr�jka, kt�ra znała bardzo dużo towarzyszy z Zawiercia i powiatu, Sosnowca, Krakowa, Warszawy, Będzina, Czeladzi itd., nie dożyliby towarzysze, jak Franciszek Torbus, Zdzisław Miciński, Lucjan Tajchman, Stefan Kura, Antoni Biedroń oraz wszyscy zawierciańscy towarzysze, kt�rzy zostali przy życiu do wyzwolenia. Ta mała garstka aresztowanych umiała milczeć i dlatego w obozach było nas niewielu. Ludwika Stach-Pęczkowska Powyższe wspomnienia zostały spisane w roku 1987. Następnie ukazały się pod tytułem andbdquo;Zawiercie - Auschwitz - Bergen Belsenandrdquo; w pracy zbiorowej andbdquo;Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939-1945. Księga wspomnieńandrdquo;, tom 2, Polska Fundacja Upowszechniania Nauki, Polskie Towarzystwo Przyjaci�ł Pamiętnikarstwa, Warszawa 1995. Całość przygotował i sporządził wyjaśnienia w nawiasach kwadratowych Remigiusz Okraska. http://www.dawne-zawiercie.pl/czerwone_zawiercie Jeżeliby szło o zaszczyt pierwszeństwa co do początk�w ruchu robotniczego [w Zagłębiu Dąbrowskim], to należy on się dzielnicy Zawiercie. Ruch socjalistyczny wśr�d robotnik�w rozpoczął się tu już w 1889 r. Ruch ten zapoczątkowali trzej praktykanci, p�źniej majstrowie fabryki T.A.Z. - Rakowski Wacław, Brzostowicz Czesław i Hemel. Pierwsze k�łko organizacyjne stanowili: Aleksander Masłoński, Jan Ciszewski, W. Baumert, Franciszek Raab i nauczyciel Ewaryst Skrzyński. Praca agitacyjna polegała gł�wnie na rozpowszechnianiu broszur i zaznajamianiu robotnik�w z zasadami socjalizmu. Broszury rozpowszechniano i wśr�d okolicznych wsi, co gł�wnie robili Masłoński i Baumert. W roku 1890 Rakowski, Brzostowicz i Hemel założyli Związek, mający na celu pomoc podczas strajku. Pr�ba jednak nie udała się i wkr�tce wszyscy trzej z Zawiercia wyjechali, ale do organizacji weszli nowi: Szymański, dozorca kotłowni, ślusarz Łukasik, zamordowany w 1907 r. 2 maja przez endek�w, Wr�blewski, Kopczyński, ślusarze, Peter Bolesław, Welcel Stanisław i wielu innych. Ponieważ po wyjeździe Rakowskiego, Brzostowicza i Hemela nastąpiła przerwa w dostarczaniu dla Zawiercia broszur, a chętnych do czytania było bardzo wielu, przeto postanowiono założyć własną drukarnię, w kt�rej miano przedrukowywać posiadane broszury. Tow. A. Masłoński tak opisuje tę imprezę w książce pt. andbdquo;Z pola walkiandrdquo;: andbdquo;Przy fabryce było kilkadziesiąt kanał�w sklepionych dość obszernych. Część tych kanał�w miałem pod swoją kontrolą i z łatwością mogłem nie dopuszczać tam nikogo. Postanowiliśmy drukarnię umieścić w tych kanałach. Jeden z okolicznych nauczycieli miał napisać broszurę, zrobić korektę i w og�le być literatem przy drukarni. Robotnik, tow. Baumert jeździł do Warszawy w celu wydostania czcionek... Czcionek jednak nie dostaliśmy i ta fantastyczna drukarnia nie wyszła ze sfery projekt�w. Demoralizacji pod�wczas nie było, działaliśmy prawie jawnieandrdquo;. Rozruchy głodowe w Zawierciu w 1891 roku W tej samej książce opisuje Masłoński przebieg rozruch�w głodowych w Zawierciu na skutek drożyzny chleba, spowodowanej nieurodzajem w Rosji. Rozbito wtedy kilka piekarń, a znaleziony chleb sprzedawano po 8 gr. za funt (piekarze żądali 12 groszy) i pieniądze wręczano piekarzom. Gł�wnego sprawcę tych rozruch�w, piekarza Szczecińskiego, kt�ry nawet strzelił do tłumu oblegającego piekarnię, wyratowali od zlinczowania Masłoński, inż. Kosakowski i urzędnik fabryczny Iwanowski. Dzięki temu nie było sprawy sądowej i wielu robotnik�w uniknęło więzienia, chociaż na trzeci dzień zjechali kozacy, kt�rych prowokowali chłopcy, wciągając w zasadzkę, gdzie już przedtem mieli rozciągnięty sznur, przez kt�ry walili się kozacy na ziemię jak kloce, ku wielkiej uciesze chłopak�w. Kozacki oficer zaś miewał na ulicach Zawiercia, do otaczającego tłumu robotnik�w, andbdquo;wykłady ekonomii politycznejandrdquo;, dowodząc, iż kupcy nie są winni, że żądają drogo za towary, ponieważ muszą płacić wysokie podatki i patenty. W roku 1892, po wybuchu strajku majowego w Łodzi, robotnicy Zawiercia wysłali Masłońskiego do Łodzi, aby zbadał na miejscu, o co toczy się walka i jakie są jej rozmiary. Po powrocie Masłoński zdał relację, że aczkolwiek w pierwszych dniach ruch robotniczy w Łodzi miał cechy rewolucyjne i klasowe, to jednak skutkiem prowokacji władz przerodził się w rozruchy antysemickie i łobuzerskie - i radził strajku nie ogłaszać. Tak też zrobiono. Wkr�tce musiał Masłoński wyjechać z Zawiercia. Przez pewien czas pracował w Markach pod Warszawą, gdzie zorganizował strajk, opisany przez niego w pierwszym numerze andbdquo;Robotnikaandrdquo;. /.../ Po wyjeździe Masłońskiego pozostali towarzysze zawierciańscy pracowali dalej energicznie i ich to dziełem był w latach następnych cały szereg strajk�w i wystąpień rewolucyjnych na terenie Zawiercia. Pierwszy zbiorowy i silny atak do twierdzy kapitału został dokonany przez robotnik�w Zawiercia w roku 1894; 8 marca w Tow. Akcyjnym wybuchł pierwszy wielki strajk. Pracowało wtedy w tej fabryce 5000 robotnik�w. Zarobki wynosiły od 45 do 55 kopiejek za dni�wkę. andOacute;smego, jak zwykle, nastąpiła wypłata tygodniowa, ale wypłacono nie od sztuki, lecz od arszyna (dawna miara rosyjska), co obniżyło zarobek tygodniowy tkacza o 40 do 50 kop. Jednocześnie robotnicy dowiedzieli się, że urzędnicy biurowi otrzymają 10 000 rubli gratyfikacji. To przepełniło czarę goryczy robotnik�w. Pierwsi opuścili pracę tkacze ze starej tkalni, za tym przykładem poszła blichownia i inne oddziały, na drugi dzień pracowała już mała garstka, a na trzeci dzień w fabryce już było cicho. Natychmiast puszczono w ruch całą maszynerię administracyjno-policyjną, wyrażającą się w namowach ze strony administracji, naczelnika powiatu, inspekcji fabrycznej, wreszcie w groźbach w rozklejonych ogłoszeniach gubernatora Millera, kt�ry zjechał do Zawiercia. Pomimo to robotnicy trzymali się dzielnie. Spok�j i porządek zachowywali wzorowy. W si�dmym dniu strajku przybył z Warszawy członek zarządu gł�wnego i ogłosił publicznie, że fabryka daje robotnikom 30 tysięcy rubli zapomogi jednorazowo (co na każdego wypadało od 5 do 7 rubli, a więc r�wnało się płacy dwutygodniowej), zapłaci za dni strajku, ofiaruje 10 tys. rb. na kości�ł, oraz obiecuje zająć się rozpatrzeniem położenia robotnik�w w niekt�rych oddziałach. Wobec tego robotnicy powr�cili do pracy, a tymczasem zarząd fabryki ani myślał o dotrzymaniu obietnicy. Toteż 12 kwietnia zjawiły się na parkanach Zawiercia nieliczne kartki pisane tej treści: andbdquo;Bracia robotnicy, jutro rzucamy robotę, aby upomnieć się o swe prawaandrdquo;. I nazajutrz nie było w fabryce ani jednego robotnika. Tym razem zarząd fabryki i władze rozwinęły olbrzymie represje. Przybył gubernator Miller i oświadczył, że dop�ki strajk trwa, on na żadne ustępstwa nie pozwoli i dziesięciu robotnik�w, kt�rzy z nim rozmawiali i nie zgadzali się z jego argumentami, kazał natychmiast aresztować. Zarząd rozlepił ogłoszenie, że będzie wydalał z mieszkań fabrycznych. Sprowadzono policję i dragon�w z Częstochowy. Aresztowano masowo. Robotnik�w, zagranicznych poddanych, wydalono z kraju po wymierzeniu im chłosty, przy czym odstawiono ich w kajdanach do granicy pruskiej. Miejscowych wywożono do gmin, kilkunastu odstawiono do więzienia w Piotrkowie. Domy oddawano na pastwę żołdactwa, uciekających bito kolbami karabin�w, nahajami i prowadzono do aresztu. Na kryjących się po lasach urządzano obławy, a schwytanych katowano w straszliwy spos�b. W areszcie strażnicy ustanawiali sąd doraźny. Takie barbarzyństwa trwały w ciągu dw�ch tygodni, lecz to nie skutkowało. Robotnicy nie dali się sterroryzować i złamać. Aż dopiero gdy sprowadzono łamistrajk�w z Wolbromia, Miechowa i dalszych okolic, strajk został złamany. Unoszący się z komina fabrycznego dym rozstrzygnął sprawę. Oczywiście nie wszystkich przyjęto z powrotem, a paruset wysiedlono i wysłano z Zawiercia. W jakiś czas po strajku zaczęto podwyższać płacę we wszystkich oddziałach od 3 do 5 kop. na dni�wkę. Takimi ofiarami zdobywał robotnik większy kęs chleba czarnego. /.../ andbdquo;Drugie wydanieandrdquo; andbdquo;Robotnikaandrdquo; W r. 1895 tak się stosunki w Zagłębiu rozwinęły, że nie wystarczał już andbdquo;Robotnikandrdquo; [nielegalny organ prasowy Polskiej Partii Socjalistycznej]. W tym roku też zrobiono w Zagłębiu drugie wydanie nr 7 andbdquo;Robotnikaandrdquo;. Odbyło się to w Zawierciu i w następujących okolicznościach: Robociarzom zawierciańskim tak się rozrosły stosunki, że zabrakło im nadesłanego nr 7 andbdquo;Robotnikaandrdquo;. Wtedy jeden z robotnik�w T.A.Z., tow. Michał Stefański wpadł na myśl odbicia go na litograficznych walcach, służących do drukowania chustek, perkali itp. i rzeczywiście udało mu się w ten spos�b z jednego egzemplarza odlitografować 20 egz. a tak udatnie, że podobno z trudem udawało się poznać, że to litografowane a nie drukowane. Jakaś jednak kanalia doniosła o tym. Natychmiast zjechał rotmistrz żandarm�w na śledztwo, zrobiono rewizję, lecz nic nie znaleziono. Zaaresztowano tylko robotnika Aleksandra Karasińskiego, u kt�rego znaleziono broszurę majową. Badany w sprawie odbijania andbdquo;Robotnikaandrdquo; Stefański wytłumaczył się w ten spos�b, że 1 sierpnia przyszedł do fabryki i w kieszeni swego surduta, pozostawionego w warsztacie, znalazł zwiniętą gazetę, zapakował w nią przyniesiony z domu chleb, a po zjedzeniu chleba, chcąc ją wygładzić, położył między wałkami maszyny. Po wyjęciu gazety zauważył, że na wałku odbiły się litery. Zaciekawiony tym, położył na wałek arkusz czystego papieru i okazało się, że odbiła się na nim cała stronica, a robotnik Antoni Ludwig r�wnież dla pr�by odbił jeszcze raz tę stronicę. Żandarm odjechał w przekonaniu, że był to fałszywy andbdquo;donosandrdquo;. /.../ Strajk powszechny [w 1905 r.] W Zawierciu r�wnież strajk powszechny. Zawierciański Komitet Robotniczy PPS wydał następującą, dość andbdquo;serdecznąandrdquo;, odezwę: andbdquo;Towarzysze i Towarzyszki! Podczas kiedy my wytężamy swe siły przeciwko uciskowi carskiemu i kapitalistycznemu, r�żni ludzie złej woli będą chcieli skorzystać z sytuacji i wyzyskać ją dla swych niegodnych cel�w. 1) Uważamy więc za obowiązek uprzedzić, że schwytani na kradzieży i gwałcie prywatnej własności tak chrześcijańskiej jak i żydowskiej będą przez nas ukarani doraźnie. 2) Pijanym sypać się będzie po 20 kij�w i odprowadzać do dom�w. 3) Wszczynających między sobą b�jki też spotka kara. 4) O spokoju, godności i stanowczości pamiętajmy, kochani towarzysze, bo tylko wtedy nasze żądania będą urzeczywistnioneandrdquo;. Dalej idzie spis tych żądań. W całym Zagłębiu groza strajku powszechnego objawiła się w całym majestacie, napełniając przerażeniem burżuazję i władzę carską. Na ulicach tysiące robotnik�w, a oczy błyszczą jak gwiazdy, na ustach uśmiech wesoły, a w sercach poczucie siły i mocy spiętej klamrą braterskiej solidarności. /.../ W Zawierciu r�wnież odbywały się wielkie zgromadzenia, a przem�wienia m�wc�w zgromadzeni przyjmowali okrzykami: andbdquo;Niech żyje niepodległość!andrdquo;, andbdquo;Precz z najazdem!andrdquo; itp. Z Zawiercia organizacja wysłała 50 robotnik�w do Poręby, gdzie ci zatrzymali fabrykę; drugą delegację 6 lutego wysłano do Myszkowa i tu robotnicy zaraz zastrajkowali. /.../ Zawiercie Organizacja zawierciańska od samego założenia była bardzo ruchliwa, a robotnicy brali wybitny udział w ruchu. Komitet, kt�ry od 1905 r. kierował wystąpieniami robotnik�w, akcjami rewolucyjnymi i oddziaływał na okoliczne wsie, stanowili: Welcel Stanisław, Zieliński Bolesław, Kluszczyński Wacław, Sziber Roman, Lejman Leon, Kluczewski Kazimierz, R�żalski, Koźmian Maciej i Szmidt. Organizacja bojowa [PPS] Organizacja bojowa w Zawierciu powstała z tzw. Samoobrony Robotniczej, organizacji powstałej samorzutnie zaraz po 1904 roku, a mającej na celu obronę robotnik�w i robotnic przed majstrami, kt�rzy robotnik�w traktowali jak ekonomi pańszczyźniani, a robotnice, młode nieraz dziewczęta, zmuszali do posłuszeństwa dla siebie. Z tej to andbdquo;Samoobronyandrdquo; powstała pierwsza andbdquo;piątkaandrdquo; bojowa, do kt�rej weszli: Zieliński B., St. Szmigiel, St. Łukasik, Wł. Klin i M. Skowroński. Wkr�tce powstały tu trzy andbdquo;sz�stkiandrdquo; i pierwszym czynem boj�wki była sławna w całej Polsce bitwa z kozakami i policją pod fabryką Huldczyńskiego. Oto pewnego dnia 1905 r. zjawili się żandarmi w fabryce i chcieli zaaresztować członka PPS - Dziedzica Michała. Robotnicy nie dopuścili do aresztowania i groźną postawą zmusili żandarm�w do wycofania się z fabryki. Wtedy sprowadzono szwadron kozak�w i oddział policji. Ale bojowcy już się też zmobilizowali i gdy nadjechali kozacy, dano do nich kilka salw rewolwerowych. Kozacy w popłochu wpadli z końmi na g�rę roztopionej szlaki z piec�w. Jednocześnie uderzono na alarm. Bito w dzwony kościelne, a syreny fabryczne i gwizdki parowoz�w przez kilkanaście minut pruły powietrze. Kozacy cofnęli się, pozostawiając siedmiu zabitych i wiele koni rannych w rozżarzonej szlace. W parę godzin potem zostało na ulicach aresztowanych kilkunastu robotnik�w, między nimi i bojowiec Leopold Kulik, biorący udział w tej bitwie. Robotnicy i Kulik byli aresztowani i zbici strasznie przez kozak�w, kt�rym przewodniczył strażnik Otrębski. Następnym czynem bojowej organizacji w Zawierciu było zabranie paszport�w w gminie Mrzygł�d. W�jt, jak r�wnież i pisarz bez żadnego oporu wydali bojowcom wszystkie posiadane paszporty. Podobne wyprawy organizacja bojowa urządziła na gminy Włodowice, Poręba i Kromoł�w. Wobec prześladowań ze strony moskiewskich siepaczy po pierwszych wystąpieniach został zabity w andbdquo;krwawą środęandrdquo; strażnik Kozłow, za kt�rego niewinnie powieszono w Cytadeli w Warszawie Ziernickiego. Na Starym Rynku padł strażnik z Sosnowca, za kt�rym przybył bojowiec z Sosnowca i kt�ry go zabił. (Nazwisko strażnika, jak r�wnież i bojowca nieznane). Wkr�tce padł zabity strażnik Gawłowski, na ulicy Marszałkowskiej, wachmistrz na ulicy Aptecznej i szpicel Pudło; obok fabryki Weitzena dokonano zamachu na patrol kozacki. Wyprawa na monopole rok 1907 Wybrano do tego jeden dzień, w kt�rym dokonano jednocześnie pogromu monopoli: w Ogrodzieńcu, Porębie i Włodowicach. W Ogrodzieńcu udało się wykonać bez rozlewu krwi, w Porębie po skończonej robocie zjawili się kozacy i w potyczce z bojowcami zabito jednego kozaka, po czym boj�wka w należytym porządku powr�ciła do domu. Natomiast we Włodowicach stało się inaczej. Po rozbiciu monopolu, podczas odwrotu, oddział został zaatakowany przez tłum chłop�w. Dowodzący boj�wką instruktor Kwapiński Jan, pragnąc uniknąć rozlewu krwi - kazał bojowcom uchodzić, a sam pr�bował powstrzymać chłop�w, tłumacząc im cele walki rewolucyjnej, wskutek tego stracił kontakt z oddziałem, zaś chłopstwo podjudzane przez policję i miejscowego karczmarza, rzuciło się na osamotnionego i niemiłoandnot;siernie pobiło, po czym na wp�ł żyandnot;wego policja przywiozła do szpiandnot;tala w Zawierciu. W wymienionych akcjach brał udział Welcel Stanisław, działacz przedrewolucyjny, organizator i instruktor Organizacji Bojowej; Kuandnot;lik Leopold, Wr�blewski Franciandnot;szek, Fohtman, zginął w Turhańsku, Pękalski - nie żyje, Dziedzic, Pleban, Bereza, Bazgier, Korzec Stanisław, Czerwik, Malanowski, walcerz z fabryki Huldczyńskiego, Szmigiel, Grabara, Janikowski, Daandnot;nek, Zieliński Bolesław, Szmigiel Stanisław, Klin Władysław, Łukasik Stanisław, Skowroński Mieczysław, i wielu innych, kt�rych nazwiska trudno ustalić. Stanisław Andrzej Radek Powyższy tekst to wybrane fragmenty książki Stanisława Andrzeja Radka pt. andbdquo;Rewolucja w Zagłębiu Dąbrowskim. 1894 - 1905 - 1914andrdquo;. Książka ukazała się jako wydawnictwo Oddziału Stowarzyszenia Byłych Więźni�w Politycznych, Sosnowiec 1929. Opisuje działalność lewicową w tym regionie, szczeg�lnie niepodległościowy nurt socjalizmu w postaci Polskiej Partii Socjalistycznej (p�źniej, po rozłamie, PPS - Frakcja Rewolucyjna). Autor książki był aktywnym działaczem tego ugrupowania w Zagłębiu, więc wiele opisywanych zdarzeń zna z własnych obserwacji. Zaletą książki jest to, że w przeciwieństwie do p�źniejszych wydawnictw, z okresu PRL-u, nie umniejsza roli PPS-u i niepodległościowego nurtu socjalizmu. Z książki wybrano wszystkie większe fragmenty poświęcone Zawierciu, pomijając jedynie drobne wzmianki. Poprawiono pisownię wedle obecnych reguł, wybrany fragment opatrzono nowym tytułem (śr�dtytuły zachowano oryginalne). Opracowanie całości: Remigiusz Okraska http://www.dawne-zawiercie.pl/ltniku Podręczniki do historii często milczą o losach tych, kt�rzy naprawdę tworzyli dzieje. Nie m�wię tu o znanych postaciach, kt�rych biografie każdy znajdzie w almanachach i leksykonach, lecz o prostych ludziach, skazanych na zapomnienie. Pragnę przedstawić życiorys kogoś, o kim mieszkańcy Zawiercia zapewne nic nie wiedzą, a jest to postać godna uwagi. Pilot myśliwc�w w czasie II wojny światowej, podczas wojennej zawieruchy przewędrował całą Europę. Stale w pogoni za bronią, chciał walczyć o wolną ojczyznę. Jak rozwinął skrzydła Porucznik Stefan Gostkowski urodził się w 1916 r. w Zawierciu. Służbę wojskową odbył w Krakowie w 1938 r. Przeszedł r�wnież p�łroczny kurs mechanika samolotowego w Dęblinie, po dziś dzień najlepszej jednostce szkolącej lotnik�w. Tuż przed wybuchem II wojny światowej, 31 sierpnia 1939 r., znajdował się na lotnisku pomocniczym Wesoła k. Radomia. Latał w�wczas na samolotach andbdquo;Karaśandrdquo;, polskich lekkich bombowcach rozpoznawczych, Anglikom znanych jako andbdquo;Wellingtonyandrdquo;. Został przydzielony do 2 Pułku Lotniczego Krak�w Rakowice, II Dywizjonu Bombowego lekkiego 22 Eskadry Bombowej. Jego zadaniem miała być walka z Niemcami nad Częstochową. 3 września1939 roku 21 i 22 eskadra wyszukiwały i niszczyły na drogach wok�ł Radomska czołgi niemieckie 1 i 4 Dywizji Pancernej. Odbyli dwa naloty, stracili 6 samolot�w. W rejonie Radomska niemieckie dywizje pancerne straciły 30% poważnie uszkodzonych i zniszczonych czołg�w. Na jeden dzień zostały zablokowane dostawy amunicji i paliwa dla Niemc�w. Gdy 17 września 1939 r. Armia Czerwona zaatakowała Polskę, Gostkowski dostał rozkaz przedostania się na wsch�d. Nad Bugiem jego samolot został jednak zestrzelony. Na wojennym szlaku Nie zdołano go pojmać do niewoli radzieckiej. Wyskoczył bowiem z samochodu transportowego i przedarł się do Rumunii razem ze swoim przyjacielem J�zefem Galją, mieszkańcem Śląska. 19 września dostali się do obozu w małej letniskowej miejscowości Kampluruku, lecz stamtąd uciekli do Bukaresztu. Droga nie była łatwa. Na szczęście udało im się zatrzymać w domu bliżej nieznanego oficera Białej Gwardii. Mieszkali tam z jego żoną i dw�jką dorastających c�rek przez ponad dwa tygodnie. W stolicy Rumunii znaleźli polską ambasadę i tam dostali pieniądze na podr�ż do Francji. Oczywiście podr�żowali pod innymi nazwiskami, pod pretekstem poszukiwania pracy. Bilety oraz cywilne ubrania dostali dzięki życzliwości żony wspomnianego oficera. Niestety problemy zaczęły się na granicy jugosłowiańskiej. Tam zostali zamknięci przez żołnierzy w ciemnicy. Dopiero interwencja polskiej ambasady sprawiła, że uwolniono ich. Kolejnym przystankiem na drodze Stefana Gostkowskiego i J�zefa Galji były Włochy. Jednak we Włoszech nie chciano Polak�w ani uzbroić, ani umundurować. Skierowano ich natomiast do Francji, do Lyonu przez Paryż. W grudniu 1939 r. francuskie Ministerstwo Lotnictwa zezwoliło na zorganizowanie czterech polskich dywizjon�w myśliwskich. III Dywizjon Myśliwski Dębliński był jedynym sformowanym we Francji. Stacjonował na lotnisku Bron pod Lyonem. W kwietniu 1940 r. został przemianowany na GC I/145 Polski Dywizjon Myśliwski Warszawski, powołany do obrony Lyonu. We Francji Polska formacja lotnicza była tworzona we Francji przez Anglik�w. Zabierali oni ze sobą na wyspy lotnik�w, radiooperator�w i mechanik�w, ale tylko tych, kt�rzy latali bombowcami. Nasi bohaterowie dostali się jednak do Anglii dzięki dobrej znajomości Wellington�w. Po obowiązkowej procedurze, grupa 120 Polak�w została przewieziona samochodami do portu węglowego, a stamtąd przetransportowano ich do Brytanii. Na Wyspach Stefan Gostkowski wraz ze swoimi towarzyszami trafili do portu Chatham, nieopodal Londynu. Zostali tam umundurowani i odpoczywali przez tydzień. Kolejnym etapem podr�ży było Blackpool, położone w p�łnocno-zachodniej Anglii nad Morzem Irlandzkim. W�wczas miasto to miało, według wspomnień pana Stefana, około 50 tys. mieszkańc�w. Odpoczywali tam przez miesiąc, mieszkali w hotelu. Spośr�d koleg�w Stefan Gostkowski wspomina Kazimierza Kapę, Stanisława Skrzypca i Tadeusza Nowaka. Uczyli się języka angielskiego, grali w piłkę nie gorzej od angielskich koleg�w, a także jeździli na łyżwach. Swoimi umiejętnościami i sprawnością zawstydzali często gospodarzy. Stamtąd przeniesieni zostali do miejscowości Ipswich. Tam chodzili na kolejne wykłady z języka angielskiego. Polskie Orły uczyły się latać szykami na dwumotorowych samolotach Wellington. W Ipswich 29 sierpnia 1940 r. powstał 305 Dywizjon Bombowy im. Marszałka J�zefa Piłsudskiego. Dywizjon uzyskał gotowość bojową 24 kwietnia 1941 r. Polscy lotnicy otrzymali nowe mundury i latali nad Francją i Niemcami. Odbywali loty bojowe nad Rotterdam oraz Emden. Pierwsze naloty na Berlin wykonali w nocy z 7 na 8 listopada 1941 r. Natomiast z 30 na 31 kwietnia 1942 r. dokonali pierwszego tysiącsamolotowego nalotu na Niemcy nad Kolonią. Następny odbył się nad Essen kolejnej nocy, zaś nocą z 2 na 3 maja 1942 r. miał miejsce ostatni lot bojowy oraz loty minowania w�d przybrzeżnych. 305 Dywizjon Bombowy istniał przez trzy i p�ł roku, aż został rozwiązany przez kr�la Jerzego VI ze względu na brak maszyn. Z pomocą lotnikom przybył jednak brat kr�la, kt�ry pod Londynem uformował 23 marca 1943 roku 318 Dywizjon Myśliwsko-Rozpoznawczy, samodzielną jednostkę do wsp�łpracy z artylerią polską na Bliskim Wschodzie. Dywizjon został posłany do Egiptu. Pewnego dnia, zupełnie przypadkowo, Stefan Gostkowski wraz z kolegą Stanisławem Śmiłkiem, dokonali heroicznego czynu. 2 sierpnia 1943 r. byli świadkami rozbicia się samolotu. Pobiegli na miejsce katastrofy i wyciągnęli z kabiny pilota, kt�rym był Polak, kpt. Jan Narewski, pilot 318 Dywizjonu Myśliwskiego eskadry B. Po tym jak udzielili koledze niezbędnej pomocy, nawet nie zwr�cili uwagi na własne zakrwawione ubrania. Dopiero angielski kolega uprzytomnił to panu Gostkowskiemu, pytając, czemu ma zakrwawioną twarz. Epizod na Czarnym Lądzie W Egipcie lotnicy stacjonowali w miejscowości Barra, zimowali zaś w Ankonie. 14 września 1943 r. 318 Dywizjon Myśliwsko-Rozpoznawczy wszedł w skład 1 TAF (Pierwszego Lotnictwa Taktyczno-Powietrznego Sił Pustyni). Stefan Gostkowski brał udział w walkach, w kt�rych uczestniczyły r�wnież amerykańskie Superfortece. Poznał tam Edwarda Bebłota, kt�ry p�źniej wyciągnie ku niemu pomocną dłoń, już po zakończeniu zmagań wojennych. Wiosną 1944 r. przebazowuje się do Włoch. 1 maja tego roku osiąga gotowość bojową w składzie 285 dywizjonu rozpoznawczego. Latał w czasie nalot�w nad rzeką Po (Pad) we Włoszech. Jednak po zakończonych zmaganiach zostali zostawieni przez Anglik�w w okupowanych Włoszech. Nikt nie zabrał ich z powrotem do Brytanii. Wojsko amerykańskie proponowało nawet, aby polscy lotnicy wzięli udział w walkach z Japończykami, jednak oni nie zgodzili się. Ostatecznie przez Włochy i Francję dotarli z powrotem do Anglii. Przywitanie wśr�d andbdquo;Aliant�wandrdquo; Kiedy już pojawili się na lotnisku, zdziwili się, że nie witał ich żaden lotnik. Ktoś tylko rzucił im, że już na pewno nie spotkają swoich. Miał sporo racji. Anglicy przestali szanować wiernych polskich towarzyszy broni. Brytyjski chorąży chciał ich zgarnąć do pracy w kuchni. Oczywiście Polacy zbuntowali się. Jako podoficerowie, uznawali za hańbę pracę przy obieraniu ziemniak�w! Za niewykonanie rozkazu groził jednak pluton egzekucyjny, a w najlepszym razie 2 lata więzienia. W porę udało im się uzyskać przepustkę i wyjechać do Londynu, gdzie w ambasadzie przedstawili sw�j problem. Podczas pobytu w angielskiej stolicy napotkali Edwarda Bebłota, tego samego, z kt�rym Stefan Gostkowski latał w Afryce. Zbierał on lotnik�w, kt�rzy chcieli przedostać się do Polski i dalej walczyć. Nasi bohaterowie chętnie na tę propozycję przystali. Kiedy powr�cili z przepustki do jednostki, tamtejsze dow�dztwo zostało już poinformowane o interwencji w ambasadzie. Polscy lotnicy zostali przetransportowani do obozu w Szkocji, gdzie 8 miesięcy czekali na wyjazd do Ojczyzny. W Polsce Po wojennej tułaczce i tysiącach kilometr�w podr�ży, Stefan Gostkowski trafił w końcu do Polski. Niestety szybko okazało się, że jest traktowany nie jak bohater, lecz jako wr�g nowego socjalistycznego ustroju. Został okradziony przy rewizji nawet z papieros�w. Przybyli piloci zostali przewiezieni na Śląsk, do Tarnowskich G�r. On przeni�sł się do Zawiercia. Jego bracia zginęli w czasie wojny. Zatrzymał się u siostry. Pracował w fabryce Erbego. Grywał też w piłkę nożną w Warcie Zawiercie, ale był to bardzo kr�tki epizod. Rozegrał zaledwie trzy spotkania. Przez długi czas był przez władze uważany za nieprzyjaciela i przy każdej wizyty w urzędzie odnoszono się do niego z olbrzymią nieufnością. Dopiero p�źniej udało mu zostać czynnym członkiem ZBOWiD-u i wieść spokojne życie. Dziś niewielu zna jego historię, on sam nie pamięta zbyt wielu dat, ale pomimo podeszłego wieku jego uścisk świadczy o tym, że ciągle jest strażnikiem nieba Rzeczypospolitej Polskiej. autor: Damian Domżalski Powyższy artykuł pisałem jeszcze za życia porucznika Stefana Gostkowskiego. Niestety zmarł on rankiem 29.05.2009 r. w Zawierciu. Cześć Jego Pamięci. http://www.dawne-zawiercie.pl/pamietnik_bezrobotnego_z_zawiercia_rok_1932 Bezrobotnym zostałem w maju 1925 roku. Pracę, jaką otrzymywałem w międzyczasie, można nazwać wyrobieniem 20 tygodni na zasiłek. Mam lat 34. Samotny. Wykształcenie domowe, pracuję jako robotnik niewykwalifikowany. W 1913 roku wstąpiłem na tak zwany rynek pracy, zmuszony rozpocząć na swe utrzymanie myśleć samodzielnie. Gdyż pracująca matka-wdowa - nie mogła wyżywić nas trojga, tym bardziej myśleć o wykształceniu dla mnie. Płaca moja zostawała regulowana według przyjętych norm, popyt-podaż. W roku 1925 przy tak zwanej reorganizacji pracy - zostaje matka zredukowaną. Matka, siostra nie pracowały nigdzie - tym samym spadają na utrzymanie moje. Nieuregulowanie zaopatrzenia na starość spada całym ciężarem na siły młodsze - uwalniając dyrekcje fabryk od jakiegokolwiek troszczenia się o wypracowanych robotnik�w, jak r�wnież nie pozwala na odpływanie normalnie starych robotnik�w a zatrudnienie młodszych. Kwestia ta winna być jak najprędzej uregulowana. Jak zaznaczyłem, redukcji uległem w 1925 r. Był to okres po zamianie marki na złote - i wprowadzeniu automatycznej podwyżki płac. Zarobki z tego tytułu były niezłe, praca trwała wszystkie dni, często pracując godziny nadliczbowe. Z zarobk�w, czyli z czas�w tych - rozporządzałem trzema parami kamaszy - zapasowym ubraniem. Istniało kupno na tak zwane lichwiarskie raty - lecz z wypłatą trza było uciekać! Redukcją tą nie przejmowałem się bardzo. Zasiłek wynosił m�j 10 zł tygodniowo. Matka pobierała osobno. R�wnocześnie po otrzymaniu 13 ustawowych okres�w - pobieraliśmy dalszą - z akcji doraźnej - bez ograniczenia. Staranie o pracę, wynoszącą 14-18 zł tygodniowo, byłoby nonsensem - lub brać takową na tydzień, dwa. W roku 1926 poczęły obiegać pogłoski o wstrzymaniu zasiłku doraźnego samotnym, a zatrudnieniu gł�w dom�w, co i nastąpiło. Zetknąłem się pierwszy raz z P.U.P.P. już nie celem kontroli, a faktycznie o otrzymanie pracy. Zostałem wyprowadzony bardzo prędko z błędu, gdyż P.U.P.P. pracą nie rozporządzały i do dziś dnia nie rozporządzają - poza zapotrzebowaniami na roboty miejskie, tzw. publiczne, jeszcze w ograniczonej ilości - gdyż ślusarze, str�że, dozorcy - wszystko to jest zawsze przyjmowane imiennie - zależnie od władzy, w czyich znajduje się rękach Magistrat. (Istnieje do dziś dnia). Prywatni pracodawcy nigdy żadnych zgłoszeń nie robią - wolą mieć ludzi poleconych lub zawierać umowy, kto przyjmie za tańszą cenę. Kierownikiem P.U.P.P. był w�wczas stary monopolista rosyjski, do kt�rego mogliśmy m�wić jak do obrazu o głodzie, litości. Cholery! żadnej odpowiedzi. Chcąc zmusić go do zainteresowania się nami - dostał raz w łeb obsadką, suszką, koszem do śmieci - przem�wił do telefonu o przysłanie policji. Zanim tu przybyła - chętnych do pracy już nie było, byli tylko ci, co tak sobie przyszli. Zwr�ciłem się do znajomego o pomoc - służy w tajnej policji obecnie - gdyż zawsze miał słabość do załatwiania tajnie we dw�ch. Otrzymałem list polecający, a za nim w ślad pracę w kontroli przeprowadzanej dla bezrobotnych. Po ukończeniu tej, znowu pomoc drugiego znajomego - otrzymuję funkcję dozorcy drogowego na publicznych. Roboty te wobec nadchodzącej zimy - kończą się. Idę z prośbą do dyrektora Pandhellip; osobiście. Pracę otrzymuję w fabryce. Po kilku miesiącach pracy na 3-4 dni w tygodniu - fabryka redukuje ostatnio przyjętych. Znowu 13 ustawowych zasiłk�w. Nauczony doświadczeniem otrzymania pracy przez P.U.P.P. udaję się wraz z zredukowanym robotnikiem Zandhellip; do Łaz, do Państwowej Kolei Państwowej prosić kilku drogowych - każą mi pisać prośbę lub odmawiają. Pracę otrzymuje Zandhellip;, właściciel 6 m�rg ziemi. Obecnie jeździ na towarowych pociągach koło Łodzi. Umiał trafić. Trafia się zastępstwo za idącego na ćwiczenia wojskowe - biorę, i to warunki tej pracy są ciekawe. Idący na ćwiczenia wojskowe otrzymuje należny urlop miesięczny z firmy, w kt�rej pracuje, r�wnocześnie zostaje zwolniony z pracy i wymeldowany z Powiatowej Kasy Chorych, Ubezpieczenia Pracownik�w Umysłowych w Kr�lewskiej Hucie. Ja zobowiązuję się nie mieć pretensji do niczego - pracować 6 tygodni ćwiczeń, a zapłatę otrzymam za dwa. Będący na ćwiczeniach otrzymuje urlop - plus zapłatę za czas ćwiczeń; firma - ubezpieczenie i pracownika 4 tygodnie, ja płacę za dwa i zapomogę, kt�rą jeszcze pobieram. Po ukończeniu zasiłku biorę czyszczenie kotła - z drugimi, firma Tartak i Młyn. Żyd wyzyskuje nas - za 4 tygodnie pracy bez ubezpieczenia - gdyż był to warunek, pod kt�rym otrzymaliśmy pracę - płaci 60 zł. Pracowaliśmy od 6 rano do 6 wiecz�r. Otrzymuję wiadomość: potrzebny człowiek do pracy, tylko bezwzględnie uczciwy. Za takiego przedstawiam siebie, gdy idzie o uzyskanie pracy. Idę natychmiast, coś jednak było nieuczciwego we mnie, gdyż otrzymuję odpowiedź - to nie dla mnie miejsce. Jest za str�ża z płacą 2 zł dziennie. Chciałbym koniecznie widzieć tego bezwzględnie uczciwego za 2 zł dziennie. Po tygodniu otrzymuje miejsce na cegielni jakiś człowiek. Przebywam na cegielni bardzo często, gdyż są tam doły z rybami i tablica: andbdquo;Łowienie ryb wzbronioneandrdquo;. Co zajdę i chcę wędkę zarzucić - zawsze uczciwy z psem mi przeszkadzają. W niedzielę, święto o każdej porze dnia siedzą. Po upływie blisko roku - siedzę ze znajomym, obaj obserwujemy spławiki wędki. Staje naraz uczciwy z psem przy nas - bez słowa protestu staram pochwycić leżącą wędkę i oddalić się. Dziwi mnie tylko, pies nie szczeka, stoi skulony - naraz słyszę, panowie, co takiego, może byście mi poradzili, jak można otrzymać zapomogę w Częstochowie, bo wyjeżdżam do syn�w. Został zwolniony, gdyż pracując blisko rok - spytał, czy tu są urlopy. Donieśli panu. Radzę mu jak ma postąpić. 1930 rok. W październiku uzyskuję prace na 3 dni w tygodniu w Towarzystwie Akcyjnym Zawiercie. W maju 1931 roku - Tow. Akc. Zawiercie zostaje zamknięte na czas nieograniczony i jestem do dziś dnia bez pracy, czyli wszyscy troje - i zasiłku. Pomimo okres�w pracy, sytuacja moja graniczy wprost z nędzą, gdyż pozbawiony zasiłk�w - biorę pracę na coraz gorszych warunkach, byle na życie coś zarobić. Rozporządzam na świeżo garniturem przenicowanym, jeżeli i ten spadnie ze mnie? Rok 1931. Rozpoczynamy strajkiem. Tow. Akc. Zawiercie zamierza zredukować 500 robotnik�w, bronimy się wsp�lnie, wysuwamy projekt, by zamiast pracy na 3 dni w tygodniu, jak dotychczas - pracować na 1andfrac12;, byle wszyscy. Zarząd odmawia ze względ�w technicznych i grozi zamknięciem fabryki. Zamykamy się na noc, nie chcąc opuścić oddział�w tkalni. Dyrekcja obstawia str�żami oddział ze swej strony nie dopuszczając żadnej żywności - chcąc w ten spos�b zmusić nas do opuszczenia fabryki. Przychodzą nam z pomocą robotnicy innych oddział�w - łapią w�z z chlebem na ulicy, przewracają i przerzucają do nas. Po dwutygodniowym strajku i całym szeregu konferencji postanowiono ograniczyć pracę do 1andfrac12; dnia w tygodniu. Ładna wr�żba na cały rok. Groźba zamknięcia fabryki wisi jednak w powietrzu. Ograniczam sw�j budżet do niemożliwych granic, wyrzucam wydatki na zapałki (reperuję starą zapalniczkę), naftę, mięso, chleb, cukier. Słodko mi się robi przy cukrze, podobno w Anglii świnie go jedzą. Jakże muszą się czuć prosięta szczęśliwe. Myślę o naszych dzieciach, lecz to nieprawda, nie wierzę. Z dwoma nałogami nie mogę sobie dać rady i zostawiam ich - machorkę, o tureckim przednim nawet nie marzę - i czytanie gazet. Dochodzę jednak i w wydatkach na powyższe do pewnej wprawy. andbdquo;Kuriera Zachodniegoandrdquo; czytam codziennie, wywieszonego na tablicy koło filii redakcji i administracji - ul. Trzeciego Maja. Raz w tygodniu kupujemy ze znajomym 1 kg starych gazet. Tytuły są wycięte. Koszt po 10 groszy na jednego. andbdquo;Kurier�w Krakowskichandrdquo; wchodzi 6-7. Bierzemy zazwyczaj cztery andbdquo;Kurieryandrdquo;, dwie andbdquo;Polonieandrdquo;, i jaką andbdquo;Warszawskąandrdquo;. Znajomy m�j idzie do Łachnika - sprzedawca gazet - i podczas prowadzonej z nim rozmowy stara się wybrać, by każda była z innego dnia. W ten spos�b zdobywamy wiadomości tygodniowe. Maj Fabryka zostaje zamknięta na czas nieograniczony. Sytuacja na tzw. rynku pracy przedstawia się katastrofalnie. O uzyskaniu pracy jakiejkolwiek w warunkach tych marzyć nie można. Prowadzone są jedynie roboty miejskie lub sejmikowe. Na razie pozostaje 13 tygodni ustawowego zasiłku. Po przeprowadzonej reorganizacji w moim budżecie - dostarczycielem pożywienia w letnich miesiącach staje się las i pole. Wł�czę się po lesie, wypatrując ścieżek zajęczych. Worek cienki i sidła noszę za pasem. Gdy upatrzę odpowiednią chwilę i ścieżkę, stawiam oko - w przeciągu dwu dni zazwyczaj leży zając. Plagą moją są leśni, psy i tacy sami bezrobotni, kt�rzy chcą wykorzystać czyją pracę. Oszukasz leśnego - trzeba się skryć przed idącym bezrobotnym - kt�ry ogląda krzaki - na trawie czegoś szuka - wszystkim się zachwyca. Idziesz już na pewnego - tu stoi Curek - macha ogonem, już wie, że w sidle. Gdy taki przyjaciel, klnę po cichu i wyrzynam kij, m�j przyjaciel nie czeka na rozmowę, tylko targa oko i w nogi. Raz spotkała mnie uczta. Spotkałem zająca napastowanego przez jastrzębia. Zapalczywszej walki nie oglądałem nawet w cyrku. Bek, sierść, pierze, krzak, pod kt�ry usiłował umknąć zając - wszystko to zdawało się koziołkować. Pospieszyłem z pomocą napastowanemu, dając parę razy w łeb jastrzębiowi, p�ki się nie uspokoił. Zająca w tym stanie też nie wypadało zostawić samego, zabrałem obydw�ch. Jastrząb po urwaniu łba miał 12 funt�w, ros�ł był z niego jak oliwa, zając 14. Specjalnie lubię chodzić na młode wrony. Stare znają mnie do tego stopnia, iż na m�j widok w lesie kraczą jak opętane. Biję kijem w drzewo, na kt�rym są gniazda, a gdy młode się odezwą, włażę po nich. Siedzą w gnieździe jak w klubie dyrektorzy lub ziemianie, miny zuchowate - łeb goły, tylko czaszka świeci, kark pofałdowany, nos orli. Znać rasę i stary r�d, brzuch okrągły, nalany tłuszczem - frak i garnitur zawsze ciemny - na nogach lakiery lub boks. Nigdy ich nie zrzucam, jak to czynią wiejskie chłopcy - lecz ostrożnie znoszę na ziemię, kładę na grzbiet i patykiem naciskam po brzuchu, gdy zaczną wrzeszczeć, to stare latają jak zwariowane - o mało co nie dotykają głowy mojej. Gdy już ledwo zipie - ściskam palcami za szyję, parę kłapnięć powiekami i gotowa, biorę drugą. Zwracam się raz do towarzysza mych wypraw z pytaniem, czego my te ptaki tak męczymy. Odpowiada mi, że istnieje prawo. Człowiek krzywdzony z przyjemnością drugiemu krzywdę wyrządza. Po chwili dodaje: a może zaprawiamy się do wymierzania sprawiedliwości. Przechodząc koło p�l biorę zazwyczaj po kilka marchwi, korpieli czy ziemniak�w - z nastaniem jesieni znoszone porcje zaczynam powiększać celem zrobienia zapas�w na zimę. W wycieczkach tych nie jestem sam. Chodzą r�żni, patrzą na pola obrodzone - często jeden drugiego nie możemy przetrzymać w zachwycie nad urodzajem. Poznajemy się bardzo łatwo i wsp�lnie przystępujemy do dzieła. Wracam raz z opisanej wycieczki do domu - zastaję siostrę zapłakaną. Co ci jest - pytam. Krzesła trzy zapisali z magistratu za podatek mieszkaniowy i poborca powiedział, że zabiorą, gdy nie zapłacimy. Idę na drugi dzień do magistratu, komisarz nie przyjmuje, tylko zastępca w tych sprawach. Przedstawiam, jestem bez pracy, zapomoga już na wyczerpaniu, nic nie pomaga, płacić muszę. Dostaję przy tym lekcję o kasie pustej, skarbie, że mieszkam w Polsce, a płacić nie chcę. Rezygnuję z oporu i płacę. Poszła tygodniowa zapomoga, drugą trzeba zanieść gospodarzowi za mieszkanie. Pozostaję dwa tygodnie bez grosza, gdyż niezapłacenie po sobie trzech następujących rat, bez żadnych komentarzy, czy oskarżony pobiera małą zapomogę, lub pracuje na 1andfrac12;-2 dni - duża rodzina - pozostaje bez pracy - sąd oddala, następuje wyrok, zasądzający płacić, a w razie dalszego niepłacenia - groźba eksmisji w miesiącach letnich. Poznał sąsiad to na swej sk�rze. Długi czas był bez pracy, żonę miał chorą. Gdy tylko dostał się na roboty publiczne, gospodarz sprawę skierował do sądu, sąd zasądził jednorazowo płacić. Komornik położył mu areszt na rzeczy. Mieszka do marca, wyprowadzi się bez grat�w. Październik i listopad. Pozostaję bez jakiejkolwiek zapomogi - pożywienie moje zaczyna się składać z samych ziemniak�w, dobrze choć, że grzyby są. Piję kawę ze spalonego żyta, z domieszką żołędzi i herbatę z suszonych sk�rek jabłek. Wszystko to z letnich zapas�w. Ostr�żyny z ziemniak�w sprzedaję na machorkę i proszki z kogutkiem na b�l głowy dla matki. Spać kładziemy się o 6-7 celem oszczędzania światła i opału. Poznaje długość nocy zimowych. Sen nie przychodzi, a idą r�żne myśli. W głowie szum i trzask. Na nic wszelka oszczędność. Pozostaje artykuł, kt�ry pochłonie całoletnie latanie. Ze strachu i szacunku dla niego, piszę dużymi literami: Węgiel. Tego w żaden spos�b zastąpić lub oszczędzić nie można. Lato jeszcze możliwe, lecz zima od października do marca lub kwietnia - 5 miesięcy - to znaczy 12 lub 15 metr�w - r�wna się 60-70 zł. Suma nie do zdobycia i zarobienia. Pozostaje wyjście - znowu kraść. Decyduję się na p�jście do Łaz na sortownię. Wychodzimy zazwyczaj o godz. 10 wiecz�r, jak idzie dobrze powr�t 6 rano. Źle, wracamy o 5-6 po południu. Przynoszę od 50 do 40 kg węgla. Po kilku turach klnę na cały świat i siebie. Obchodzić trzeba posterunki policji, przez lasy, karczowiska, strumyki, przychodzę przemarznięty i mokry - idąc niewiadomo co pod nogami, śnieg, pniak czy d�ł. Jeżeli ktoś upadnie, żaden nie ogląda się na drugiego - do tego to ciągłe nasłuchiwanie: prędko krzykną stać! Wpaść w ręce policji z Łaz, trzeba odleżeć 2 tygodnie. Biją łeb nie łeb gumami, żadnych argument�w (na kobiety to są jeszcze możliwsi). Słynny przodownik policji Mandhellip; - myślę nieraz, czy służbista taki, czy też co dostał w łapy od Rady Zjazdu Zagłębia Dąbrowskiego. Żyje w Zawierciu 300 do 400 os�b z kradzieży węgla, a kradną? Wszyscy robotnicy. Istnieją partie, kt�re mają w swym gronie kobietę, ta oddaje się str�żom, kolejarzom, ci mają naszykowany węgiel lub ustawiony sygnał, że policja jest. W Zawierciu i okolicy znajdują się pokłady węgla brunatnego, kt�ry przed wojną był używany przez biedniejszą ludność na opał, jako dużo tańszy. Dziś wydobywają go Poręba i Hulczyński w ograniczonej ilości. Cena jego jest jednak dosyć wysoką, jak mnie informowano, prawdopodobnie jest podatek nakładany dosyć wysoki, by węgiel ten nie konkurował z kamiennym - czy nie można by przyjść ludności z pomocą przez odpowiednie ustalenie cen. Konsument i tak zamieniony w złodziei, a premia jaką płacimy, gdzie idzie, na płace dla pan�w akcjonariuszy, zamieszkałych w Paryżu, Berlinie czy Włoszech. Znowu nie wierzę, by tak mogło istnieć u nas. Z braku fundusz�w przestaję kupować i na kilogramy stare gazety. Zaczynam chodzić na stację, wyczytuję wszystkie tytuły pism w kiosku andbdquo;Rojuandrdquo;, czasem znajdę andbdquo;Kurieraandrdquo; lub kawałki pism ilustrowanych w koszu na śmieci. Przyzwyczajenia czytania nie mogę się pozbyć. Jednego dnia znajduję cały andbdquo;Kurierandrdquo; zamknięty w koszu. Chowam go prędko do kieszeni. W domu przy rozwijaniu wylatuje łeb, grzbiet i sk�ra ze śledzia. Mam ochotę zwr�cić się do tych, kt�rzy mogą sobie pozwolić na rzucanie całych andbdquo;Kurier�wandrdquo;, by odpadki nie zawijali w gazety. Nie wiem jak to zrobić, lub w tych domach, gdzie są r�żne tygodniki i miesięczniki, też można by tak dla fantazji zmiąć i wyrzucić, zamiast palić. Myślę o bibliotece. Istnieją u nas Macierzy Szkolnej - zastaw 2 zł, opłata miesięczna 1 zł. Są jeszcze inne lub prywatne. Lecz w żadnej nie wypożyczą książki na legitymację P.U.P.P., ostemplowaną przez całą długość: andbdquo;bez prawa do zasiłkuandrdquo;. Wędr�wki po mieście rozpoczynam od godz. 7 rano. Wlokę się pewnego dnia rano, zalatuje mnie znany zapach - chleb świeży. Przystaję bezwiednie. Ładują na w�z chleb z piekarni. Za chwilę w�z rusza, by stanąć przy następnym sklepie. Idę za zapachem - oglądam się, jest nas już kilku. Piekarz znosi do sklepu pieczywo, gdy zniknął za drzwiami, rzucamy się do chleba. Słyszę strzał jeden, drugi. Właściciel strzela w g�rę. Alarm jeszcze większy. Przyciśnięty do wozu, co wyjmę chleb, to mi go wyrwą z ręki. Łapię jeszcze raz bochenek chleba i pr�buję uciekać. Znowu mi chcą wyrwać. Kopnąłem porządnie. - O rany boskie, zabił - krzyczy jakaś stara baba. - Puść - wrzeszczę, gdzie tam, pazury wbiła i trzyma jak w kleszczach. Słyszę gwizdek policji. Targam na p�ł bochenek i uciekam do domu (podaję adresy piekarzy, kt�rych to spotkało:andhellip; - można sprawdzić). Popełniłem błąd nie do darowania przy redukcji. Chory jestem, mam 40 stopni gorączki, febrę i silny kaszel. Szczęściem, po obmywaniu octem wstaję. Wzorem innych bezrobotnych nie poszedłem do lekarza Kasy Chorych po zredukowaniu jako chory i nie powtarzałem tych wizyt co pewien okres czasu. Dziś nie mam lekarza i lekarstwa. Trzy miesiące minęło. Wizyty u lekarza Kasy Chorych są bardzo łatwe, gdyż wszystko z g�ry ułożone, naprz�d numerek, p�źniej czekanie w ogonku u drzwi gabinetu. Gabinet tak urządzony, iż odległość biurka, przy kt�rym urzęduje do drzwi - wymierzona tak dokładnie, by starczyła na opowiedzenie choroby. Lekarz, gdy ma coś ciekawego za oknem - patrzy w okno, słucha tylko - gdy kończysz m�wić co ci jest - wyciąga rękę ku stosowi leżących papier�w, wyciąga pasemko papieru - gotową receptę i podaje ze słowami: andbdquo;trzy razy dziennieandrdquo;. Powaga z jaką to czyni, przypomina mi ptaka ładnie upierzonego na katarynce, kt�ry wyciąga losy szczęścia dla wszystkich gotowe i każdemu prawdę m�wi. Są to skutki ustaw takich jak: musisz przyjść w ciągu dni 20 od daty zwolnienia; zabrać czas lekarzowi i sobie, lekarstwo wyrzucić na śmietnik, czynność powt�rzyć tę parę razy, by w razie rzeczywistej choroby mieć lekarza i lekarstwo. Kto tego nie czyni, pomimo płacenia składek przez lat 5 czy 10 korzystać z lekarza nie może. R�wnież z ambulatoryjnego leczenia, gdyż lekarz bada chorego dopiero w ł�żku, gdy leży, lub w szpitalu. Są jeszcze mądrzejsze paragrafy. Chorobę przewidzianą co rok dla kobiety płaci się pełne 100% i urlop 6-8 tygodni. Suchoty nieprzewidziane u szlifierza w hucie szkła lub robotnika w przędzalni po opłaceniu składek przez lat kilkanaście - leczy Kasa Chorych w przeciągu 3-9 miesięcy, tak samo reumatyzm itp. choroby. Jeżeli się nie wyleczysz, to przychodzisz do lekarza Kasy Chorych, ten podaje ci katalog i wybierz sobie nową chorobę, gdyż na tę samą nie wolno, trzeba ją zmienić. Mając tak świetny spos�b leczenia - nie wyzyskuje go nasza propaganda zagraniczna. Ogłośmy w Davos czy Riwierze, a setki kuracjuszy o r�żnych przewlekłych chorobach, przyjadą do Polski ich się pozbyć w ciągu 9 miesięcy lub zamienić na przyjemniejsze. Złoto popłynie do naszych kas pustych. Lub też stw�rzmy andbdquo;Kasy prawneandrdquo; dla robotnik�w, w kt�rych będą urzędować adwokaci - gorsi od lekarzy nie są, tylko jeden z końca języka wszystko wie, drugi ciągnie za język p�ł godziny, do samego dna oka chce zajrzeć - a nie będziemy mieli pomyłek: iż jeden bezrobotny czy ubezpieczony Kasie Chorych ma lekarza 9 miesięcy, drugi 3, trzeci po miesiącu zwolnienia musi mieć zaświadczenie do lekarza Kasy Chorych z P.U.P.P., czwarty nie ma wcale korzystać - może z Opieki Społecznej, kt�rej fundusze są zawsze wyczerpane i lekarstwo trzeba samemu płacić. Dziś idziemy do p. komisarza Zandhellip; celem rozm�wienia się co do otrzymania pracy lub zasiłk�w. Po przyjęciu nas udziela nam lekcji o patriotyzmie, za dużym rozbudowaniu ubezpieczeń społecznych w Polsce. Chory - do magistratu, mieszkania nie ma - do magistratu, pracy - do magistratu. To się wszystko musi skończyć, trzeba samemu sobie radę dawać - funduszy nie ma na to. Krzyczy i kłania się - znak, by opuścić gabinet. - Panie komisarzu - wtrącam - może by pan był łaskaw zwolnić nas z podatk�w, płacimy mieszkaniowy, za kt�ry mają nam budować domy, Kasę Chorych, Ubezpieczenie, na artykułach spożywczych. - Ja nie od tego, macie swych posł�w, to się do nich zwr�ćcie. Wychodzimy. Znowu pytanie, czy może istnieć instytucja prywatna, kt�ra by ubezpieczała na wypadek eksmisji i pobierała 3 zł kwartalnie z jednego mieszkania, a zobowiązań nie wykonała. Nie - prokurator, sąd i więzienie. Jeżeli państwu czy samorządom potrzebne są fundusze, niech je ściągają pod nazwą podatku, a żadnych zobowiązań nie robią. Damy ci mieszkanie, tylko zapłać 3 zł kwartalnie. Wyleczymy cię - dasz 2 złote na tydzień, będziesz bez pracy - otrzymasz zapomogę lub pracę, daj jeden złoty na tydzień. Za pięć lat bezrobocia nigdy pracy nie otrzymałem z P.U.P.P. Upływa drugi miesiąc jak pozostaję bez zasiłku. Żaden mi kawałka chleba nie podał. Na drugi dzień idziemy do pana starosty Kandhellip; Prosimy o zasiłki, pracę, lekarza, inni m�wią o butach, odzieży, o dzieciach głodnych. Udziela nam odpowiedzi, nie m�wi a rzuca słowami - zdaje się, należy do rodziny lekkoatlet�w. Najpierw ekonomia, prawo i umowy międzynarodowe. Skutki spadku funta angielskiego, marki niemieckiej, by cieszyć się ze złotego, kt�ry mocno stoi. Za cały ten czas grzeję się przy piecu i zaczyna mnie interesować porzucony niedopałek papierosa, leżący koło spluwaczki. Po kilku ruchach mam go w kieszeni. Nareszcie coś ciekawszego. Powstają obywatelskie komitety w Zawierciu też, na czele kt�rego ma stanąć komisarz miasta, drugi pod patronatem p. starościny - tylko na razie czekać spokojnie, żadnych zgromadzeń, niezadowoleń, gdyż z całą energią to uspokoi. Przypominam sobie krwawy wielki piątek - w 1930 roku. Opuszczamy gmach starostwa. Cieszy mnie ten niedopałek, gdyż na ulicy takiego nie znajdę. Nareszcie w drugim miesiącu mojego łażenia, otrzymuję 1 metr ziemniak�w, są zakupione przez magistrat w Poznańskiem - na wagonie napis Kościan - najgł�wniejsze, są dobre, r�wnocześnie otrzymuję 2 metry węgla na grudzień i styczeń. Grudzień. Otrzymuje matka dalsze dwa metry ziemniak�w, z kt�rych po przywiezieniu do domu, wybieramy 40 kg zupełnie zgniłych, sprzedaję ich po 2 grosze kg dla świń, 1 metr sprzedaję za 3 złote - też dla karmienia bydła, są zmarznięte, gniją bardzo szybko, o trzymaniu dłuższym w piwnicy nie ma mowy. Resztę wycieramy na placki. Ziemniaki te pochodzą z przydziału Obywatelskiego Komitetu i są ofiarowane przez Wielkich Ziemian, na wagonie napis - o ile się nie mylę - Tarnopol. Większa część bezrobotnych nie otrzymała kartofli. Z 120 wagon�w, kt�re przydzielił Komitet Obywatelski dla Zawiercia na papierze - połowa przyszła - coś nie bardzo się spieszą Wielcy Ziemianie. Przynoszą nam kwit na żywność. Na miesiąc grudzień 3 osoby otrzymują: 15 kg mąki żytniej 3 kg mąki pszennej, 1,5kg słoniny, 1 kg kaszy, 1 kg grochu, 1 kg grochu Wiktoria, 0,5 kg mydła, - cukru, wyraźnie: kreskę cukru. Nie znając takiej miary w Polsce idę, lecę do sklepu, tam okazuje się, iż cukru nic. Nie pytam, ale pewnie znowu jaka świnia zjadła (myślę o angielskiej). Zachodzę często do magistratu. Przy roznoszeniu talon�w żywnościowych, wydawaniu kartofli, pracują bezrobotni. Proszę p. Komisarza Landhellip; o pracę. Otrzymuję roznosić talony. Na trzeci dzień przychodzi federacja Obrońc�w Ojczyzny do Komisarza, celem zatrudniania tylko obrońc�w. Nazajutrz są wyznaczeni nowi, ja usunięty. Zarobiłem jednak 20 zł, z tych 10 niosę za mieszkanie. Zastanawiają mnie ci obrońcy. Poszedłem w 1918 roku jako ochotnik do wojska polskiego, zwolniony w 1921 roku. Świadectwo mej służby brzmi: Spełniał swoje obowiązki wzorowo, był zdolnym i pełnym inicjatywy pracownikiem - a także bardzo uczciwy i sumienny. Dow. baonu Kajetanowicz. Za zgodność: Witkowski, ppr. i adiutant. Nazwiska prawdziwe. Ciekawym, jakie by mi dziś wystawili? Nie przypominam sobie dnia, w kt�rym szedłbym czy walczył z bolszewikami przeciw Polsce. Jako bezrobotny w 1930 roku chodzę na kursy instruktor�w i otrzymuję świadectwo jako instruktor i otrzymuję świadectwo jako instruktor kategorii II O. P. Gaz. z wynikiem zupełnie dobrym. Koszt książek, mapek, ponoszę ze swej kieszeni. Przyglądam się tym, kt�rzy mają pracę stałą. A to kto? - pytam znajomego. Odpowiada mi szeptem: Fandhellip;, zasłużony przy rozbijaniu domu ludowego w Jaworznie, oraz pracował przy wyborach. A ten drugi Randhellip;, taki sam. Ja w 1930 roku chodziłem na kursy O.P.Gaz. Niech mi kto wytłumaczy. Święta Bożego Narodzenia nadchodzą, kupuję za 1 zł 5 gr samego mięsa. Na rynku, gdzie czynię zakupy, stoją stoły zawalone samymi ryjami, ogonami i nogami świńskimi - towar z rzeźni katowickiej. Podchodzę, każę sobie dać p�ł kg ryjoszka. Piętkę czy ucho - pyta rzeźnik. Piętkę - odpowiadam. R�wnocześnie pytam, może mi Sz. Pan powie, skąd tyle ryj�w w Polsce. Jak to, to pan nie wie, grzbiety idą do Anglii, do tego nie wolno świni uderzyć, gdyż żaden Anglik nie kupi zbitego grzbietu. Nawet bezrobotny? A coś pan myślał. Płacę 40 groszy i uciekam. Jak sprytnie działa propaganda bolszewicka - raz cukier, węgiel, teraz te grzbiety. Co robi nasza defensywa? Po drodze biorę śledzionę za 25 groszy i wstępuję do jatki z koniną po kilo mięsa - kosztuje 40 gr. Po wyjściu pluję kilka razy na chodnik, jak to jest przyjęte u kupujących koninę. (Jatka przy ulicy Blanowskiej nr 1). R�wnocześnie daję przepis na sporządzenie klopsa, dowolnej wielkości, zależnie od objętości garnka lub familii, choć ten zawsze r�wna się familii. Bierze się śledzionę, obrzynki z ryjoszka, trochę koniny, dla smaku posolić i dodać parę ziarenek pieprzu, zemleć lub usiekać i dodać suchego chleba tartego do należytej wielkości, upiec na słoninie. Kości z ryja użytkować na krupnik. Wigilia. Od rana czekam na tradycyjny obiad. O głodzie wałęsam się po mieście. Jutro będzie chleb na śniadanie i klops. Coś we mnie z uciechy mruczy. Gwiazdy jak nie ma, tak nie. Nareszcie widzę jedną. Siadamy do stołu. Pięć potraw. 1) Opłatek. 2) Zupa grochowa. 3) Kapusta z grzybami. 4) Po całym grzybie smażonym na oleju. 5) Herbata z cukrem. Coś jednak jest, cały czas nie przemawiamy do siebie ani słowa. Idę na pasterkę. Gdyż święta i niedzielę wychodzę z domu tylko o zmierzchu ze względu na swoją jesionkę i kamasze. Czuję wszystkie kamienie i gruz przez podeszwy. A wierzch? Są tylko trzy łaty, kt�rych w żaden spos�b nie mogę doprowadzić do jednego koloru. Jedna z rękawiczki starej - ta zawsze ruda - druga z cholewy, stały kolor mat - dopiero trzeci błyszczy. Boże Narodzenie. Radość, słońce, wszystko pobieżało do Betleem. Nad okolicą całą chmury ciężkie, ołowiane, deszcz pada. Spędzam czas w domu i myślę. Jeżeli wytrzymam cudem do marca lub kwietnia, otrzymam pracę na publicznych na trzy dni po 6 godzin. Zarobek m�j wyniesie 12 zł na tydzień. Po 20 tygodniach zwolnienie, gdyż wyrobię na zasiłek. Jak zapłacę zaległe mieszkanie, węgiel, pokryję bieżące wydatki, do tego buty i jesionka - matka też w kaloszach chodzi - choć nic nie m�wi, ale widzę trzewik�w nie ma. Siostra? Zamykam oczy. Cyfry zaczynają przybierać formę liter dużych, czarnych, zaczynam ich sylabizować. Wyrokiem Sądu Doraźnego został skazany. Wyrok wykonano dniaandhellip; o godz. andhellip; Datę swej śmierci muszę wpisać sam. Ciężko, bo ciężko, lecz trudno, jeśli to przeznaczenie. Przesyłam pracę swą w formie pamiętnika i proszę o łaskawe wybaczenie, tak błęd�w jak i papieru, na kt�rym piszę, lub zbyt otwartych myśli, lecz bezrobotny - to człowiek, kt�ry r�żnie myśli - ukrywanie tego uważam za niewłaściwe i chybiające celu, do kt�rego zamierza przystąpić Instytut. Na wszystkie przytoczone rozmowy lub fakty, mogę służyć dalszymi szczeg�łami - są autentyczne. Robotnik tkacki zamieszkały w Zawierciu (Andrzej Będor) Zawiercie, dn. 4 stycznia 1932 r. *** andbdquo;Nie wstydzę się własnego życia i dumny jestem, że... pochodzę z Zawiercia...andrdquo; Andrzej Będor pochodzi z Zawiercia. Urodził się w dniu 27.11.1887 r. wraz z siostrą bliźniaczką zamieszkującą stale razem z bratem. Do 1966 r. zajmowali oni w tym mieście małą kuchenkę na poddaszu dawnego robotniczego domku, pozbawioną kanalizacji i wszelkich wyg�d. Rodzice byli w końcu XIX w. bezrolnymi wyrobnikami wiejskimi. Do Zawiercia przywędrowali w 1895 r. z majątku ziemskiego Zawady, położonego w najbliższych okolicach Zawiercia (�wcześnie zwanego Małym, przynależnym do gminy Kromoł�w). Ojciec Andrzeja pełnił w Zawadach funkcję stelmacha, jego dziadek był w tym samym majątku ogrodnikiem. Rodzice nie uczęszczali do żadnych szk�ł, byli jednak samoukami z zamiłowania. Chcieli się uczyć i rozumieli znaczenie nauki. Ojciec nauczył się czytać i pisać w wojsku. Matkę nauczyła tego dziedziczka A. Szulcowa z majątku Irządze, sąsiadującego w�wczas z Zawadami. W majątku tym matka Andrzeja wychowywała się jako c�rka fornala, pełniąc już jako 10-letnia dziewczynka funkcję podręcznej w szwalni dworu. O warunkach życia i pracy w obu majątkach rodzeństwo Będor�w m�wi niechętnie. Andrzej Będor pytany o szczeg�ły odpowiada: andbdquo;na co rzucać słowa, kt�re zdzierają zasłonę pamięci i otwierają to co boli? Ojciec pracował tam po 16 godzin i to ciężko pracował. Trudno jest m�wić jakim człowiekiem był dziedzic, bo ten człowiek już się skończył. Moi rodzice też już dawno nie żyją. Uważam, że nie godzi się rozpowiadać o tym, co było ich własnością...andrdquo;. Po przenosinach do Zawiercia ojciec pamiętnikarza już tego samego roku rozpoczął pracę jako stały robotnik w fabryce bawełny. W dwa lata potem przyszły na świat pierwsze bliźnięta, tj. pamiętnikarz i jego siostra Maria. W 1899 r. urodziło się trzecie dziecko - syn, wskutek trudnych warunk�w rodziny umiera on mając zaledwie dwa lata. W 1902 r. matka powiła martwe bliźnięta. W 1905 r. nagle zmarł ojciec Andrzeja. Wspomina on ten fakt w spos�b następujący: andbdquo;W ten dzień były demonstracje w Zawierciu. Demonstranci zrywali orły rosyjskie zawieszone przy wejściu do urzęd�w, goniły i łapały ich za to sotnie kozackie na koniach. Kozacy mieli nahajki, tj. długie baty plecione z rzemieni zakończonych kulkami z ołowiu i haczykami, szable i bagnety. Demonstranci uciekali przed kozakami po sieniach i bramach. Kozacy wpadli tam za nimi i kogo znaleźli bili i często zabierali ze sobą. Jak to się wszystko działo, to wszyscy ci co mieszkali w naszym domu stali w sieni i wyglądali na ulicę, patrząc co się dzieje. W pewnej jednak chwili zaczęli uciekać z sieni do mieszkań. Myśmy z rodzicami też tam stali i jak inni zaczęli uciekać, to ojciec wyjrzał zobaczyć, dlaczego to robią. Wtedy zobaczył, że kozacy jadą wskok do naszej sieni. Widząc to, ojciec zatrzasnął drzwi i zamknął je na klucz, a potem uciekliśmy do mieszkania. Kozacy zaczęli rąbać po drzwiach, ale ich nie wywalili i polecieli dalej. Wszyscy co mieszkali w naszym domu okropnie się wystraszyli tych kozak�w, a ojciec tak się przejął, że... zmarłandrdquo;. Od tej pory matka utrzymywała i wychowywała oboje dzieci samotnie. Od śmierci ojca wpajała im, że słowo matki jest decydujące w każdej dziedzinie życiowej, ponieważ ona staje im za matkę i ojca razem. Autorytet matki w oczach bliźniak�w był istotnie bardzo wysoki. Siostra Andrzeja do dziś przechowuje i ze wzruszeniem pokazuje zapiskę uczynioną w panieńskim pamiętniku z 1917 r. ręką matki: andbdquo;wiara i praca niech cię wzbogaca, a jeśli chcesz być szczęśliwa - bądź zawsze cicha, łagodna, cnotliwa. Nie wierz ułudzie świata, bo ta - cierniowy wieniec uplata...andrdquo;. Siostra Andrzeja stwierdziła, że te kilka wierszy zdecydowało o jej całym życiu, złożonym w ofierze bardzo kochanej matce i uwielbianemu przez obie bratu. Maria Będor zrezygnowała z tych przyczyn nawet z wyjścia za mąż, aby nie opuścić matki i brata. Gdy pracowali, prowadziła im gospodarstwo, gdy cierpieli - pocieszała, gdy na starość brat uległ paraliżowi, stała się jego pielęgniarką i najczulszą opiekunką. Powr�ćmy jednak do 1905 r. Po śmierci męża wdowa starała się o zatrudnienie w tej samej fabryce, w kt�rej on pracował. Dyrektorem fabryki był w�wczas Edward Strzeszewski, kt�ry - zdaniem Andrzeja - raczej wysoko cenił pracę ojca i jego jako człowieka. Szacunek ten przyczynił się do tego, że dyrektor zaproponował matce pamiętnikarza, aby podjęła pracę w domu, co ułatwiłoby jej opiekę nad dziećmi. Praca owa miała polegać na obieraniu papierk�w i szpulek z resztek bawełny. Matka jednak stanowczo odm�wiła tego rodzaju formy zarobkowania. Domagała się stałego zatrudnienia jej jako robotnicy w fabryce, motywując swoje życzenie pragnieniem przebywania wśr�d ludzi. Starania wdowy poparł �wczesny proboszcz ks. Zientara. W 1906 r. rozpoczyna więc matka Andrzeja robotę w fabryce bawełny w Zawierciu, w tzw. składalni, zwanej Blichem. Pełniła funkcję andbdquo;obciągaczkiandrdquo;. Praca na tym stanowisku polegała na wyszukiwaniu plam i dziur w gotowych sztukach i wycinaniu ich oraz zarabianiu. Płacono jej za to 60 kopiejek za ponad 10 godzin pracy dziennie. Pracowała od 6 godziny rano do 6 godziny wieczorem z przerwą p�łtoragodzinną na obiad w domu. Przerwa trwała od godziny 12 do 13.30. Pamiętnikarz wspomina, że matka w czasie zatrudnienia w fabryce należała do Związku Chrześcijańskiej Demokracji. W organizacji tej poznała ks. Wajzlera, kt�ry przychodził na zebrania Związku oraz uczył w dwuletniej, przyfabrycznej szkole. Do szkoły tej po pewnym czasie dostał się Andrzej. Matka nauczyła go czytać i pisać, wskutek czego przyjęto go na drugi rok nauki. W 1912 r. otrzymał świadectwo ukończenia 5 semestr�w owej szkoły, mając wtedy 15 lat. W fabryce bawełny matka Andrzeja pracowała przez 25 lat. W czasie tym ani razu nie zmieniła działu zatrudnienia. W 1930 r. na skutek masowych zwolnień w czasie kryzysu wraz z innymi starymi ludźmi straciła zajęcie. Mimo wysługi lat miała kłopoty z emeryturą. Przejścia te przyczyniły się do choroby, a złe warunki przyspieszyły jej śmierć. Historię własnej pracy zawodowej Będor relacjonuje tak: andbdquo;Po ukończeniu szkoły moją pierwszą pracą zarobkową były zakłady przemysłowe w Porębie. Przyjęto mnie do warsztat�w mechanicznych za ucznia. Dostać się do zakład�w było trudno, ale mama dała majstrowi andraquo;upominekandlaquo; i w�wczas mnie przyjęli. Pracowałem w tych warsztatach niestety kr�tko, bo w 1914 r. wybuchła pierwsza wojna światowa. Przez tę wojnę zwolnili mnie z pracy, kiedy miałem 17 lat. W tym czasie w Zawierciu porozwieszane były ogłoszenia o zapisach na wyjazd do kopalni węgla na Śląsk. M�wiło się o tym �wcześnie, że to andraquo;wyjazd do Niemiecandlaquo;, bo granice wtedy wynikały z rozbior�w. Zapisałem się na taki wyjazd i z grupą robotnik�w pojechałem do Rydułtowic, w powiecie rybnickim. Zatrudniony zostałem w kopalni andraquo;Heymgrubeandlaquo;. W kopalni byłem pomocnikiem ładowacza i zarabiałem 6 marek za dzień pracy, co w�wczas uważano za dobre zarobki. Zarobione pieniądze wysyłałem matce i siostrze. Wysyłało się owe pieniądze przez takich, co skończyli robotę lub zrezygnowali z niej i wracali do domu. Bywało, żeś dawał sporo grosza takiemu, bo trafiło się jeszcze i w polu dodatkowo komuś pomagać, albo w gospodarce drzewa narąbać czy inne roboty wykonać. Dawałeś grosz znojny, a on wcale do rodziny nie dojechał, bo ten co pieniądze wi�zł rodzinie powiedział, że je andraquo;zgubiłandlaquo;, czyli wiadomo było, że je skradł. Po takiej stracie trzeba było dłużej zostawać w kopalni i znowu zbierać pieniądzeandrdquo;. W ten spos�b pamiętnikarz pracował w powiecie rybnickim przez pełne cztery lata. W 1918 r. zgłosił się do Sosnowca i zaciągnął do wojska polskiego jako ochotnik. Wcielono go do III Pułku Strzelc�w Podhalańskich. Z pułkiem tym walczył pod Lwowem i pod R�wnem, brał też udział w bitwie nad Styrem. Gdy minął czas wojenny, został przez władze wojskowe zatrudniony w biurze III Baonu Pułk�w Strzelc�w Podhalańskich jako kancelista i sekretarz. Zwolniono go z wojska w stopniu kaprala. Nie było mu źle w wojsku, toteż do dziś skrzętnie przechowuje pozostałą mu z okresu służby pamiątkę w postaci zaświadczenia o wzorowej pracy w charakterze siły kancelaryjnej w biurze III Baonu. Po powrocie z wojska do Zawiercia matka starała się koniecznie zatrudnić syna tam, gdzie pracowała sama, to znaczy w fabryce bawełny andbdquo;TAZandrdquo;. Jako stała pracownica fabryki zwraca się z prośbą o przyjęcie syna do dyrektora fabryki, J. Przyborowskiego. Dyrektor jako warunek zatrudnienia Andrzeja postawił zapisanie go do Związku Chrześcijańskiej Demokracji. Do organizacji tej należała matka, więc z zapisem syna nie było żadnej trudności, zwłaszcza że poparł tę sprawę ks. Wajzler, kt�ry uczył Andrzeja w przyfabrycznej szkole. Będor przyjęty został do działu, w kt�rym pracowała matka. Zajmowała się ona w�wczas tzw. namierzaniem, syn zaś stemplował i przeglądał gotowy towar, pełniąc funkcję brakarza. Początkowo zarabiał za dzień pracy 6 marek, a potem 5 zł. Matka Andrzeja zarabiała jako kobieta mniej, 4 zł za dzień. O fabryce z tego okresu Będor m�wi następująco: andbdquo;... w Blichu i jego sekcjach pracowało przeszło 400 ludzi, większość kobiet. Samych dziewcząt było ze 200, mężatek było mniej, a starszych kobiet było bardzo mało i nie chcieli ich wcale brać do roboty. Mężczyźni co pracowali byli także tylko młodzi i nie było ich wieluandrdquo;. Zdaniem pamiętnikarza, w andbdquo;TAZandrdquo; pracowało się wesoło, ale było to zajęcie męczące. Praca trwała długo, mało za nią płacono, pracowało się najczęściej stojąc i bardzo krzyczano, żeby robić prędko. W fabryce andbdquo;TAZandrdquo; został zatrudniony jako stały robotnik. Pierwszy raz zwolniono go w 1925 r. na okres p�ł roku. Po tym czasie fabryka zatrudniła Andrzeja ponownie w tym samym dziale na p�łtora roku. Od 1927-1928 r. pracował w andbdquo;TAZandrdquo; tylko doraźnie. Stałej pracy już nie miał. W jej braku imał się r�żnorodnych rob�t publicznych prowadzonych na terenie Zawiercia i w jego okolicach. Najdłużej pracował przy budowie kolejowej linii Zawiercie - Tarnowskie G�ry oraz Zawiercie - Mrzygł�d. Przy ostatniej budowie przez dwa tygodnie był przypadkowo andbdquo;dozorcąandrdquo; grupy robotnik�w, zastępując znajomego. Po zakończeniu tych bud�w nie znajduje żadnej pracy i przebywa w domu na utrzymaniu matki. W podobnej sytuacji znajdowała się i jego siostra, kt�rej stale odmawiano zatrudnienia tak w andbdquo;TAZandrdquo;, jak i gdzie indziej, podając za pow�d odmowy pracę matki oraz to, że brat jest zdolny do pracy. W 1929 r. Andrzej Będor, nie mogąc znaleźć w Zawierciu żadnej pracy, wyjechał na Polesie, gdzie zatrudniony był przy budowie fortyfikacji. Była to praca sezonowa, wobec czego jesienią wr�cił do Zawiercia. Po powrocie niemal natychmiast został zatrudniony w andbdquo;TAZandrdquo;, ale tylko na okres trzech tygodni, po czym zn�w stał się bezrobotnym. Nie mając żadnego zajęcia chodził wraz z innymi bezrobotnymi na hałdy skład�w kolejowych, gdzie magazynowano węgiel. Bezrobotni poszukiwali tam węgla na opał, wymieniali go r�wnież na ziemniaki, kt�re stanowiły podstawę ich pożywienia. Strącali też węgiel z przejeżdżających przez Zawiercie pociąg�w towarowych. Praktyki te nie były bezpieczne ani łatwe, ponieważ magazyny i przejazdy pociąg�w były dozorowane, a strażnicy byli uzbrojeni. Złapanych na gorącym uczynku bili, aresztowali, bywało, że do kradnących strzelali. O zdobywaniu węgla z pociąg�w towarowych pamiętnikarz opowiadał tak: andbdquo;... wskakiwało się w biegu na wagony z węglem i co sił zrzucało się węgiel. Trzeba było mieć do tego swoich kamrat�w co zbierali to, co spadało i w tym czasie jak szedł pociąg, bo on zasłaniał od strażnik�w. Kamraci musieli pozbierać i uciec. Zrzucających węgiel było mniej, a zbierających więcej. Trzeba było mieć takich kamrat�w, co nazbierali tobie i sobie. Bezpiecznie nie było. Można było spaść z węgla załadowanego w wagonie - pod pociąg. M�gł się na skaczącego węgiel z wagonu osunąć i strącić go. Można było zlecieć na szyny zeskakując. Można też był zostać postrzelonym przez strażnik�w pociągu lub magazyn�w. Strażnicy ci strzelali na postrach, ale jak zobaczyli, że wielu kradnie to i strzelali do ludzi, żeby ich złapać. Jak złapali, to takiego bili i aresztowali. Żeby skakać do pociągu trzeba było mieć mocne ręce i nogi, aby skacząc w biegu - skoczyć tam, gdzie się wymierzyło i gdzie było się za chwycić. Jak nie miało się swoich kamrat�w, to trzeba było wskoczyć, zrzucić, zobaczyć kto zbiera, zeskoczyć i pozbierać, albo odebrać co się zrzuciło i dopiero uciekać. Wszystko to trzeba było zrobić tak prędko, jak szedł pociąg, inaczej strażnicy tor�w, magazyn�w i pociąg�w złapali i cały trud był na nic, choć bezrobotni pomagali sobie, jak mogliandhellip;andrdquo;. W tym czasie na utrzymanie rodziny pracowała gł�wnie matka Andrzeja, zatrudniona stale w andbdquo;TAZandrdquo;. Pomagała matce w�wczas siostra, kt�ra chodziła prywatnie haftować bieliznę paniom z miasta. Za dzień pracy zarabiała 50 groszy oraz jeden posiłek dziennie, zwany obiadem. Obiad ten przynosiła do domu i dzieliła między matkę, brata i siebie. Na haft chodziła trzy razy w tygodniu. Bywało, że zamiast wypłaty m�wili jej, że co zarobiła to przejadła i got�wki wcale nie dali. Życie wtedy było ogromnie drogie. Za metr węgla chłopi dawali metr ziemniak�w, a potem kazali sobie dawać p�łtora metra węgla za metr ziemniak�w. Będor otrzymywał przez pewien czas zapomogę dla bezrobotnych. Wahała się ona od 5 do 10 zł miesięcznie. Pamiętnikarz utrzymuje, że była ona wyznaczana nie od wysokości ostatniego zarobku, ale od średniego zarobku w ciągu 15 tygodni ostatniego zatrudnienia. Opowiadał on, że andbdquo;bezrobotni byli takim rozdziałem got�wki ciężko pokrzywdzeni, bo zarabiali dorywczo grosze, a zapomogi dostawali jeszcze bardziej marne. Nie można z nich było ani żyć ani umrzećandrdquo;. Dla poprawienia swojej sytuacji bezrobotni podawali r�żne miejsca pracy i większe zarobki - byle wyciągnąć większe zasiłek. Jeśli podaną wersję pracy urzędnicy sprawdzili i stwierdzili wprowadzenie w błąd, bezrobotny był surowo karany więzieniem albo karą pieniężną nawet do tysiąca złotych. andbdquo;Kto nie m�gł zapłacić, to gnił w więzieniu i często wcale już do domu nie wracałandrdquo;. Do 1937 r. Andrzej Będor nigdzie stale nie pracował. Zimą tego roku sezonowo został zatrudniony w andbdquo;TAZandrdquo;. Pracował trzy dni tygodniowo, potem dwa dni w tygodniu. Zarabiał za dzień pracy 5 zł i 24 grosze. O zarobkach tych m�wił tak: andbdquo;andhellip;jeśli zarobiłem 81 zł 54 grosze to potrącenia wynosiły 60 zł 59 groszy, a wypłata miesięczna na utrzymanie, światło i ubranie zamykała się w kwocie 20 zł 95 gr. Z kwoty tej trzy dorosłe osoby nie mogły się utrzymać. Wtedy brało się zaliczkę na węgiel, na kaszę i na mąkę i to znowu potrącali i tak było w k�łkoandrdquo;. Według zachowanej książeczki obrachunkowej Andrzeja Będora na potrącenia w 1937 r. w andbdquo;TAZandrdquo; składały się następujące pozycje: podatek 1,80, chorobowe 2,03, emerytura 2,71, fundusz pracy 0,82, fundusz bezrobocia 0,41, Fundusz Obrony Narodowej 2,62, ofiara na kości�ł, pomoc zimowa 0,10, LOPP 0,10, zaliczka na węgiel i długi 50 zł. W maju 1938 r. Andrzej Będor został znowu zwolniony z braku pracy i mimo gorączkowych poszukiwań nie m�gł znaleźć żadnego zatrudnienia przez blisko rok. Wiosną 1939 r. dostał się do fabryki andbdquo;TAZandrdquo;, lecz tylko na jeden miesiąc. Pracował tam dwa razy tygodniowo. Wczesnym latem zdobył znowu możliwość pracy w andbdquo;TAZandrdquo;. Pracował przez p�łtora miesiąca dwa razy tygodniowo, po czym został zwolniony raz jeszcze. Pod sam koniec lata przepracował w tym samym miejscu jeszcze jeden tydzień. W sumie w okresie od stycznia do września 1939 r. Andrzej Będor pracował zarobkowo przez niecałe trzy miesiące, zarabiając po około 40 zł miesięcznie, bez potrąceń. Wybuch II wojny światowej położył kres tej szarpaninie. W latach drugiej wojny światowej Zawiercie wraz z całym okręgiem znajdowało się w granicach tzw. Reichu. W początkach okupacji, w 1940 r. Będor dzięki pomocy znajomych został zatrudniony w szamotowni będącej wtedy pod zarządem niemieckim, a znajdującej się w Łazach koło Zawiercia. Pracował tam do dnia wyzwolenia. W szamotowni był niewykwalifikowanym robotnikiem fizycznym, pomagającym przy wyrobie surowej gliny. Zarabiał w�wczas po 3 marki na dzień. Do pracy dojeżdżał. Cały czas okupacji niemieckiej był stałym mieszkańcem Zawiercia. Miał kartki żywnościowe dla Polak�w i figurował w rejestrach ludności polskiej. Natychmiast po wyzwoleniu Będor szukał stałej pracy w Zawierciu, rejestrując się w tamtejszym urzędzie zatrudnienia. Przedstawił opinię wiceprezydenta miasta Zawiercia, kt�ry stwierdził, że w czasie okupacji przebywał Będor stale w mieście i czuł się Polakiem. O tym samym świadczył �wczesny sekretarz Miejskiego Komitetu Polskiej Partii Robotniczej - Iskierka. Historię zatrudnienia w Polsce Ludowej autor pamiętnika nr 29 opisuje następująco: andbdquo;Pierwszym zajęciem, jakie dostałem po wyzwoleniu była praca kancelisty w Zarządzie Miejskim. Wtedy było brak ludzi i mimo, że nie miałem ukończonej szkoły powszechnej wzięto mnie do pracy. Pracowałem na tym stanowisku do maja 1945 r. Na życzenie własne przeniosłem się jesienią tegoż roku do Urzędu Zatrudnienia, gdzie zaangażowany zostałem w charakterze pracownika umysłowego, jako referent branżowy w dziale pośrednictwa pracy. W ciągu następnych lat awansowałem tam na zastępcę kierownika działu branżowego pośrednictwa pracy. Awans ten przyni�sł mi pierwszą w życiu podwyżkę uposażenia w kwocie 3000 zł dodatku służbowego. Pierwszy też raz otrzymałem samodzielne, kierownicze stanowisko służbowe. Pierwszy raz tyle zarabiałem i odtąd nie musiałem się nikomu kłaniać i poczułem się wolnym człowiekiemandrdquo;. W początkach marca 1950 r. znowu na własną prośbę przeni�sł się Będor do Huty andbdquo;Zawiercieandrdquo; na stanowisko referenta socjalnego. We wrześniu tegoż roku dyrekcja Huty andbdquo;Zawiercieandrdquo; wysłała go na trzymiesięczne szkolenie zawodowe dla pracownik�w socjalnych w Łodzi. Będor podkreślał znaczenie, jakie przywiązuje do tego kursu on - człowiek o niepełnym podstawowym wykształceniu, kt�ry zawsze pragnął się uczyć, a nigdy nie miał możliwości uzupełnienia swej wiedzy. Na kursie pasjonowały go takie zagadnienia, jak nauka o Polsce wsp�łczesnej i świecie, polityka społeczna, technika pracy biurowej i metodyka pracy referatu socjalnego. Po wysłuchaniu wykład�w oraz zdaniu końcowego egzaminu z wynikiem bardzo dobrym powr�cił do Zawiercia, otrzymał awans na kierownika działu socjalnego w Hucie andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Na stanowisku tym pracował bez przerwy przez 11 następnych lat. Okres zatrudnienia w Hucie andbdquo;Zawiercieandrdquo; pamiętnikarz wspomina z rozrzewnieniem: andbdquo;to najdłuższa moja praca i najszczęśliwszy okres życia. Czułem się potrzebny i pracowałem dla takich, jak ja niegdyś byłem - dla zwykłych robotnik�w. Urzędnik dawniej to był andraquo;panandlaquo;. W Hucie zostałem "panem", ale nie takim, jak dawni "panowieandrdquo;. Andrzej Będor czuł się niemal odznaczony możliwością pracy na stanowisku kierowniczym. Do dziś uważa się za zobowiązanego wobec dyrekcji Huty i miejscowych organizacji za zatrudnienie go na tym stanowisku. Przez 11 lat nie opuścił podobno żadnego dnia pracy, a przez blisko 5 lat zrezygnował z własnych urlop�w, wszystkie siły poświęcając organizowanemu przez siebie od podstaw działowi. W uznaniu zasług i oddania w pracy, Huta wystąpiła o Srebrny Krzyż Zasługi, kt�ry Będor otrzymał 8.V.1959 r. W 1962 r. wskutek wylewu krwi do m�zgu, porażenia mowy i lewej strony ciała pamiętnikarz zmuszony był przerwać pracę i z konieczności przejść na emeryturę. Z uwagi na dawne kierownicze stanowisko otrzymuje stosunkowo wysoką rentę 1280 zł miesięcznie. Przyznano mu także I stopień inwalidztwa. Od tej pory Andrzej Będor dostaje się pod wyłączną opiekę siostry bliźniaczki - Marii, kt�ra spełnia wobec niego funkcje pielęgniarki, fryzjera, lektorki, gospodyni domowej i pośrednika wiążącego inwalidę o ograniczonych ruchach z szerszym światem. Z czasem troskliwa opieka siostry powoduje znaczne zmniejszenie wady wymowy powstałej wskutek wylewu. Mimo jednak niezwykłego oddania siostry w Andrzeju Będorze narasta rozpacz z powodu nagłej przerwy w pracy i oderwania czynnego człowieka od życia i jego tempa. Narasta poczucie własnej zbędności, wzmaga się poczucie krzywdy i braku oceny jego wkładu pracy. Przyczynia się do owych odczuć odmowa pomocy finansowej na starość dla siostry oraz żądanie, aby stale ją utrzymywał z własnych funduszy emerytalnych. Huta andbdquo;Zawiercieandrdquo; w swoich p�źniejszych staraniach o umieszczenie Andrzeja Będora wraz z siostrą w Domu Rencisty tak uzasadniała wnioski na ten temat: andbdquo;pełnił funkcje kierownika Działu Socjalnego. Na stanowisku tym wykazał się niezmiernym oddaniem pracy. Pracę w Dziale Socjalnym rozpoczął organizując go w warunkach bardzo trudnych. Z podejmowanych obowiązk�w zawsze wywiązywał się bardzo dobrze. Interesował się specjalnie działaniem przedszkoli i świetlicy dziecięcej. Był bardzo sumienny i dokładny w swej robocie, czego wymagał od swych pracownik�w. Wykazywał duże zainteresowanie dla spraw bytowo-socjalnych, szczeg�lnie w czasie akcji kolonii letnich dla dzieci. Był przez nie bardzo lubiany - nazywały go wujkiemandrdquo;. Wsp�łpracownicy z dawnych lat wspominają go życzliwie, stwierdzając, że o żadnej ważnej sprawie nigdy nie zapomniał. O jego stosunku do pracy wsp�łpracownicy opowiadali tak: andbdquo;andhellip;w 1958 r. zachorował raz zimą palacz centralnego ogrzewania, co groziło, że przedszkole i świetlica nie będą miały dopływu ciepła. Wtedy Andrzej Będor mimo, że był kierownikiem działu, nie mając na razie żadnego zastępcy na miejsce chorego palacza - został w hucie na noc i sam palił pod kotłem, uważając, że dzieci nie mogą mieć zimno dlatego, że on czegoś nie załatwił. Na drugi dzień, mimo nie przespanej nocy podjął normalnie obowiązki, znalazł zastępcę i dopiero po godzinach urzędowych poszedł odpocząć będąc pewnym, że dzieci przebywają w dobrych warunkach. Innym razem, gdy dzieci powr�ciły z kolonii i nie zgłosili się po odbi�r kilkorga dzieci ich rodzice, Andrzej Będor zmęczony drogą gromadkę zaprowadził do przedszkola, umył, nakarmił i położył spać, a sam nocował przy dzieciach na kocu rozłożonym na ziemi. Następnego dnia przekazał dzieci wychowawczyniom przedszkola i świetlicy, a sam przypomniał rodzicom drogą urzędową o konieczności odebrania pociech. W 1959 r., gdy zaistniała podobna sytuacja, że rodzice po powrocie z kolonii nie odebrali dzieci - porozwoził je osobiście do dom�w, a gdy w jednym z mieszkań nie zastał nikogo, wpuszczony przez sąsiad�w do wnętrza mieszkania, napalił w piecu, aby dzieci nie zamarzły, nakarmił je, położył spać i poczekał aż wr�ci ktoś z dorosłychandrdquo;. Charakterystyka sylwetki Będora nie byłaby pełna, gdyby nie wspomnieć o jego działalności społeczno-politycznej. Rozpoczął ją od 1920 r. wstępując pod wpływem matki oraz występujących w �wczesnym Zawierciu warunk�w rynku pracy - do Chrześcijańskich Związk�w Zawodowych. Przynależność do tych Związk�w dawała największa szansę zatrudnienia. Z czasem wciągnięty został do Chrześcijańskiej Demokracji. Na przynależność pamiętnikarza do organizacji i zajmowane w niej stanowiska złożyła się dobra opinia wyniesiona ze służby wojskowej, a gł�wnie sugestie ks. Wajzlera - nauczyciela z przyfabrycznej szkoły i matki. Czynniki te spowodowały wyb�r Będora do zarządu związku - gdzie przydzielono mu funkcję sekretarza, potem skarbnika, a wreszcie zwykłego członka. Członkiem owych organizacji Andrzej Będor był około 6 lat. O działalności w wymienionych organizacjach m�wił: andbdquo;praca w zarządzie związk�w i Chadecji nie układała się najlepiej, bo okazało się, że nasze prawdy były r�żne. Napisałem to w obu moich pamiętnikach. Przynależność do tych organizacji prześladuje mnie do dziś, mimo, że po zwolnieniu z pracy przestałem być czynnym skarbnikiem i mimo, że nigdy nie agitowałem za tymi związkami ani nie starałem się występować w ich imieniu. Faktycznie jednak w tych organizacjach byłem. Stało się tak, bo ja za młodych lat za mało widać jeszcze wiedziałem, aby prawidłowo orientować się politycznie, podobało mi się co m�wił o sprawiedliwości ks. Wajzler, m�j nauczyciel ze szkoły, kt�ry opiekował się matką i nami, a w ciężkich dniach - pomagałandrdquo;. Drugi etap zaangażowania społeczno-politycznego Andrzeja Będora przypadał na lata trzydzieste. Czas ten określił on jako andbdquo;drogę do własnego uświadomienia politycznegoandrdquo;, kt�re uzyskuje, jak uważa, dopiero w 1939 r. Sw�j sprzeciw wobec sytuacji robotnik�w w okresie bezrobocia, swoją �wczesną postawę polityczną dokumentuje zgłoszeniem protestu, za jaki istotnie uważa napisanie pamiętnika. Napisał go, jak twierdzi, andbdquo;ze złościandrdquo;. O apelu IGS usłyszał od koleg�w. Apel ten wydawał mu się drwiną z sytuacji bezrobotnych, co jeszcze dziś wspomina z emocją: andbdquo;o mało mnie szlag nie trafił, że w takiej sytuacji, w takim nieszczęściu proponują bawienie się w pisanie, jakby papier m�gł coś dopom�c. Wydawało mi się, że kpią z nas tak samo, jak zakpił sobie raz z naszej akcji w "TAZ" dyrektor fabryki w latach trzydziestych. Wtedy Zygmunt Wr�bel, pracownik tej fabryki i m�j kolega, zorganizował nas, młodszych robotnik�w, i poszliśmy grupą do dyrektora prosząc, aby nie zwalniał wysłużonych starszych ludzi, bo ci nierzadko szli wprost na ulicę i nie mieli zupełnie za co żyć. Zaproponowaliśmy, że jeśli musi być koniecznie określona ilość ludzi zwolniona, to raczej niech zwolnią nas, a starszych niech zostawią. Sądziliśmy, że nam młodym będzie lżej poradzić sobie jakoś, niż starym, kt�rych nikt nie chciał brać do roboty. Dyrektor przyznał nam rację, nawet pochwalił i zwolnił około 20 młodych, ale we dwa tygodnie zwolnił też i 20 starych, między innymi moją matkę, kt�ra z wrażenia i żalu rozchorowała się i w niedługim czasie potem zmarła. To była straszna ironia, bo on skorzystał z naszej ofiary i za jednym zamachem bez kłopotu zwolnił 40 os�b. Wtedy usłyszałem o pamiętniku i odpisałem na apel uważając, że i tak tego nie wydrukują. Wtedy należałem jeszcze do organizacji, czasy nie były bezpieczne, więc o swoim pisaniu nikomu oczywiście nie opowiadałem, przynajmniej tak zdawało mi się. W domu nikt nie wiedział, matka zapłakałaby się, siostra też i tak potem bały się nawet czytaćandrdquo;. Napisanie pamiętnika miało dla jego autora ważne i dosyć istotne skutki r�żnorodnej natury. Przyniosło mu poważną pomoc finansową, zetknęło z szerszym światem, pobudziło do myślenia, rozbudziło politycznie. Dzięki pamiętnikowi nawiązały się nowe znajomości, a nawet przyjaźnie. Na skutek napisania pamiętnika spotkał się też Będor z niezadowoleniem miejscowych władz administracyjnych i z rezerwą dawnych koleg�w ze Związk�w Chrześcijańskich i Chadecji. Druk pamiętnik�w spowodował też zmianę stosunku najbliższego otoczenia do Andrzeja Będora, podni�sł jego wiarę w siebie i własne możliwości. O reakcjach na wiadomość o przyznanej nagrodzie opowiadał szczeg�łowo: andbdquo;W marcu 1932 r. otrzymałem niespodziewanie list z Instytutu Gospodarstwa Społecznego w Warszawie. List ten był pierwszym, jaki dostałem od obcych ze świata. Nikt nie wie, jak to jest w takiej chwili, jaką był wtedy m�j moment w życiu. Nikt teraz nie wie co czuje człowiek w nędzy, gdy musi się sam ze wszystkim borykać i nagle mu m�wią, że oto przyznają mu w nagrodę całe sto złotych. Sto złotych wtedy to było prawie jak cud. Zupełnie tak jakbyś zlodowaciałemu topielcowi podał rękę w chwili, gdy on wie, że musi utonąć i musi umierać, a tu nagle łapie ciepłą, mocną rękę i wie, że ta ręka jest żywa i chce pomagaćandrdquo;. Druk pamiętnika przyni�sł Andrzejowi Będorowi II nagrodę i honorarium autorskie w kwocie 60 zł. Wysłano mu też podziękowanie na piśmie i zaproszono do wsp�łpracy w charakterze ankietera w badaniach naukowych prowadzonych przez Instytut Gospodarstwa Społecznego. Zdolności obserwacyjne Andrzeja Będora spowodowały r�wnież propozycję Instytutu, aby prowadził on stały notatnik, w kt�rym m�głby zapisywać zaobserwowane fakty i zdarzenia z życia własnego i swego najbliższego otoczenia. Według informacji pamiętnikarza notatki takie przesyłał on do Instytutu kilkakrotnie, co spowodowało korespondencję jego z dr. Tadeuszem Boyem-Żeleńskim, kt�ry zachęcał go do kontynuowania owych zapisk�w, dodatnio oceniając przesyłany materiał. Rok 1932 pr�cz radości z nagrody, pomocy i nowych kontakt�w przyni�sł niemniej mocne przeżycia, jakim stał się lęk przed aresztowaniem z powodu wydrukowania odpowiedzi na apel Instytutu. Wydanie drukiem pamiętnik�w nie dało się długo ukryć. Poczęto dociekać, kto pisał w Zawierciu. Być może, że o autorstwie Będora wspomniał ktoś ze znajomych, może o pamiętniku rozmawiał proboszcz z rodziną Będora - dość, że pewnego dnia Będor został wezwany do wytłumaczenia się z owego autorstwa przed samym starostą Langertem. W tym celu został doprowadzony do starostwa przez granatowego policjanta. O całej tej sprawie wspomina on jeszcze dziś żywo: andbdquo;Do dziś nie wiem, skąd dowiedział się starosta o moim pamiętniku. Może od księdza Wajzlera, kt�ry go czytał, a najpewniej z ludzkiego gadania. Jak się dowiedział, to mi do domu przysłał tajniaka. Mnie jak raz w domu nie było, była tylko siostra, a on jak przyszedł i zobaczył, że mnie nie ma, to siadł czekał. Ja latałem jak raz za pracą. Jak on tak siedział to ciągle wypytywał siostrę: a co to ja pisałem, a kto mi kazał pisać, a czy byłem w starostwie zapytać o pozwolenie na pisanie itp.? A siostra na wszystkie pytania odpowiadała jedno: andraquo;ja nic nie wiemandlaquo; i okropnie się bała. Jak przyszedłem do domu to on najprz�d mnie skrzyczał. Groził karą i m�wił, że są r�żne nagrody i r�żne pamiętniki. A potem zaraz spytał, o czym to ja pisałem? Pytał, kt�ry to m�j pamiętnik z tych drukowanych, że aż nagrodę dostałem? Pytał, czy byłem w starostwie pytać o pozwolenie pisania? Odpowiedziałem mu, że nie wiedziałem o tym nic, że jest zakaz w Polsce pisania pamiętnik�w i powiedziałem, że nikt mi nic nie kazał uzgadniać ze starostwem. Powiedziałem też, że napiszę do Warszawy z pretensją, że mnie źle poinformowali i że ja mam za to teraz przykrości. Wtedy policjant się wprost wściekł, zaczął wrzeszczeć, m�wił żem sandhellip;syn i kazał mi się natychmiast zbierać do starostwa, bo tam na mnie czekają. Siostra w płacz, bo była przekonana, że mnie zaaresztują i że mnie już nie zobaczy. Ubrałem się i poszliśmy naprawdę do starostwa. Policjant zameldował i weszliśmy do gabinetu. U starosty siedział jak raz komisarz Kapuścik z policji. Z jakiej racji tam był, nie wiem, ale jak weszliśmy to był i o czymś ze starostą rozmawiał. Starosta zaraz groźnie na mnie powstał, co to ja sobie pozwoliłem powypisywać. Zanim zdążyłem westchnąć już zapytał komisarza czy on zna to "komunistyczne nasienie" - niby, że to mnie. Ja się nic nie odzywałem, tylko sobie pomyślałem, że do domu to już na pewno nie wr�cę. A komisarz przyjrzał mi się i nagle powiedział: To twoja matka przychodziła do ks. Wajzlera i pracowała w "TAZ". Odpowiedziałem, że moja. Na to komisarz do starosty: ona pobożna, nie słyszałem, żeby łaziła za komunistami, syn w związku, w zarządzie, nie słyszałem, żeby się źle prowadził, sprawdzimy. Wtedy starosta nic nie powiedział, tylko tak dziwnie brzydko na mnie popatrzał, aż mi się zrobiło niemiło i nagle wyciągnął 60 zł i podał mi je - andraquo;to za pamiętnikandlaquo; powiedział, andraquo;nie wiedziałem że ludziom tu tak jest źle, ale mimo to nie radziłbym więcej pisaćandlaquo;. A ja stałem jak głupi i patrzyłem na niego, tak się zadziwiłem tymi pieniędzmi. Stałem jak słup, a on trzymał pieniądze w ręce wyciągając ją do mnie. Wtedy ten tajniak dał mi w kark i powiada: andraquo;co się gapisz, podziękuj, weź i chodźandlaquo;. Wtedy pieniądze wziąłem i ukłoniłem się, ale nie powiedziałem ani słowa i poszedłem z pokoju, tajniak za mną. Odprowadził mnie do domu, a po drodze wypytywał z kim najdłużej pracowałem, z kim się koleguję, a przed samym domem to mi powiedział: andraquo;rożne są pamiętniki i r�żne nagrody, nawet może być kulka w łebandlaquo; i poszedł sobie a ja wr�ciłem do domu. Już w domu pomyślałem sobie: wy nie żartujecie, to ja wiem, ale ja pisząc też nie żartowałem. I przysiągłem sobie, że całe to zdarzenie kiedyś znowu opiszę, żeby wiedzieli jaka to była prawda wtedy. No i dopiero teraz, na starość mogłem o tym opowiedzieć. Pieniądze od starosty dały nam jeść i nowe buty. Tośmy je nazywali "starościńskie buty". Ale od chwili rozmowy ze starostą, jak przyszedł do mnie list z Instytutu to się bez żart�w bałem. Orientowałem się przecież, że oni wiedzą o każdym liście ze świata do mnie. Mogli też je czytać, bałem się więc, że mnie za te listy przymkną, ale nic się jakoś nie stało. Tak minął rok 1932andrdquo;. Następny rok przyni�sł przeżycia innego rodzaju. Instytut Gospodarstwa Społecznego zapytał o zgodę na podanie adresu Będora pisarce i dziennikarce francuskiej przebywającej w Genewie, kt�ra tłumaczyła pamiętniki na język francuski i zainteresowała się kilku autorami. Została nawiązana łączność listowa z Heleną Neyman (Maty). Korespondencja ta trwała od 1939 z comiesięczną systematycznością. Przerodziła się ona czasem w żywą, obustronną przyjaźń. Pamiętnikarz kontakty te wspomina z rozrzewnieniem, stwierdzając, że nawiązanie podobnej znajomości wpłynęło na jego og�lny rozw�j i zobaczenie spraw społecznych i politycznych w ich normalnych wymiarach. Twierdzi, że Helenie Neyman zawdzięcza przetrwanie najgorszych lat kryzysu i własnego bezrobocia. Dziennikarka przesyłała bowiem pr�cz list�w comiesięczny dodatek do nich w postaci 20 zł andbdquo;na prasę i papierosyandrdquo;. Kwotę tę pamiętnikarz obracał wyłącznie na życie. Helena Neyman przesyłała owe pieniądze przez 6 lat, mimo że pamiętnikarz wiele razy prosił ją, aby tego nie czyniła. Z wybuchem drugiej wojny światowej korespondencja urwała się. Od wyzwolenia pamiętnikarz poszukiwał wiadomości o losach Heleny Neyman, ustalając w trakcie poszukiwań, że jej syn Alfred Jerzy Spława-Neyman jest matematykiem i statystykiem, profesorem uniwersytetu w Berkeley w Stanach Zjednoczonych oraz że matka jego już nie żyje. Całkowicie inną rolę odegrał w życiu Andrzeja Będora rok 1935. Pod wpływem Zygmunta Wr�bla, �wczesnego członka Komunistycznej Partii Polski, Będor pisze drugi pamiętnik odpowiadając na apel Szkoły Nauk Społecznych Towarzystwa Robotniczego Oddziału Adama Mickiewicza w Krakowie. Były to pamiętniki robotnik�w zbierane pod kierunkiem dr. Feliksa Grossa oraz Seminarium Pedagogicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzonego przez prof. dr. Zygmunta Mysłakowskiego. Pamiętniki robotnik�w były odpowiedzią na ankietę - apel na temat kultury proletariatu i form stosowanego przez proletariat samokształcenia. Przyjęte prace ogłoszone drukiem w 1939 r. w tomie pt.: andbdquo;Robotnicy piszą (pamiętniki robotnik�w)andrdquo;. Wypowiedź Andrzeja Będora nosiła nr 25 i ukazała się pod pseudonimem: andbdquo;ABC - robotnik indywidualistaandrdquo;. Mottem pamiętnika była dosyć zdaje się charakterystyczna dla Będora wypowiedź, oświetlająca jego �wczesną postawę życiową: andbdquo;andhellip;mimo ciągłego głoszenia w domu, szkole i kościele andraquo;m�w prawdęandlaquo; - nie znam jej. Co jest prawdą i co nią było? Gdy prawda ma być głoszoną - m�wić jej nie wolnoandrdquo;. Można sądzić, i tak to obecnie interpretuje sam autor obu pamiętnik�w, że motto podobnie sformułowane odnosiło się gł�wnie do treści jego pierwszej wypowiedzi z początk�w lat trzydziestych. O drugim pamiętniku m�wi tak: andbdquo;kiedy ten pamiętnik zacząłem pisać, nie myślałem, że się ukaże, bo byłem wtedy w złym nastroju i pisanie zupełnie mi nie szło. Ale kiedy już wiedziałem, że on idzie do druku, to wydawało mi się, że nędza i złe przejścia, kt�re były naszym udziałem stały się jakieś lżejsze i mniejsze, bo nimi zaczęli się zajmować ludzie mądrzy, kt�rych gryzła nasza dola i chcieli coś z tym zrobić. Dopiero wtedy zrozumiałem jakie jest ważne słowo drukowane, kt�re m�wi do wszystkich ludzi. Wydawało mi się także, że przez moją pisaninę stałem się bardziej przydatny i potrzebny i że w czymkolwiek tak jak umiałem - dopomogłem. Zła krew bowiem zalewała człowieka, jak się patrzyło jakie świństwa robili robotnikom z ich pracą, a także z tzw. opieką nad bezrobotnymiandrdquo;. Do uzupełnienia wykształcenia, do świadomości politycznej w pełnym tego słowa znaczeniu, do pojęcia co dzieje się na świecie przyczynił się jednak dopiero rok 1938. Andrzej Będor otrzymuje w tym czasie list z Wiejskiego Uniwersytetu im. Władysława Orkana, Towarzystwa andbdquo;Przodownik Wiejskiandrdquo; w Szycach. Jan Ligęza przysłał Będorowi w owym liście ok�lnik Instytutu Gospodarstwa Społecznego na temat prowadzonych przez Instytut badań nad robotnikami sezonowymi. Będor nie mając w tym czasie żadnego zatrudnienia, porozumiewa się z Instytutem i na jego koszt wyjeżdża w rejon Końskich zbierać materiały dla Instytutu. Sw�j udział w tej akcji obecnie przedstawia w następujący spos�b: andbdquo;andhellip;początkowo to nie bardzo wiedziałem, co to jest socjolog, dlatego żądaną charakterystykę pisałem jak umiałem i jak radził to robić dr. Tadeusz Boy-Żeleński. Pytałem więc chłopc�w najpierw, a potem pytałem robotnik�w, do kt�rych mnie kierowali chłopi. Tak szedłem za łańcuszkiem od znajomych do znajomych, a we wsi przecież wszyscy się znają. W Końskich to była jednakowa nędza na wsi, jak i w mieście. Tam widziałem dopiero co ludzie cierpią, jak por�wnałem co dzieje się w Zawierciu i jak im się żyje, kiedy nie ma ani drzewa, ani węgla, ani światła, ani gorącej strawy. Tam zrozumiałem cenę tych rzeczy. Widziałem jak ludzie jedli korzenie zbierane po łąkach i jaką dolę mają głodne dzieci na wsi i w mieście. Zapisywałem co widziałem i co oni m�wili. Potem pytałem nauczycieli i księży i też pisałem co m�wili. Ludzie stamtąd jeździli za robotą aż na Prusy Wschodnie. R�ż to w Końskich na pewno nikt nie miał. Biedy się napatrzyłem, że mi się zdawało czasami, jak przypomniałem sobie Zawiercie - że już nigdy śmiać się nie będę. Ta jazda do Końskich to była moja szkoła życia. Dopiero wtedy zacząłem coś rozumieć. Dopiero wtedy domyśliłem się, że musi być sprawiedliwość zrobiona bez litości i że potrzebujący są ważniejsi niż ci, co mają dużo. Zrozumiałem też, że niesprawiedliwie było, że tylko ten co ma pieniądz ma i władzę, a biedny nie ma nic lub prawie nic. Dopiero w Końskich zrozumiałem, że posiadanie deprawuje i przywileje deprawują i że niekt�rzy wierzący dla własnej wygody i zysku bardzo łatwo zasłaniają się religią i kościelnym obowiązkiem, kt�ry oni inaczej rozumieją niż to naprawdę powinno być. W Końskich dopiero zobaczyłem otwarcie, że nikogo z tych co mieli pieniądze i krzywdę ludzką na ręku wobec robotnik�w sumienie ani razu nie zabolało. Dopiero w Końskich zrozumiałem nędzę Zawiercia. Wszystko to zrozumiałem, ale sam nie umiałem ze złem walczyć. Bałem się ludzi, nie umiałem już wtedy nikomu zaufać i bałem się, żeby moich rąk i ślepych oczu cygańsko nie użyto do duszenia własnych braci. W Zawierciu oczywiście o komunistach słyszałem, ale nasze spotkanie nastąpiło jeszcze p�źniej. Spotkałem wcześnie Zygmunta Wr�bla to prawda. Pomogłem mu o co mnie poprosił, ale on się tak krył z tym co robił, że tak naprawdę to dopiero po wyzwoleniu w 1944 r. dowiedziałem się, co on naprawdę robił i gdzie należał. W 1938 i 1939 r. jeszcze własnego wyrobionego zdania nie miałem. Jeszcze wtedy wszystko widziałem inaczej, choć już czułem, że czegoś nie wiem, że coś jest inaczej, ale nijak nie można było się zorientować co robić i jak ani z kim tę robotę om�wić. Moja matka ogromnie się bała, żebym się nie wmieszał w politykę. Aresztowania były ogromne, a rozeznać się w prawdzie było bardzo trudno. Matka zakazywała mi zawsze roboty politycznej a za nią szła siostra. Niejedną nieuczciwość widziała matka i bała się, żebym się nie stał łajdakiem, zrobiony nim przez bardziej obrotnych ludzi niż ja sam byłem. Mimo jednak pilnowania mamy i siostry pamiętniki jakoś napisałem. Listy z Instytutu, z Genewy, wyjazd do Końskich, śmierć mojej matki i głodne dzieci na wsi przyczyniły się, że zacząłem jakoś zupełnie inaczej patrzeć na życie i świat, na robotnik�w i chłop�w. Do tej pory chłopami gardziłem, choć sam pochodziłem z chłop�w. Wydawało mi się, że oni korzystali z naszej nędzy. Uważałem, że zmuszali nas do kradzieży węgla, brali przecież za metr ziemniak�w p�łtora metra węgla. Wszystko to było do czasu, gdy sam zacząłem w Końskich oglądać ich życie. Wtedy pojąłem jak mało rozumiałem. Chłopom nic lżej nie było jak nam, a byli jeszcze bardziej ciemni jak my z miasta. Z tego wszystkiego najbardziej żal mi było dzieci. Dorośli jakoś łatwiej nędzę przechodzili, ale dzieci strasznie marły. Jak to wszystko zrozumiałem to wtedy wybuchła druga wojna światowa i okupant zaczął swoje porządkiandrdquo;. Sylwetkę i postawę życiową Andrzeja Będora ilustrują też jego przeżycia okupacyjne. W ruchu oporu udziału nie brał. Uzasadnił to tak: andbdquo;nie nadawałem się do tej pracy, bo jestem zbyt nerwowy, a tam trzeba było ludzi o kamiennych nerwach. Ja takich nie miałem, byłem słabszy fizycznie i uważałem, że w ten spos�b mogę narazić sprawę i ludzi, dlatego tej pracy unikałemandrdquo;. Jak każdy Polak, tak i Andrzej Będor miał w okresie okupacji niejedno przeżycie. Oto do jego mieszkania schroniła się w czasie okupacji młoda dziewczyna Anna Kawa, kt�ra uciekła z rob�t w Niemczech. Sąsiedzi zlękli się jej i nie zgodzili na nocleg. andbdquo;Baliśmy się i my, ale dziewczyny na noc nie wygonisz, bo wpadłaby w ręce Niemc�w, a to była pewna śmierć. Spała więc u nas, my zaś z siostrą nie bardzo, bo co z dziewczyną zrobisz? Na drugi dzień przyszedł do nas jak raz Zygmunt Wr�bel i m�wimy mu co i jak i prosimy o radę co zrobić? Wr�bel kazał wystarać się o andraquo;plac�wkęandlaquo; tj. o dow�d osobisty wystawiany w�wczas przez Niemc�w Polakom i kazał ją zaprowadzić do jego znajomych na wieś. Siostra pożyczyła dow�d od sąsiadki i poszła odprowadzić dziewczynę, aby zabrać z powrotem dow�d. Strach było iść, bo dow�d był na starszą kobietę, ale jakoś przeszły i nikomu nic się złego nie stałoandrdquo;. Trzecim okresem działalności społeczno-politycznej Andrzeja Będora był okres po wyzwoleniu Polski. Pod wpływem Zygmunta Wr�bla Będor zgłasza swoja kandydaturę do Polskiej Partii Robotniczej. Przyjęty został w 1947 r. W czasie pracy w Hucie andbdquo;Zawiercieandrdquo; był grupowym, skarbnikiem oraz członkiem egzekutywy wydziałowej PZPR. W 1951 r. otrzymał dyplom uznania z Polskiego Komitetu Obrońc�w Pokoju za swoją działalność wśr�d robotnik�w na rzecz pokoju. Praca i postawa Andrzeja Będora w Hucie andbdquo;Zawiercieandrdquo; znalazły oddźwięk nie tylko we władzach Huty, ale i w pamięci wsp�łpracownik�w. Do dnia dzisiejszego przysyłają mu oni na imieniny i doroczne święta życzenia, pozdrowienia i drobne podarunki świadczące o sympatii i pamięci. Wszystkie słowa pamięci i dary Będora troskliwie chowa pokazując z rozrzewnieniem, lecz r�wnież z gorzkim uśmiechem, m�wiąc: andbdquo;Starość dla samotnego człowieka to bardzo straszna rzecz, a już jak człowiek nie może się swobodnie poruszać i wychodzić z domu - to sprawa staje się okropna. Dlatego to co przysyłają ludzie silni składam sobie, bo to jest jak uśmiech życia, do kt�rego mi jest tak tęskno. Ludzie silni słabszego odrzucają, a tak być nie powinno. Stary człowiek staje się wtedy rzeczą, a do tego niepotrzebną rzeczą i ja tego nie mogę przeżyć. Bo ja nie jestem rzeczą i nie czuję się rzeczą. Jeszcze przecież jestem żywym człowiekiem, ale to tylko dla niekt�rych. Dlatego uważam, że trzeba jeszcze bardzo dużo zmienić w naszej opiece socjalnej. Nie może być ona taka bezduszna, jak w wielu wypadkach ma to miejsce. Za mało jest w niej serdecznego uśmiechu i ciepłego słowa. Za dużo jest niechęci człowieka do człowieka i za wiele lekceważenia niemocy ludzkiej. Za mało jest żywej i wyciągniętej do pomocy dłoni ku tym, co spracowali się i na żaden więcej wysiłek nie mogą się zdobyć - poza siedzeniem w fotelu, jeżeli go posiadają. Uważam, że za wiele jest jeszcze lekceważenia ludzkiego wysiłku i ogromu pracy, kt�rą wykonał w całym swoim życiu robotnik. Myślę, że miarą kultury naszych czas�w jest właśnie szacunek dla emeryta za jego pracę, kt�rego stanowczo za mało na tak niepozornym wycinku, jakim jest praca socjalnego w hucie czy fabryce. Najczęściej pomoc ogranicza się tu do przyznania renty i dalej r�b sobie co chcesz. Jak ci źle, możesz prosić wszystkich - bez skutku. Rzecz wyrzucona i krzyczy? A to jest tak jak z dziećmi przywiezionymi z kolonii. Dojedziesz do końcowej stacji, ale to wcale na tym się nie kończy, bo trzeba dzieci rozwieźć, nieraz rodzicom przypomnieć, że mają dzieci i muszą je odebrać. Trzeba się dziećmi zaopiekować, bo to są dzieci bezsilne, zdane na odpowiedzialność dorosłych, tak jak słabsi zdani są na odpowiedzialność silniejszych. Z starymi jest podobnie, tyle, że są to już mniej samodzielni ludzie dlatego, że z wieku i wypracowania zabrakło im sił. Nasze wydziały socjalne opiekują się starymi nie wystarczająco, bo swoją opiekę ograniczają do najłatwiejszej sprawy przysłania renty dla tych co pracowali i przysłania na piśmie pozdrowień. Do starych mało kto zachodzi, bo nie ma interesu, a żadna przyjemność oglądać niedołęgi i nieporządek kiedy nie ma się siły sprzątnąć, ani nie ma nikogo kto uczyniłby to za ciebie. Mnie bardzo wiele zrobiła Huta andbdquo;Zawiercieandrdquo;, ale bardzo wiele złego zrobił m�j brak wyszkolenia. Źle urządziłem własne życie i siostry, bo zostaliśmy zdani tylko na siebie, a oboje jesteśmy bezsilni. Dlatego uważam, że opieka socjalna powinna być zmieniona. Musi mieć etat, na kt�rym pracować powinien człowiek, kt�rego zadaniem byłaby stała kontrola, orientacja i w razie potrzeby pomoc tym, kt�rzy z pracy odeszli. Bo to, że ktoś stary wcale nie znaczy, że przestał być robotnikiem. Zadbanie o ulżenie w trudzie starości nazywam szacunkiem do znojnej pracy robociarskiej, krwawej w każdym ustroju, choćby owa praca była w najlepszych warunkach. Do czasu jednak jak wszyscy tych dobrych warunk�w nie mają, powinno się uważać, że ich brak. W naszym ustroju należy zaś pamiętać o starym człowieku pracyandrdquo;. Barbara Bazińska Od redakcji: Powyższe dwa teksty stanowią pokłosie konkursu zorganizowanego przez warszawski Instytut Gospodarstwa Społecznego. IGS był plac�wką naukowo-badawczą, silnie związaną z prestiżową Szkołą Gł�wną Handlową. Założyli go naukowcy o poglądach lewicowo-prospołecznych, zazwyczaj sympatyzujący z Polską Partią Socjalistyczną; szefem Instytutu był wybitny polski naukowiec, prof. Ludwik Krzywicki. IGS zajmował się rozmaitymi badaniami, nierzadko pionierskimi w Polsce, dotyczącymi środowisk zazwyczaj pomijanych przez badaczy - robotnik�w, bezrobotnych, chłop�w itp., często sięgał po tematy trudne i andbdquo;niewygodneandrdquo; dla władz państwowych, obrazujące skalę r�żnych problem�w społecznych. Jedną z inicjatyw IGS był konkurs na pamiętniki bezrobotnych, mający pozwolić zbadać warunki życia os�b pozbawionych pracy. Konkurs ogłoszono pod koniec roku 1931, a więc w okresie kryzysu gospodarczego, gdy bezrobocie było problemem szczeg�lnie dotkliwym. Ogłoszenia o konkursie zamieszczono w wielu czasopismach. Inicjatywa spotkała się z dużym odzewem - nadesłano 774 pamiętniki z całego kraju. W skład sądu konkursowego IGS powołał Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Tadeusza Szturm de Sztrema, Antoniego Zdanowskiego i Bronisława Ziemęckiego i Stanisława Stempowskiego, a wsp�łpracowały przy selekcji pamiętnik�w Janina Ettinger�wna, Wanda Korczakowa i Halina Krahelska. Taki skład zespołu oceniającego gwarantował wieloaspektową analizę zebranego materiału - mamy tu m.in. literata, działacza związk�w zawodowych, naukowca-ekonomistę, inspektorkę pracy itp. Sąd konkursowy przyznał autorom kilkunastu najlepszych pamiętnik�w nagrody pieniężne. Następnie IGS podjął decyzję o wydaniu książki zawierającej 57 spośr�d nadesłanych pamiętnik�w. Ukazała się ona w roku 1933 pod tytułem andbdquo;Pamiętniki bezrobotnychandrdquo;, zawierała nie tylko teksty pamiętnik�w, lecz także przedmowę prof. Krzywickiego i statystyczną analizę zebranych materiał�w konkursowych. Tom liczył niemal 600 stron, a jedną z zamieszczonych prac był tekst podpisany w książce jako andbdquo;Robotnik tkacki zamieszkały w Zawierciuandrdquo; (pamiętnik nr 29). Opublikowanie andbdquo;Pamiętnik�w bezrobotnychandrdquo; odbiło się szerokim echem w mediach i opinii publicznej - książka doczekała się kilkuset recenzji w prasie og�lnopolskiej i regionalnej, wywołała szeroką dyskusję o problemach społecznych w Polsce oraz sposobach zapobiegania im i łagodzenia ich skutk�w. Na tym się jednak nie skończyło. W roku 1957, w zupełnie innych realiach ustrojowych, na fali andbdquo;odwilżyandrdquo; po wydarzeniach Października andrsquo;56, w gronie dawnych pracownik�w IGS zrodził się pomysł wznowienia andbdquo;Pamiętnik�w bezrobotnychandrdquo;. Prace trwały dość długo, bowiem pomysł udało się zrealizować dopiero 10 lat p�źniej. Nakładem Państwowego Wydawnictwa Ekonomicznego w roku 1967 ukazała się reedycja andbdquo;Pamiętnik�w bezrobotnychandrdquo;. Nie było to jednak zwykłe wznowienie. Opr�cz I tomu, zawierającego reprint wydania z roku 1933, ukazał się r�wnież tom II, w kt�rym zamieszczono wiele recenzji pierwszego wydania, skrzętnie zebranych z prasy z lat 30. Tom II zawierał jednak r�wnież inne bardzo interesujące materiały, mianowicie pomysłodawcom reedycji udało się w efekcie żmudnych poszukiwań dotrzeć do 18 wciąż żyjących autor�w pamiętnik�w lub do ich bliskich i zebrać relacje o dalszych losach dawnych bezrobotnych. Jedną z tych odnalezionych os�b był zawiercianin Andrzej Będor, dotychczas znany czytelnikom jako autor pamiętnika nr 29, andbdquo;Robotnik tkacki zamieszkały w Zawierciuandrdquo;. Relację o jego dalszych losach przygotowała na podstawie rozm�w z nim Barbara Bazińska, a zamieszczono ją powyżej jako uzupełnienie pamiętnika z roku 1932. Tekst Bazińskiej zawiera wiele ciekawych informacji o autorze nagrodzonego pamiętnika i jego dalszych losach. Warto dodać, że publikowaliśmy już inny podobny tekst, autorstwa wspomnianego przez Bazińską innego zawiercianina, Zygmunta Wr�bla. Można go przeczytać tutaj: dawne-zawiercie.pl W przyszłości opublikujemy r�wnież drugi z pamiętnik�w Andrzeja Będora, zamieszczony w książce andbdquo;Robotnicy pisząandrdquo;. Tekst udostępnił ze swoich zbior�w, opracował redakcyjnie i opatrzył komentarzem Remigiusz Okraska http://www.dawne-zawiercie.pl/ksiadz_profesor_doktor_jozef_alfons_niederman Wyemigrował ze Szwajcarii. Na Jurę Krakowsko - Częstochowską przybył już jako dorosły człowiek. Posiadał dobre wykształcenie medyczne ale do Polski przybył by pełnić posługę kapłańską. Duchownym został prawdopodobnie po śmierci swojej małżonki. Zamieszkał w Skarżycach przed drugą wojną światową. Piastował funkcję ks. kanonika parafii pod wezwaniem Tr�jcy Świętej w Skarżycach i pozostał tam aż do swojej śmierci. Ludność Skarżyc i okolicznych wiosek zapamiętała go jako, wielkiego dobrodzieja, filantropa oddanego wszystkim potrzebującym ludziom. W latach okupacji niemieckiej, szczeg�lnie ciężkim okresie dla narodu polskiego służył wszystkim ludziom, udzielał porad i pomocy medycznej. Pomagała mu w tym jego gospodyni. Ks. Niederman mimo że nie posiadał laboratorium potrafił stawiać trafne diagnozy i ordynować skuteczne terapie, na przykład na podstawie analizy moczu. We wspomnieniach starszych ludzi ks. Alfons bardzo kochał dzieci. Jako ksiądz uczył nie tylko religii ale także udzielał lekcji muzyki, wyławiając talenty, czasem wskazywał im nawet drogę życiową. Osobami bardzo zaprzyjaźnionymi z księdzem byli właściciele zamku w Morsku (inż. architekt Witold Danielewicz Czeczott i jego żona Janina Czeczottowa). Ludzie ci często przebywali z księdzem, wspierając się wzajemnie w swoich pasjach i zainteresowaniach. Pasją Witolda Czeczotta, było kolekcjonowanie skamieniałości Jury, w postaci amonit�w, belemnit�w, ramienionog�w, gąbek, jeżowc�w, szkarłupni, otwornic, zęb�w rekin�w oraz wszelkich rodzaj�w kształt�w, resztek skałek jurajskich. Pasją Księdza Alfonsa było, nie tylko pomaganie ludziom ale r�wnież postęp techniczny, a w szczeg�lności motoryzacja. Obecnie mamy XXI wiek, a szlakami Jury Krakowsko-Częstochowskiej przemierzają tysiące turyst�w z całej Polski. Podziwiają piękno krajobraz�w i historii przemierzając szlak andbdquo;Orlich Gniazdandrdquo;. Historia tej pięknej ziemi związana jest z pięknymi życiorysami os�b żyjących na niej. Ocalmy od zapomnienia osoby kt�re przysłużyły się rozwojowi kulturowemu i duchowemu. W ich gronie nie powinno zabraknąć księdza Alfonsa Niedermana, kochającego polskie dzieci, niosącego pomoc duchową i medyczną poświeconego do końca ziemi skarżyckiej i w niej pochowanego. Dziś ks. Kanonik Alfons Niedenman jest osobą zapomnianą i niedocenioną. Moim apelem jest, by częściej sięgać do historii, a tacy wielce zasłużeni ludzie nie odchodzili w zapomnienie i aby znaleźli swoje miejsce w kronice kultury regionu. Ks Niederman i rodzina Czeczot�w pochowani są na cmentarzu w Skarżycach. Moją pamiątką po księdzu Niedermanie są poniższe zdjęcia z okresu mojego dzieciństwa zdjęcie z roku 1953. Opracowała Krystyna Surma http://www.dawne-zawiercie.pl/ewelina_bednarz_moje_dawne_zawiercie_lata_90te_xx_w_ Tak, to będzie dawne Zawiercie, moje dawne Zawiercie, może niezbyt stare, ale moje - 22-letnie Zawiercie; to moja mała, zakurzona ojczyzna, bo nie zawsze się o niej pamięta w ten wyjątkowy spos�b, na kt�ry zasługuje. Pamiętam dawne ulice, budynki, ścieżki zabaw i nigdy nieodkryte, zakazane przez dorosłych terytoria, kt�rych dziś już nie ma. Czuję zapachy z dzieciństwa, widzę przyjaci�ł, zamazane w pamięci plamy małych, kolorowych istotek biegających po świeżo skoszonej trawie i kryjących się w niezagospodarowanych miejscach, gdzie przebijają się gęste zarośla. Pamiętam dużo. Mam wiele zdjęć nie tylko na papierze, ale zarejestrowanych głęboko za powiekami moich zielonych, zawierciańskich oczu, kt�re najczęściej pokazują 3 obsypane kamieniami, andbdquo;blanowskieandrdquo; wieżowce. Przyszłam na świat 20 marca 1987 roku. Podobno nie sprawiałam zbyt dużo problem�w, tak więc już po kilku dniach mogłam opuścić mury zawierciańskiej plac�wki służby zdrowia mieszczącej tak jak dziś na ulicy Miodowej. Wraz z mamą, tatą i starszą o 2 lata siostrą zamieszkałam u dziadk�w w Pilicy, kt�rych do dziś tytułuję andbdquo;babcią i dziadkiem z Pilicyandrdquo;- rodzic�w mojej mamy, aby odr�żnić babcię i dziadka od strony taty, kt�rzy mieszkają w Kluczborku, kt�ry kiedyś wydawał mi się odległą krainą, do kt�rej jechało się tak długo, że trzeba było robić liczne przystanki i można się było wyspać w objęciach wszechobecnego warkotu silnika naszego czerwonego fiata 125p. Do Pilicy czuję sentyment po dziś dzień i zawsze wracam tam myślami, aby przywołać miłe, dziecięce, rodzinne chwile, pełne zabawy, smaku firmowych lod�w pana Toborowicza, kt�re konsumowała w niedzielne, zar�wno przed- jak i popołudnia, zjeżdżająca się zewsząd rodzina; barszczu pani Smokowej, zawziętej rywalizacji piłkarzy grających na porośniętym trawą boisku, niekończących się historii o zamku, czy spacer�w na g�rkę w czasie odpust�w. I choć zaraz miałam stać się zawiercianką z krwi i kości, zawsze będę traktować to miejsce jak m�j drugi dom, bo dop�ki żyli moi dziadkowie, spędzałam tam każdą wolną chwilę. Po kilku latach starań moi rodzice wprowadzili się na parter wieżowca mieszczącego się na dawnej ulicy Waryńskiego, dzisiejszej ulicy Blanowskiej. Miałam wtedy 2 latka i gdy patrzę na siebie, ubraną w jeansową sp�dniczkę i jasną bluzeczkę, to pomimo tego, że byłam dosyć pokaźnych rozmiar�w i wyglądałam nad wyraz śmiesznie, to dziś na mojej twarzy maluje się uśmiech spowodowany jednak innym wspomnieniem - pierwszej wyprawy do spożywczaka, na kt�rego tle pozowałam do mojego zapewne pierwszego zdjęcia z zawierciańskiego portfolio. Wszystkie dzieciaki miały pozwolenie chodzenia po najpotrzebniejsze dla mamy rzeczy, kt�rych dziwnym trafem zabrakło podczas gotowania obiadu. M�wiono wtedy: andbdquo;Idź do Halaby i kupandhellip;andrdquo;. Tak przyjęło się u nas m�wić, bo właściciele sklepu to rodzina państwa Halab�w. Mnie najbardziej kojarzy się z nim zapach kiszonej kapusty i brązowe deski, bo mama często kupowała tam kapustę na bigos - podobno w tym małym drewnianym sklepiku mieli najlepszą. Sklep stopniowo rozbudowywano, a dziś należy już do kogo innego. Zresztą panorama z mojego zdjęcia też wygląda już zupełnie inaczej. Mamy sklepy monopolowe, a naprzeciw salon SPA. I jedynym plusem jest to, że pewnie już żadne dziecko nie boi się iść dalej, bo zrobiło się tam bardzo przyjemnie. Pamiętam, że mnie na myśl o zapuszczenie się dalej niż do pani Halabowej, przeszywał zimny dreszcz, bo wiedziałam jak każda mama reagowała, gdy te rejony odwiedzali tatusiowie. Znajdował się tam bowiem bar, m�wiono, że panowie poszli andbdquo;do Ciosaandrdquo;, a raczej znikali na długie godziny, aby radosnym śpiewem na klatce zaznaczyć p�źniej sw�j powr�t. Taką integrację między płciami najbardziej dało się zauważyć latem, szczeg�lnie dla nas - dzieci, kiedy bawiliśmy się w piaskownicy andbdquo;z boku blokuandrdquo;, a mamy zajmowały dogodne lokalizacje na ławkach, aby wypatrywać męż�w. Gdy bawiliśmy się sami, szczeg�lnie w wakacje, przenosiliśmy się na drugą stronę osiedla, gdzie obecnie wybudowano Nowy OSIR. Dla nas było to miejsce, gdzie można było skutecznie ukryć się, gdy bawiliśmy się w chowanego lub w podchody. Chociaż czasami niejednemu z nas oberwało się za wchodzenie do andbdquo;dołuandrdquo;, gdzie opr�cz piasku było też pełno drut�w, brud�w, szkła i innych możliwych śmieci. Opr�cz dołu potężnych rozmiar�w, obok kt�rego przechodziło się w drodze do szkoły i przede wszystkim zjeżdżało zimą na nartach, była tam stara piekarnia, o kt�rej starsi koledzy opowiadali złe rzeczy. A my, mniejsi, skutecznie w to się zagłębialiśmy i szczerze wierzyliśmy, szczeg�lnie, gdy podglądnęliśmy jakiegoś drzemającego pijaczka, czy dużych chłopak�w palących papierosy. Nasza szkoła nie była kiedyś tak ładna jak teraz, ale i tak ją lubiliśmy. Ja na pewno za to, że była tak blisko, że na 20 minutowej przerwie mogłam przyjść do domu zjeść obiad. Skakało się wtedy przez płot i biegło ile sił w nogach, żeby nikt mnie nie zauważył. To były naprawdę piękne szkolne czasy. Z okolicami, w kt�rych mieszkam kojarzy mi się też moja pierwsza wygrana w konkursie. I jak na prawdziwego dzieciaka przystało, był to w�r słodyczy. Z perspektywy czasu żałuję, że nie wygrałam wtedy telewizora, ale pamiętam wtedy moją radość i dumę, gdy wkroczyłam do domu z wygraną ze sklepu andbdquo;Agataandrdquo;, czy już wtedy andbdquo;Kompleksandrdquo;. Konkurs polegał na tym, że każdej soboty losowano nagrody wśr�d paragon�w przekraczających sumę dawnych 30tysięcy, czyli dzisiejszych 30 zł. Pamiętam te tłumy ludzi schodzących się przed pawilonem zaraz po bajce Walta Disneya, pewnie andbdquo;Alladynieandrdquo;, albo andbdquo;Pocahontasandrdquo;. Z pobliskich słodkości pamiętam jeszcze rurki z kremem, kt�re można było kupić po drodze na Rudniki. Były przepyszneandhellip; Nie spos�b nie wspomnieć o mieszczącym się nieopodal andbdquo;ryneczkuandrdquo;, kt�ry dawniej podobał mi się o wiele bardziej. Nie było tam tak duszno jak jest teraz, chociaż na pewno mniej wygodnie. Szczeg�lnie w deszczowe dni, gdyż dawniej można było zostać stratowanym w tłumie przepychających się dorosłych. Ale dawniej to miejsce kojarzyło mi się milej niż teraz, nie było takie obce i surowe. Podobnie jest z niedzielną andbdquo;giełdąandrdquo; pęczniejącą w promocje rzeczy niewiadomego pochodzeniaandhellip; Zawiercie w moich oczach zmienia się ciągle, zależy od pory roku, dnia, mojego humoru, czy czasu nieobecności w mieście. Gdy wyszłam wczoraj na spacer i spojrzałam na drzewo spod kt�rego zawsze zbierałam spadające żołędzie, nie żałowałam, że tu jestem, nie żałowałam, że coś starego ciągle tu jest. Z drugiej strony ciągle chcemy ulepszeń, nowości, wygody, bo i zmiany są dobre. Pewnie przypomnę to sobie, gdy ciężko będzie mi się żegnać z tym miejscem, gdy przyjdzie czas na wyruszenie w świat na jeszcze młodzieńcze, ale już postudenckie poszukiwanie czegoś więcej. Za dawne czasy wypijmy kieliszek wina. Aż w sercach zrobi się żalandhellip; W objęciach deszczu łapmy wspomnienia I pozw�lmy im dalej trwać! Eeeeandhellip; nie warto! - powie starszy pan. Rodzice już dawno pomarli, Cierpienie odeszło w dalandhellip; I nam zostało pomarzyćandhellip; o? Ewentualnej zmianie datandhellip; Ewelina Bednarz http://www.dawne-zawiercie.pl/robociarskie_dziecinstwo_i_mlodosc_pamietnik_metalowca_wlokniarza_robotnika_ziemnego_w_jednej_osobie_1935_r Pisanie ankiety to spowiedź, kt�rą trzeba podpisać prawdziwym nazwiskiem - nie dlatego tylko, aby w razie andbdquo;szczęśliwego upadkuandrdquo; nagroda trafiła, ale i dlatego, że ma być pisana prawda, gdyż taka jest pełnowartościową. Takie postępowanie uważam za moją Prawdę, chociaż wiem, że prawd jest tyle, ile jest idei, a może nawet ludzi. Gdyby jednak ci, kt�rzy urządzają ankietę napisali mi jak wygląda prawda dzisiejsza i gdzie jej poszukać, byłbym im niewymownie wdzięczny. Ostatnią mą spowiedzią była spowiedź przedślubna 1917 r. w Sztumie (Prusy Zachodnie), kt�ra mnie tak zraziła, że od tego czasu do każdej czuję niewymowny wstręt, dlatego to do pisania ankiety zabrałem się dopiero po apelu krakowskiego Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, umieszczonym w andbdquo;Robotnikuandrdquo;, już w początkach czerwca br., gwałcąc swoje ja, chociaż o ankiecie wiedziałem z chwilą jej ogłoszenia. Dla usprawiedliwienia mego wstrętu do spowiedzi opiszę przebieg ostatniej. andbdquo;Proszę ojca duchownego, ukradłem worek grochu. Komu? Gospodarzowi, u kt�rego pracowałem. Gdzie to było? Na Sztumskim Polu. Jak się ten gospodarz nazywa? - Przepraszam, czy ja jest u sędziego śledczego? Durniu, okoliczności łagodzące-e!andrdquo; - krzyczy księżulo K-ski, aż się na całym kościele rozlega, a ludziska kt�rzy tam przyszli, wysłuchać mszy dziękczynnej, odprawianej z okazji jakiejś udałej czy zmyślonej rzezi na froncie francuskim, aż gęby pootwierali ze zdziwienia, a może przerażenia, myśląc na pewno, że musi to być duży zbrodniarz (a był to tylko idiota, kt�ry wszędzie m�wił i dotychczas m�wi prawdę) skoro go ksiądz tak mocno karci. andbdquo;Okoliczności łagodzące?andrdquo; - Trzeba mnie spytać co z tym zrobiłem, przepiłem czy przegrałem w karty - dałem kobiecie, matce siedmiorga dzieci, mąż jej na froncie rosyjskim od początku wojny, otrzymywane andbdquo;brotkartyandrdquo; im nie wystarczają, zarabiam mało, w domu matka i dw�ch nieletnich braci, trzeba coś posłać - tu chciałem pom�c - nie było jak - ukradłem, ale... - andbdquo;Precz bezbożniku, komunisto!andrdquo; (wyraz ten dla mnie był obcy). W świętym oburzeniu rąbnął pięścią w konfesjonał - ja wstecz zwrot i gnałem ku wyjściu, ścigany rykiem duszpasterza: andbdquo;Nie dam ślubuandrdquo; i oczami wiernych. Nie zdążyłem już powiedzieć, że żałuję, iż tak postąpiłem i że pracowałem ze zdwojoną energią, aby poszkodowanemu nagrodzić krzywdę. Na koniec jeszcze na tym, ma teściowa otrzymała wezwanie stawienia się do parafii. Wiem, że księżulo tajemnej spowiedzi nie uszanował, gdy jednego razu (mowa była o księdzu) powiedziała mi: andbdquo;Dobry ty jesteś, ale głupi Rusku, co bym ja była taka głupia jak ty - dziura (więzienie) pewna!andrdquo;. andbdquo;Im musisz m�wić wszystko dobreandrdquo;. Moje postanowienie poszło dalej, niż jej rada, gdyż od tego czasu nie spowiadam się już wcale - i dlatego tak długo nie mogłem zdecydować się na pisanie ankiety. Robię z swego postanowienia wyjątek, jedynie dlatego, aby uczciwi wychowawcy mieli możność poznania nastroju robotnika i jeżeli nastawienie jest złe - starali się skierować je na lepsze tory. Wiem, że ankiecie nie podołam, może jednak choć trochę w potrzebie pomogę. Urodziłem się 7.12.1896 r. w Zawierciu, w�wczas osadzie fabrycznej, ojciec m�j, to robotnik Towarzystwa Akcyjnego andbdquo;Zawiercieandrdquo;, pochodził ze wsi Łośnice pod Zawierciem - syn ubogich wyrobnik�w, ojca stracił bardzo wcześnie. Wychowaniem jedynaka zajęła się matka, zarabiając praniem i prasowaniem bielizny w Zawierciu, a ponieważ jej zatrudnienie wymagało, aby tu stale przebywała, zamieszkała na Zuzance (kilka chałup), kt�ra obecnie jest jedną z ulic Zawiercia, pod tą nazwą. Ojciec do szkoły nie chodził, bo jej w�wczas nie było, umiał jednak poprawnie czytać i pisać po polsku i rosyjsku. Gdy miał lat dwanaście, przyjęty został do Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; na oddział przędzalni. Od ojca nigdy nie słyszałem o jego młodości, natomiast jeden z jego dobrych przyjaci�ł, już zmarły S., kt�rego bardzo lubiłem a on mi płacił wzajemnością, opowiadał mi dużo, gdy szłem z nim do lasu, na korzenie, z kt�rych pl�tł opałki, aby za uzyskane za nie pieniądze kupić dzieciom przyodziewek, gdyż zarobek w fabryce nie wystarczał. Tw�j nieboszczyk ojciec - m�wił stary przyjaciel ojca i m�j - był dobry chłop, tylko psiakręć ta nieszczęsna w�dka, do pracy nastał p�źniej niż ja, lecz był sprytnym i prędko mnie dogonił, został andryjerem, razem ze mną. Był chwat! Nie bądź kto go zmusił, aby dał krwawo zapracowane grosze na w�dkę, a mnie i innych słabszych krzywdzić nie dał. Po andbdquo;gieltahuandrdquo; - prawił stary - stała granda oprych�w i na wychodzących z fabryki wymuszała datki na funde, gdy nie dał andbdquo;dobrowolnieandrdquo; tracił cały zarobek, a w zamian brał jeszcze mordobicie. Mając takie przykłady, gdy był starszy, silniejszy, pił i bił, mszcząc się za doznane nieraz krzywdy i by nie być sam bity. - Czy dzisiaj dzieje się inaczej? Nie - wiem, że bezrobotni z Zawiercia, kt�rych Fundusz Pracy wysyła do kamieniołom�w w Zagnańsku, budowy kolei czy wał�w ochronnych na Wiśle, narażeni są na to samo. Pozbawieni otoczenia rodziny, rodzeństwa, szukają rozrywki przy kartach, w�dce i kobietach - takich, kt�re za nieduże pieniądze dają im nie tylko miłość, ale i bardzo często choroby weneryczne. Lotne [obwoźne] biblioteki niejednego uratowały od tych, niszczących zdrowie i krwawo zapracowane grosze - zabawek. Gra jakiejś sztuki, rozwiązującej problem życiowy kształciłaby nie tylko pracującą tam młodzież i starszych, ale i miejscową ludność, kt�rej w wielu wypadkach kultura stoi bardzo nisko, a w każdym bądź razie niżej, niż przybytnich [przyjezdnych]. Matka moja i troje jej młodszego rodzeństwa, przybyli z rodzicami spod Jędrzejowa, gdzie ojciec jej był w dworze owczarzem. Człowiek starszy, dzieci miał nieletnie, ciągnął do Zawiercia, gdyż wiedział, że tam ośmioletnie już pracują. Długoletnia znojna praca nie dała mu żadnych oszczędności, będąc u schyłku życia, chciał w ten spos�b zapewnić dzieciom egzystencję. Po niedługim czasie, czworo dzieci zostało sierotami, a najstarsza dwunastoletnia Helena, moja matka, była ich jedyną opiekunką i żywicielką. Mając lat dwadzieścia wyszła za mąż. Małżeństwo, młodsze rodzeństwo matki i ojca matka, zamieszkali razem. W kr�tkim czasie, babka przeniosła się do wieczności, a w parę miesięcy potem ojciec został powołany do służby wojskowej. Matka cały ten czas pracowała w fabryce na tkalni i w miarę możliwości pomagając młodszemu z rodzeństwa bratu, gdyż inni pomocy już nie potrzebowali. Po odbyciu służby w wojsku rosyjskim i powrocie do kraju, ojciec otrzymał pracę w tejże samej fabryce, w kt�rej pracował przedtem. Wolny czas spędzał przy butelce w gronie nie odstępujących go koleg�w, przepijając nie tylko swoje, ale i krwawo zapracowane w fabryce pieniądze matki. Na życie, od jednej wypłaty do drugiej, nieraz musiało wystarczyć to, co matka zebrała za mieszkanie odnajęte zamiejscowym dziewczętom, kt�re pracowały w Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; i to, co otrzymała za pranie i pracowanie, białych suto ubranych falbanami sukien, w jakie się ubierały �wczesne, z robotniczej sfery, elegantki. Nie m�wiła mi Kochana Matka, ile tego było, wiem - że koniec z końcem związać było trudno, a tu jeszcze dzieciska zaczęły się sypać! Powiększają się wydatki, a doch�d się zmniejszył, bo matka nosząc mnie na łonie, uległa wypadkowi, schodząc do piwnicy - spadła z łamiących się schod�w. Byłem czwartym ich dzieckiem, troje poprzedzających mnie zmarło. Mniemaniem ojca winna temu była matka swym nieumiejętnym obchodzeniem się z maleństwem, nie miał mu kto wytłumaczyć, że winne temu mogą być warunki, w jakich jego towarzyszka od lat młodocianych się znajdowała, a kt�re nie pozwoliły na dostateczne rozwinięcie jej organ�w. Sprawdzony lekarz stwierdził oberwanie (rupturę), zalecając unikania ciężkiej pracy. Od tej chwili pozostała matka w domu. Ojciec, uderzony nieszczęściem otrzeźwiał - rzucił karty, koleg�w od kieliszka, czas wolny po pracy poświęcał żonie, otoczył ją troskliwą opieką, przerywaną od czasu do czasu odwiedzinami wsp�lnik�w niedawnych orgii pijackich, kt�rzy tęsknili za dobrym kamratem, skwaszeni jednak chłodnym przyjęciem, pozostawili go żonie i obowiązkom. W cztery miesiące potem (mam na myśli nieszczęśliwy wypadek matki), ujrzałem światło dzienne. Byłem dzieckiem słabym, z kt�rym rodzice do czwartego roku życia mieli niemało kłopot�w z tego powodu. Strzykanie w uszach, częste zapalenie płuc i inne choroby, nie dawały wytchnienia tworowi ledwie powleczonemu sk�rką, przez kt�rą można było policzyć wszystkie kości. W tym okresie towarzyszami mych zabaw byli: rok starsza ode mnie Ludka i siedmioletni Janek, sieroty bez ojca i matki, dzieci młodszej siostry matczynej, cioci J�zi, wychowaniem kt�rych zajmował się ich dziadek. Dzieci większą część dnia spędzały u nas, mile przez rodzic�w widziane - tym bardziej, że brały na siebie obowiązek nie tyle bawienia, bo cherlak im w ich zabawach nie nadążył, ile pilnowania, bym się nie zbliżał do niedaleko bieżącej kolei. Mieszkaliśmy u Gorzelanego, posesji położonej między ulicą Piaskową, wzdłuż kt�rej w odległości około stu metr�w biegła linia kolei żelaznej, a dzisiejszą ulicą Szeroką, gdzie stało zaledwie parę dom�w, a środkiem płynął strumyk. Matka, chcąc ojcu pom�c, prała i prasowała przynoszoną jej bieliznę i niańczyła rodzone co rok maleństwa, kt�rym widać nie podobał się ten pad�ł płaczu, gdyż prędko go opuszczały. Janek z Ludką, choć zajęci zabawą, sumiennie jednak wywiązywali się z powierzonego im zadania, nie pozwalając zbliżyć się do kolei, gdy jednak szłem w przeciwną stronę, nie zwracali na to uwagi, toteż najczęściej przeprawiwszy się przez strumyk, szłem dalej, krocząc po pastwiskach, łąkach i między zbożami, obładowany zerwanym kwieciem. Nieobecność mą najczęściej zauważyła matka, gdy wychodziła, aby zabrać dzieci na posiłek. Ile to wtenczas biedne matczysko musiało się naszukać, nabiegać i martwić, aż znalazła mnie uśpionego, nadmiernego zmęczenia długą wędr�wką, gdzieś na miedzy. Mam w pamięci niedawny, bo z tego już lata, wypadek. Dw�ch chłopczyk�w, zdaje się czworo i pięcioletni, wyrwawszy się z opieki rodzic�w, dostali się nad staw Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Zrywając kwiaty rosnące nad brzegiem, czy też przyglądając się pluskającym w stawie rybkom - poślizgnęli się i poszli na dno. Spostrzeżono już dwa małe trupki, unoszone przez wodę - rozpacz powiadomionych matek była straszna. Nadbiegający tłum ludzi pyta policjanta, co się stało? andbdquo;Dobrze tak! Już wydobywają drugiego, nauczą się matki pilnować dzieciandrdquo;. Rwący się głos i mina, m�wiły co innego. Prawo - za niedostateczny nadz�r nad dziećmi, rodzic�w ukarze, są jednak matki, kt�rych ta przyjemność nigdy nie spotka, chociaż nie zadają sobie trudu wychowania ani pilnowania dzieci - objeżdżanie modnych magazyn�w, obmyślanie tańczącej herbatki, raut - a w najlepszym wypadku, zbi�rka na murzyn�w-chrześcijan - no, ale pilnowaniem i wychowywaniem zajmuje się bona, a nieraz nawet jest ich kilka. Matka robotnica zostawia bez opieki swe dzieci, gdy idzie do lasu na drzewo, prać cudzą bieliznę, często żebrać - bo albo jest jedyną żywicielką, albo zarobek męża nie wystarcza, a dzieciska przecież chcę jeść - lecz co to obchodzi mędrc�w, mądrali lub dyktator�w, kt�rzy andbdquo;tworząandrdquo; prawo! Należałoby zatrudnić jedną bonę na kilkanaście dzieci robotniczych, kt�ra pokazałaby im to, co je zaciekawia i wyrywała złe skłonności. Jeżeli już matka-robotnica, w dzisiejszym ustroju, innej jest warta, aniżeli ta, co zbiera na afrykańskich murzyn�w, kt�rzy ją o to nie proszą, to starajmy się zaradzić temu sami, wyznaczając spośr�d roztropnych towarzyszek chętne, kt�re brały dzieciarnie w las czy łąki i tu już nie tylko zwracały uwagę na ich bezpieczeństwo, ale i na uczciwe wychowanie. Częste wycieczki w łąki wpłynęły na m�j organizm dodatnio, stałem się zdrowszy, silniejszy, nie unikałem zabaw z r�wieśnikami (Janek poszedł do szkoły, przychodził z Ludką w niedzielę, a ojciec każdy raz na odchodnym darzył go dodatkiem pieniężnym, upominając, aby ich użył na przybory szkolne, przed wieczorem prowadził dzieci do domu), kt�rzy przestali mi dokuczać, przekonawszy się, że potrafię się skutecznie bronić, a często jeden z tych, kt�rzy mi przedtem dokuczali, musiał się ratować ucieczką, jakby wiedząc, że na swych kabłąkowych nogach go nie dogonię, unikał mnie długo bojąc się odwetu. W roku 1902 kryzys w przemyśle wł�kienniczym wyrzucił ojca na bruk. Dziś przypominam sobie, chociaż wtenczas nie zdawałem sobie z tego sprawy, jak matka z małym braciszkiem na ręku błagała ojca, by nie wstępował do policji, ja pomagałem matce płakać - płacze i ojczysko, chcąc przekonać, że zrobić to musi, bo przecież jego obowiązkiem wyżywić rodzinę - informował się i jako podoficer z wojska rosyjskiego, ma przyobiecane pozostać na miejscu, nie będzie więc tak źle. W pomoc matce przyszli koledzy ojca: Maligł�wka, Zieliński i Szczygieł (pierwsi dwaj, jak się dowiedziałem, już wtenczas byli członkami Polskiej Partii Socjalistycznej), kt�rzy wiedząc, że go spotkało nieszczęście, przynieśli butelczynę, aby go przy niej pocieszyć - nie wiem, czy ich wywody, czy oświadczenie matki, że kilka zaoszczędzonych rubli, kt�re pozwolą jakiś czas przeczekać, wpłynęło na to, że ojciec do policji nie poszedł. Często z ojcem, obładowany wędkami, torbą z chlebem, szłem do okolicznych rzek na ryby czy na raki, aby uzyskane za nie pieniądze nie pozwoliły zbyt prędko wyczerpać skromnych oszczędności matki. W kilka miesięcy potem ojciec otrzymał pracę w tejże samej fabryce w oddziale andbdquo;drapalniandrdquo; wraz z pozwoleniem posyłania mnie do ochronki fabrycznej. Ochronka - dwie sale, każda z oddzielnym wejściem, w każdej z nich około pięćdziesiąt dzieci: chłopc�w i dziewcząt. Tu uczono mnie liter, wierszyk�w, piosenek - dziewczęta uczyły się rob�t szydełkowych. Zabawy i gry, kt�re wymyślały dla nas wychowawczynie, panie L. i W., dawały nam dużo zadowolenia. Po powrocie do domu matka nie poznawała swego wisusa, bez doganiania kolebałem młodego braciszka, nucąc mu piosenki, kt�rych wyuczyłem się w ochronce. Pani L. stale m�wiła: andbdquo;Dzieci bądźcie grzeczne, słuchajcie rodzic�w, pomagajcie im w pracy domowej, jeżeli się dowiem, że robicie inaczej, to nie będę się z wami bawić, nie opowiem żadnej bajeczkiandrdquo;. Za dobro, za zabawy i bajki - kochałem ją, zdawało mi się, że gdyby matka powiedziała jej, że się źle w domu sprawuję (często przychodziła dowiedzieć się o moim postępowaniu), to spotkałoby mnie duże nieszczęście, gdyby zagniewana nie pogładziła mych szczecinowatych kudł�w. Rok po ochronce przeminął prędko, do szkoły fabrycznej dostać się było trudno, bo za mało było miejsc a dużo kandydat�w, prywatnych początkujących, czy nie było czy też ojciec nie czuł się na siłach, aby mnie do niej posłać - nie wiem, dość, że zajęciem moim stała się zn�w ulica. Mieszkaliśmy wtenczas przy ulicy Fabrycznej - naprzeciw domy fabryczne Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, obok nich ogr�dki, w kt�rych przeważnie uprawiano warzywa. Jeden z takich ogr�dk�w należał do urzędnika Towarzystwa, pana N. Bawiąc się przed domem z bratem, nieraz widziałem jak chłopcy wskakiwali do tego ogr�dka, rwąc rzodkiewkę, kalarepkę, marchew - racząc się zdobyczą, rzucali i nam na andbdquo;blatandrdquo; (by nie m�wić nikomu). Pewnego razu postanowiłem dobrać się sam do tych smakołyk�w. Wskoczyłem do ogr�dka, łap kalarepkę i do płotu, a tu z tyłu trzyma ktoś za kołnierz: andbdquo;Mam cię bratku, to ty takie zniszczenia robisz w ogr�dku? Mieszkasz naprzeciwko, chodź zobaczymy, co na to powiedzą rodziceandrdquo;. Drżałem - ojciec nie darował żadnego najmniejszego przewinienia, no a za to porządna będzie trzepaczka. Matkę spotkaliśmy w sieni, gdy mnie zobaczyła z kalarepką w ręku, domyśliła się wszystkiego, patrzyła, to na mnie, to na p. N., łzy ciurkiem ciekły po twarzy. To gorzej bolało niż lanie. andbdquo;Mamo już nigdy nie będę, ja pierwszy raz i nigdyandrdquo;. andbdquo;Niech się pani uspokoi, to dobry chłopak, on już tak robić nie będzie, trzeba jednak się starać czymś go zająć, do szkoły chodzi?andrdquo;. - andbdquo;Nie, do bezpłatnej fabrycznej to trudno, miejsc nie ma, gdzie indziej posłać nie starcza. Dziękuję panu i przepraszam za niego i za mnie, gdyby ojciec o tym wiedział! Panie, nie mogę patrzeć na to bicie, a i ja bym miała za swojeandrdquo;. andbdquo;To już będzie naszą tajemnicą, a nad jego nauką pomyślimy. Syn m�j niedługo będzie miał więcej czasu, to się tym zajmie! Chcesz się uczyć?andrdquo; - uczyć chciałem się bardzo, rzuciłem mu się do rąk... andbdquo;Dobrze, nie trzeba, nie myśl jednak, że za darmo, od dnia dzisiejszego będziesz pilnował, aby chłopcy nie psocili w ogr�dkuandrdquo;. Poszedł, ścigany łzami wdzięczności - moimi i matki. Czy ludzie, kt�rym leży na sercu wychowanie i kształcenie, prowadzenie k�ł samokształceniowych wśr�d klasy robotniczej, masy chłopc�w i dziewcząt, pozbawionych możności uczęszczania do szkoły, narażonych na złe przykłady - są w możności do nich dotrzeć, bez pomocy państwa? Czy pomoc z tej strony nadejdzie? Ludzie, przed kt�rymi zamiarami i pracą piętrzą się olbrzymie trudności, chociaż by nawet ich dążenia nie wydały pożądanego wyniku, klasa robotnicza, gdy przyjdzie do słowa, już za same zamiary wybuduje dla nieznanych, obok Grobu Nieznanego Żołnierza - Gr�b Nieznanego Bojownika o człowieka lepszego, umiejącego odr�żnić dobre od zła, w wielu wypadkach wykształconego, Bojownika o Nową Kulturę, gdzie człowiek drugiemu będzie przyjacielem - bratem a nie wilkiem. Pamięć znanych ukamieni, wspomnienia ich otoczy czcią, pomniki dzisiejszych i nie dzisiejszych satrap�w - kt�rzy w myśl jakiejś uświęconej barbarzyńskiej kultury pchają miliony ludzi przeciw milionom w śmiertelny b�j - jeżeli ocaleją, jako zabytki wstecznictwa, służyć będą za potwory, kt�rymi mniej rozsądne matki straszyć będą niegrzeczne dzieci. Gdyby jednak okazało się, że to fałszywi przyjaciele, że rozchodzi im się tylko o to, aby wiedzieć jak klasa robotnicza myśli i aby to uzyskać na jej niekorzyść - hańba jednym i drugim! Pilnowałem ogr�dka sumiennie, drżąc z obawy, aby chłopcy nie wtargnęli, myśląc, że to mogłoby stać się powodem do utracenia możności nauki. Wojna rosyjsko-japońska, rezerwiści wyjeżdżają do swych pułk�w, pojechał i ojciec. Jeden z rezerwist�w, zwolniony przez lekarza, po powrocie do Zawiercia opowiadał, że pod Nowym Radomskiem wykoleił się pociąg żołnierzy, dużo było zabitych i rannych, między innymi ojciec z rozwaloną głową. Rozpacz kobiety obarczonej dwojgiem nieletnich dzieci, dla kt�rej wrota fabryki z powodu jej choroby były zamknięte, była straszna. Wieczorem, przechodząc korytarzem, widziałem ojca stojącego w kącie z obandażowaną głową, i chociaż dla mnie był srogi, teraz go się nie bałem - szłem z rozłożonymi rękoma chcąc go objąć, łapałem pr�żnię. Matki teraz przeważnie w domu nie było, chodziła do gminy z innymi kobietami, upominać się o zapomogę, kt�rej nigdy na czas nie było, biegła - gdy dowiedziała się, że kt�ra z kobiet dostała list od męża, kt�ry razem z ojcem wyjechał, w nadziei, że dowie się co pewniejszego. W domu pozostawał sam, niespełna 4-letni braciszek, gdyż i ja większą część dnia przebywałem u państwa N., syn kt�rych p. Antoni uczył mnie. W wolnej chwili biegałem zobaczyć, co w domu porabia mały, najczęściej wyciągałem go spod ł�żka, gdzie się chował, uważając, że tam jest bezpieczny. Zziębniętego pakowałem w ł�żko, prosząc, by z niego nie wychodził, dawałem przyniesione pożywienie od państwa N. i zamknąwszy drzwi, wracałem do przerwanej nauki. W każdym dniu roboczym, od godziny 9-tej rozpoczynałem naukę, poprzedzoną posiłkiem, kt�rego mi nie skąpiono. Czytanki, przepisywanie z książki, rachunki, dyktando - do godziny 12-tej, potem dostawałem obiad i miałem przerwę do godziny 3-ej, podczas kt�rej biegłem zobaczyć, co się dzieje w domu i chcąc się odwdzięczyć moim dobroczyńcom, szłem do kom�rki i porozrąbywane już szczapy drzewa rąbałem na drobne. Kochany m�j nauczyciel sprawdzał przez ten czas moją pisaninę. Od godziny trzeciej pogadanki z historii Polski - te mi się bardzo podobały i pojmowałem je szybko, czym się wielce szczycił p. Antoni przed rodzicami i starszą od siebie siostrą. Po skończonych lekcjach przynosiłem drzewa, aby było pod ręką w dniu następnym. Zabierałem się nawet do noszenia wody, lecz na to mi nie pozwalano, tłumacząc, że jest to praca dla mnie za ciężka. Wracałem do domu, wieczory spędzałem przy matce i bracie, czytając powiastki, kt�rych już przedtem płynnie czytać się nauczyłem. O ojcu nie mieliśmy żadnej wiadomości, uważano nas za sieroty. Jednego wieczoru czytałem, a matka trzymając uśpionego brata na kolanach słuchała, a może myślała o swym losie, gdy wtem pies Finka wyskoczył spod stołu, zaczął skomleć, skakać, drapać w drzwi, ktoś puka, otwieramy - ojciec. Papacha, długi szynel, buty filcowe, w ręku kij - ranny w nogę pod Mukdenem wracał ze szpitala z nadzieją, że nie powr�ci tam więcej. Radość nasza była duża, a gdy ojciec powiedział, że ranna noga nie będzie mu przeszkadzała w uzyskaniu pracy, czuliśmy się tak, jakby wszystko zło było już poza nami. Wkr�tce ojciec powr�cił do swej pracy, matka do obowiązk�w domowych, ja nadal czerpałem naukę ze skarbnicy młodocianego nauczyciela, wolne chwile spędzające z nim na grze w krykieta, robieniu pałaszy, karabin�w i rogatywek, w kt�re się stroiłem, paradując po ogr�dku. Pewnego razu źle skończyło się paradowanie, kilku chłopc�w wywołało mnie na podw�rze, gdzie chcieli rozbroić żołnierza - nie pozwoliłem, w�wczas zaczęli mnie siec niemiłosiernie wierzbowymi prętami - dobyłem pałasza z walc�wki i dalej płazować napastnik�w. Jeden z nich, Lodek, chłopak zwinny, dokuczał mi piekielnie, waląc prętami gdzie popadło - ja go po głowie - krew! Wszyscy w nogi, ja gnałem na Zuzankę (przedmieście) wiedząc, że tam jest matka, kt�ra walne lanie ojcowskie, jakiego byłem pewny, skr�ci. W mieszkaniu zastaliśmy już Lodka z obandażowaną głową i jego rodzic�w, kt�rzy przeszli tu nie dlatego, aby się skarżyć, lecz aby wpłynąć na ojca, by darował mi winę, gdyż jak m�wili, Lodek dostał tylko to, czego dawno wśr�d chłopc�w szukał. Lodek brał całą winę na siebie i zapewniał, że rana go nawet nie boli. Zabawa pałaszami się skończyła, na szczęście bez większych i groźniejszych następstw. Byliśmy od tego czasu najlepszymi przyjaci�łmi, przy zabawie nie obeszło się niekiedy i bez kł�tni, lecz wtedy wkraczała w to młodsza od Lodka jego siostrzyczka, kt�ra brała winnego brata za uszy i prowadziła do domu, za karę - upominając, że nie wolno z domu wychodzić, aż ona zawoła. Najczęściej już w drodze winny przyrzekał poprawę i wracaliśmy, bawiąc się zgodnie aż miło. Kochaliśmy ją widocznie obaj bardzo, jeżeli ona, mała kruszynka, potrafiła czupurnych kogut�w ujarzmić. Nareszcie - mając skończonych lat dziewięć, poszedłem do szkoły. Nauka szła mi dobrze, rodzice byli ze mnie zadowoleni, a ojciec chciał widzieć mnie w przyszłości nauczycielem. Pewnego razu, było to w dniu wolnym od zajęć szkolnych, nie pamiętam już z jakiej przyczyny, bawiąc się z chłopcami na podw�rzu otaczającym dom, w kt�rym mieszkaliśmy - słyszymy andbdquo;Krew naszą długo leją katyandrdquo;, biegniemy w kierunku Resursy Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, skąd dochodzą głosy andbdquo;Czerwonego Sztandaruandrdquo; - zatrzymuje mnie m�j pierwszy nauczyciel p. Antoni. andbdquo;Gdzie pędzisz?andrdquo; - Tam śpiewać. andbdquo;Co wolisz - andraquo;Boże coś Polskęandlaquo; czy andraquo;Krew naszą...andlaquo;?andrdquo; To i to. andbdquo;Co lepiej?andrdquo; - andbdquo;Krew nasząandrdquo; i pobiegłem, przyłączając sw�j chłopięcy głos do głos�w grupy protestujących, zdaje mi się w ten spos�b przeciwko przedwyborczemu zebraniu do Dumy, kt�re odbywało się w resursie. Ludzie się rozbiegli, za chwilę ukazali się kozacy, kt�rych chłopcy przywitali gwizdaniem i kamieniami - po czym znikli jak stado wr�bli przed jastrzębiem. Od tej chwili m�j były nauczyciel przestał się mną interesować i chociaż ja, spotkawszy go, witałem radośnie, był dla mnie nie taki jak dawniej - był zimny. Umiałem andbdquo;Boże coś Polskęandrdquo;, pieśń błagalną o Wolność i Ojczyznę i nieraz ją z mym nauczycielem śpiewałem, wiedziałem jednak, że andbdquo;Czerwony Sztandarandrdquo; to pieśń bojowa tych, co za swych gnębicieli uważają nie tylko zaborc�w, ale i polskich i niepolskich pan�w, żyjących z wyzysku uprawianego na robotnikach, to znaczy moich rodzicach i kolegach mojego ojca, kt�rzy jak dowiedziałem się parę lat p�źniej, byli członkami PPS-u, a kt�rzy ojca często odwiedzali, rozprawiając o swych potrzebach, o walce przeciwko caratowi i panom, o prowokacji Enpeeru [Narodowa Partia Robotnicza] - pańskich sługus�w, o zabiciu przez nich robotnika Łukaszka (może się inaczej nazywał, mogłem zapomnieć) o sprzedajności kleru i jednym słowem o wszystkim, co w tym czasie interesowało robotnika. andbdquo;Czerwony Sztandarandrdquo; był ich pieśnią a zatem i moją, była mi więc milsza niż inna. Siedząc w kom�rce, do kt�rej wejście było z mieszkania, uchyliwszy drzwi, słuchałem tych wywod�w - te zrobiły mnie tym, kim jestem, chociaż nie mam na to paszportu. Ojciec członkiem PPS-u nie był - darzyli go jednak swym zaufaniem. Pamiętam dzień, w kt�rym robotnicy fabryki Huldczyńskiego walczyli zaciekle z kozakami. B�jka wynikła na tle jakiegoś zatargu (nie wiem, o co się rozchodziło), syreny fabryczne ryczały przeraźliwie, dzwony kościelne dobywały głosu jak nigdy, na ulicach krzyk, zgiełk i wzywanie andbdquo;Do broni, do broni!andrdquo;. U nas w mieszkaniu około dziesięciu zdrowych mężczyzn - tych rozumiejących potrzebę walki i solidarności robotniczej, siedziało cichuteńko, zasłoniwszy okno grubą chustą, aby przejeżdżający patrol światła nie zobaczył. Ich świadomość czyniła z nich przyw�dc�w. *** Na jednej lekcji z historii ojczystej, nauczyciel opowiada panowanie Bolesława Śmiałego - tragiczny koniec wywołał przygnębiające wrażenie - on to widzi. andbdquo;Gdy będziecie nieco starsi, czytając nawet powieści Kraszewskiego, osnute na tle historii Polski, dowiecie się, że Bolesław Śmiały zasługuje nie na potępienie, jak to widać z podręcznik�w szkolnych, a raczej na wsp�łczucieandrdquo;. Dzieł Kraszewskiego poszukiwałem, z nich dowiedziałem się, że w większości wypadk�w dla arystokrat�w kościoła bliższym był interes Rzymu niż Ojczyzny. Poeta Ducha [Juliusz Słowacki], gdy przestrzega Polskę przed klerykalizmem, woła do niej... andbdquo;twa zguba w Rzymieandrdquo; - i On widział to, o czym oględnie pisał Kraszewski. Byłem źle usposobiony do kleru i praktyk religijnych - religią, jako jedynym z przedmiot�w nauki, interesowałem się bardzo, a że rodzice moi modlącymi się nie byli, uważałem, że jestem w porządku. Pewnego razu na naukę z religii przyszedł ksiądz proboszcz, dziś już kanonik, sprawdzić widocznie, jak daleko zapoznał nas z tym przedmiotem ksiądz prefekt. andbdquo;Wiemy, m�wi proboszcz, w przeciągu jakiego czasu B�g stworzył świat, uczeni jednak dowodzą i przekonują nas, że drzewo, aby zmieniło się w węgiel, potrzebuje parę milion�w lat, religia dowodzi, że świat istnieje niecałe 6 tys. lat, jakże się to więc stało?andrdquo;. Ja daję odpowiedź - andbdquo;Pan B�g jest wszechmocny i wszechwiedzący, wiedział, że ludzie będą potrzebowali węgla, więc swą wszechmocą tak urządziłandrdquo;. andbdquo;Dobrze, każdemu wierzącemu odpowiedź taka wystarczy, wśr�d uczonych jest jednak dużo niedowiark�w?andrdquo;. andbdquo;Pan B�g - odpowiadam, tworzył świat okresami: w jednym światło, w innym ziemię itd., dziś te okresy nazywamy dniamiandrdquo;. andbdquo;B�g stworzył jeden świat, w Starym Testamencie słyszymy tylko o Europie, Azji i Afryce, niezbyt dawno dowiadujemy się, że jest jeszcze Ameryka i Australiaandrdquo;. andbdquo;Uczeni powiadają nam, że w takim razie B�g musiał stworzyć świat�w kilka oraz innych ludzi rozmaitych kolor�w, opr�cz Adama i Ewyandrdquo;. I tym razem daję odpowiedź: andbdquo;B�g swą wszechmocą oddzielił wody od lądu - była jedna kula ziemska, otoczona wodami, rozmnożeni ludzie dotarli do wszystkich jej zakątk�w, wody podmulały, rwały ląd, aż z czasem oddzieliły jedną połać od drugiej, a że ludzie są kolorowi, na to wpływał klimatandrdquo;. Ksiądz z mojej wypowiedzi był zadowolony, stawiał mnie za wz�r innym, tylko ja nie mogłem z myślami się uporać. Jak to? B�g przecież jest wszechmocny, wystarczyłoby gdyby powiedział - andbdquo;Ma się staćandrdquo; to czy owo, a przecież jest wszechmocny, stać się powinno. Tu było inaczej, musiał wszystko robić stopniowo. Gdy byłem starszy, wytłumaczyłem sobie istnienie Boga, ja sobie tym głowy nabijać nie potrzebuję, tym bardziej, że i kary obawiać się nie potrzebuję, bo źle nie robię. *** Nauczyciele i nauczycielki, to przeważnie ludzie dobrzy, przełożony szkoły dawał się nam chłopcom dobrze we znaki, umiał tylko karać batem, bił sam lub posyłał do str�ża Pawła, ten pyta chłopca, co przeskrobał, gdy był przekonany, że chłopak na baty nie zasługuje, kazał krzyczeć jak najgłośniej, waląc batem po ławce, odchodzącego upominał: andbdquo;Jak będziesz wchodził do klasy, nie zapomnij drapać się po tyłku!andrdquo; i mamrotał. andbdquo;Psiekrwie, nadali się oba z Biedroniemandrdquo; (Biedroń był to znany w Zawierciu awanturnik - tu str�ż miał na myśli dyrektora fabryki T.A.Z., kt�ry swą tęgą figurą go przypominał, a z kierownikiem szkoły dobrze się zachowywał). Paweł miał więcej poczucia sprawiedliwości, niż przełożony. Jednego razu podczas pauzy, graliśmy w węża: kilkunastu chłopc�w, chwyciwszy się za ręce, ciągnęło się z całych sił, raptem w biegu skręcając - koniec zmuszony robić duży promień, wyciągał nogi co sił - nie zdążyłem, wywr�ciłem kozła i upadłem pod nogi jednemu ze stojących opodal chłopc�w i zwaliłem go na ziemię. Zerwał się dryblas i począł mnie walić, nic nie pomagało tłumaczenie, że go nie chciałem, grzmocił po łbie dalej. W oknie kancelarii szkolnej siedzi pan przełożony i przygląda się - nie bronię się nawet, pewny, że Julka odwoła - gdzie tam, nie widzi nawet, że nadbiegła siostra mego dręczyciela, drapie mi twarz niby kotka. Gdy jednak się przekonuję, że gdybym nawet przeciw Julkowi zawinił, to już mam dość i że odwołania od pana przełożonego się nie doczekam, zacząłem oddawać razy i wyzyskawszy moment, oswobodziłem się od mego przeciwnika andbdquo;bykiemandrdquo; - zobaczył, krzycząc andbdquo;Czekaj zb�ju, bandyto, ja ci dam!andrdquo;. Po pauzie, pan przełożony kazał mi przeprosić Julka, gdyż inaczej dostanę lanie - wziąłem lanie. Dopiero po śmierci ojca dowiedziałem się, dlaczego przełożony pan P. był do mnie taki uprzedzony - gdzieś przy kieliszku (p. P. w tych czasach andbdquo;czystąandrdquo; nie gardził) spotkali się z ojcem i pokł�cili mocno, rozprawiając o polityce. Dziś dzieci, kt�re należą do andbdquo;Czerwonego Harcerstwaandrdquo; lub takie, kt�rych rodzice są andbdquo;niebłagonadieżnyjeandrdquo; [andbdquo;nieprawomyślniandrdquo;], może się biją, ale im szykan nie szczędzą. Gdyby tych udało się dokształcić (mam na myśli nauczycieli, naturalnie nie wszystkich) społeczeństwo zyskałoby dużo. Prędko minął m�j najlepszy okres dzieciństwa. Ojcu ranna noga nie bardzo dokuczała, ale przeziębiwszy się na froncie, kaszlał stale, na domiar złego od czasu do czasu do butelki zajrzał zdrowo. Choroba - wzięto go do szpitala Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Przeleżał parę miesięcy, przez ten czas żyliśmy z zapom�g wypłacanych przez administrację Towarzystwa - i skromnych oszczędności, jakie zrobiła matka, kryjąc się z tym przed ojcem. Po wyjściu ze szpitala, w kt�rym go dłużej trzymać nie chciano, ojciec już pracować nie m�gł, szybko rozwijająca się gruźlica nie pozwalała - trzeba było pomyśleć, jak żyć z żoną i trojgiem dzieci, tym bardziej, że i zapomogi z fabryki odm�wiono. Wynajęliśmy mieszkanie na Argentynie, dzielnicy na obmyślany cel najodpowiedniejszej, gdyż tu mieszkali robotnicy fabryk: Erbego i Huldczyńskiego, kt�rzy zarabiali dobrze i poważną część zarobk�w zostawiali w karczmie, może dadzą utargować i nam, gdyż rodzice postanowili potajemnie sprzedawać w�dkę. Po przyjściu ze szkoły obowiązkiem moim było dostarczyć z monopolu w�dki, ojciec leżał w ł�żku, w dnie pogodne i gdy czuł się lepiej - w obok położonym lasku Towarzystwa, matka zajmowała się sprzedażą, przynoszony alkohol przechowywaliśmy u życzliwych sąsiad�w, w obawie, aby podczas rewizji akcyza zabierając go, materialnie nas nie skrzywdziła. Rodzice złościli się na mnie, że jestem niedbały, bo gdy mnie poślą po w�dkę, nie wiem, kiedy powr�cić. Pewnego razu ojciec, nie mogąc się na mnie doczekać - wyszedł i zobaczył mnie wychodzącego z przeciwnej strony, w ten spos�b zdążając do domu potrzebowałem 5 razy więcej czasu niż normalnie. Wtem chmara chłopc�w z andbdquo;Dom�w Tow. Akc. andraquo;Zawiercieandlaquo;andrdquo;, wybiegła zza sosen (było to jakieś 200 krok�w od domu, w kt�rym mieszkaliśmy) waląc we mnie i kosz kamieniami - krzyczała andbdquo;Potłuczmy gorzałę, nie będą cholery sprzedawaćandrdquo;. Głowa broczyła krwią, z rozbitych w koszu butelek lała się w�dka, dopiero gdy moi prześladowcy zobaczyli nadchodzącego ojca i biegnących w pomoc chłopak�w od sąsiad�w - uciekli. Myłem przecięty łeb, a ojczysko łkał strasznie! - we mnie coś się stało! Nie wiem jak i kiedy znalazłem się w objęciach ojca - zrozumiał, dlaczego nie chciałem się tłumaczyć, gdy zarzucano mi niedbalstwo. Odwiedzali potajemną karczmę wł�kniarze, kt�rzy niedaleko mieszkali, a ich chłopcy, kt�rzy przez to nieraz musieli zjeść mniejszy kęs chleba, wiedząc, gdzie idą i na co pieniądze, chcieli swą krzywdę przynajmniej na mnie odbić, pilnowali, wiedząc że przychodzić muszę: chcąc zmylić ich czujność, wybierałem coraz to inną, okrężną drogę. Podpici często przesiadywali do p�źniej nocy, a ja leżałem obok ł�żka na sienniku, nie rozebrany, aby być gotowy, gdy kt�ry zażąda przyniesienia zakąski. Nie cierpiałem ich - dziś wiem, że żyliśmy dzięki dobroci tych ludzi, kt�rym wygodniej i milej byłoby posiedzieć w restauracji, odległej o parę krok�w, aniżeli w izbie, w kt�rej leżał chory gruźlik - chcieli nam pom�c, robili to jak umieli. Lekcje odrabiałem wczas rano, a na przeczytanie jakiej książki czasu nie było. W grudniu 1910 r. zmarł ojciec, pozostawiając pod opieką matki trzech chłopc�w: trzynasto-, ośmio- i trzyletniego, wraz z obowiązkiem spłacenia 60 rubli, zaciągniętych w Towarzystwie Pożyczkowo-Oszczędnościowym w Zawierciu, podczas jego choroby. Matka w dalszym ciągu sprzedawała w�dkę, narażona na awantury z kobietami, kt�rym się zdawało, że do innej karczmy ich mężowie by nie trafili, oraz nieprzyjemności ze strony policji i akcyzy, kt�rzy coraz częściej domagali się łap�wek, za co przez pewien czas zostawiali nas w spokoju. Dla mnie warunki, w jakich obecnie żyliśmy, wydawały się nie do zniesienia. W czasie wakacji pracowałem u murarza, nosząc wapno i cegłę, i chociaż praca była ciężka, czułem się w niej lepiej niż w domu. Obowiązek noszenia w�dek przejął młodszy brat i matka. Po wakacjach - byłem już uczniem czwartego oddziału, dwuklasowej, pięciooddziałowej szkoły - coś jakby się we mnie załamało - usypiałem nad książką w domu i w szkole, arytmetyka, kt�ra była dla mnie ulubionym i łatwym przedmiotem, w łeb nie szła, byłem wyczerpany, czułem potrzebę spoczynku, spokoju, czego niestety w domu znaleźć nie mogłem. Gdy przyniosłem świadectwo szkolne za pierwsze p�łrocze i matka zobaczyła dw�ję nawet z tego, co przychodziło mi z łatwością - robiła mi gorzkie wym�wki, przypisując niedbałość mą brakowi twardej ojcowskiej ręki. W niespełna tydzień nie mogłem się już podnieść z ł�żka, wezwany lekarz stwierdził wyczerpanie i potrzebę dłuższego spoczynku. Przeleżałem miesiąc, po czym wr�ciłem do szkoły z postanowieniem odrobienia złego. W trzecim kwartale skasowałem dw�jki, a w czwartym zasłużyłem na to, że przełożony szkoły, w obecności całej klasy i nauczyciela oddziału, oświadczył mi: andbdquo;Puściłbym cię bez zdawania egzaminu, do piątego oddziału, ale że jesteś drań, będziesz zdawałandrdquo; (dobrze uczących się przepuszczano do wyższych oddział�w bez egzaminu). Nie byłem gorszy od innych chłopc�w, ale nieraz, gdy ktoś co spsocił, chcąc się dowiedzieć, kto to robił, przełożony wołał mnie, wiedząc, że mam mir wśr�d chłopc�w i pytał: Ty to zrobiłeś? - Nie. - Wiesz, kto to zrobił - m�w! Milczałem i brałem baty. Przełożony lubił lizus�w i skarżypyt�w, ja nieraz słyszał, z jaką pogardą o takich wyrażali się robotnicy, kt�rzy do nas przychodzili po w�dkę i za wszelką cenę takim być nie chciałem i nie chcę, a pisząc teraz czuję się nieswojo o kimś m�wić źle. Przełożony szkoły i za to mnie nie lubił i często mi przepowiadał, że zostanę bandytą, w czym się na szczęście pomylił, gdyż dla pieniędzy nie zabiłbym nikogo! Rozżalony niesprawiedliwością powiedziałem, że takie przechodzenie jest potrzebne lizusom, gdyż dobrze uczący się z egzaminem da sobie radę. andbdquo;Zobaczymyandrdquo; - i wyszedł. Podczas egzamin�w był wciąż obecny i nie zapomniał nigdy zadać pytania w nadziei, że mnie obetnie. Ostatni egzamin z geografii i krajoznawstwa. Wywołany, stoję przed mapą olbrzymiego Imperium Rosyjskiego, na zadawane pytania przez p. przełożonego w języku rosyjskim - odpowiadam, przeskakując z jednego krańca na drugi. andbdquo;Płoszę pana, upłynęło już czterdzieści minut, pozostaje nam bardzo mało czasu dla innychandrdquo; - to kochany przez nas wszystkich nauczyciel p. K., kt�regośmy nazywali andbdquo;Dziadkiem Głucąandrdquo; (na czole miał olbrzymi guz i nie umiał wymawiać andbdquo;randrdquo;) w ten spos�b reaguje, chcąc przyjść mi z pomocą, przełożony szybko wyszedł, mnie posłano na miejsce, za chwilę rozległ się dzwonek na pauzę. Kilkunastu chłopc�w i dziewcząt otoczyło kochanego Dziadka, dziękując mu za mnie. Opisuję obszernie niekt�re wypadki w nadziei, że może komu na coś się przysłużą. Po skończonych wakacjach, tym razem pracowałem na cegielni, odwożąc cegłę od kieratu, gdzie zarabiałem 30 kopiejek za pracę od sz�stej rano do sz�stej wieczorem z jednogodzinną przerwą obiadową, byłem już uczniem piątego oddziału i 1 kwietnia przestałem chodzić do szkoły. Matce tak dokuczały częste awantury podpitych, że temu nie oponowała - tym bardziej, że skończyłem lat piętnaście i mogłem być przyjęty do fabryki. W parę dni potem, zostałem przyjęty do fabryki odlew�w kuto-lanych p. Erbego w Zawierciu, do oddziału odlewni, gdzie zatrudniono mnie przy robieniu karni, potrzebnych do form, za co płacono mi 45 kopiejek dziennie, praca trwała od godziny 6-tej rano, do 6-tej wieczorem - normalnych przerw na jedzenie posiłku nie było, jadło się, gdy był wolniejszy czas. Formierz, kt�remu robiłem karnie do kran�w i kluczy (karnie robione z masy złożonej z piasku i mułu, umieszczano w formie tak, że oblewające je żelazo pozostawiało potrzebne otwory) robił gus (gatunek żelaza), kt�ry wychodził raz dziennie, starałem się mieć karnie na zapas, kierując tak, by wolny czas poświęcić na wywalanie kastli (ramki żelazne, napełniane piaskiem formierskim, w kt�rych odbijano model) tymi formierzami, kt�rzy lali na tak zwany tenper, wychodzący dwa lub trzy razy dziennie. Obsługując trzech takich formierzy, miałem za to 1 rubel 50 kopiejek tygodniowo, co łącznie z wypłatą wynosiło więcej niż 4 rb. Dziesięcioletni brat pracował na cegielni, zarabiając 25 kop. dziennie. (do szkoły nie chodził, bo fabryczna była dla niego zamknięta, ponieważ w niej nikt z domu nie pracował, na prywatną pieniędzy nie było). Doch�d ten pozwolił nam zlikwidować knajpę, mieliśmy upragniony spok�j, myślałem o dalszej nauce, miałem zamiar brać korepetycje, aby potem, gdy brat będzie zarabiał więcej i da matce utrzymanie - urzeczywistnić ojca marzenia i zostać nauczycielem, spodziewając się, że na związane z tym koszta zaoszczędzę. Ciężka praca fizyczna nie pozwoliła mi na urzeczywistnienie zamiar�w, przychodziłem taki zmęczony, że nieraz przy kolacji zasypiałem i nie czułem, kiedy mnie matka kładła w ł�żko. O samokształceniu i jakiejkolwiek nauce w takich warunkach nie było nawet mowy - ciężkie warunki pracy wpływały ujemnie na moją chęć samokształcenia. Po roku dostałem się na warsztat, tzn. dano mnie formować - jako początkujący zarabiałem osiem rb. tygodniowo, czasami i więcej. Wzrok miałem od urodzenia bardzo słaby, ciągła praca przy ogniu nadwerężała go bardzo - rozumiałem, że pracując tu dłużej, oślepnę. W marcu 1914 r., wiedząc, że matka zrobiła pewne oszczędności, postanowiłem poszukać innej pracy. Jeden z mych koleg�w, pracujący jako elektromonter w andbdquo;Zakładach Siemensaandrdquo; w Warszawie, zapewniał mnie, że tu pracę otrzymam. Pojechałem i zamieszkałem na ulicy Polnej 36 a. Mieszkało tu i czterech innych, nieco starszych monter�w, kt�rzy radzili na razie nie iść do zakład�w, lecz obracać andbdquo;fuchyandrdquo;, kt�rych mieli dużo - przez ten czas pod ich kierunkiem prędzej zapoznam się z pracą i gdy w�wczas przyjdę do zakład�w i kierownictwo przekona się, że nie jestem nowicjuszem, otrzymam na godzinę więcej. Praca mi się podobała, byłem z niej zadowolony, tym bardziej, że i matce mogłem z niej coś posłać - matka nie mogła pogodzić się z rozstaniem i stale pisała, abym powr�cił, a gdy napisała, że znalazła dla mnie pracę odpowiedniejszą - powr�ciłem. Pracowałem w fabryce andbdquo;Krawczyk i Skaandrdquo; i chociaż też w odlewni żelaza, było tu dla mnie lepiej, bo odlewy nie były częste, lecz niestety, nie pracowałem długo, za trzy tygodnie wybuchła wojna europejska, a ja z wieloma poszedłem na ulicę. Żyliśmy z niedużych oszczędności, jakie posiadała matka, dnie spędzając na zbieraniu grzyb�w, bor�wek i drzewa w lesie. W tym czasie, władze rosyjskie w gwałtownym pośpiechu i chaotycznie opuszczały nasze miasto, wysadzając za sobą mosty kolejowe. W parę dni potem wkroczyły wojska niemieckie i austriackie. Na ulicach krzyk i zgiełk - nadchodzące oddziały wojska rozbiegają się, szukając kwaterunku i pożywienia. andbdquo;Worszt, worszt - kielbas?andrdquo; - słychać wciąż na ulicy, przy żołnierzach chmara chłopc�w, kt�rzy wskazują, gdzie można nabyć potrzebne artykuły, za co często nagradzani są kęsami, za oddziałami pieszych ciągną się furgony i armaty - tak całe dnie i noce. Wszystko to zdąża w kierunku p�łnocno-wschodnim, skąd cichą nocą dochodzą odgłosy strzał�w - mrokiem powleczone niebo raz po raz rozdzierają błyski, jak w czasie burzy szybko po sobie uderzających piorun�w - toczy się bitwa. Wczesnym rankiem podwody wiozą rannych do dworca, skąd do Niemiec. Dowozu żywości nie ma, w mieście gł�d, kobiety pod piekarniami wyrywają sobie chleb wyglądu rozparzonej gliny - mężczyzn tu nie widać, ci ukrywają się, by przypadkiem nie dostać się w ręce austriackich żołnierzy, kt�rzy każdego spotkanego zabierają do roboty przy naprawie dr�g, nic za to nie płacąc a bardzo często trzymają do p�źnej nocy o głodzie. Wszyscy dziś myślą o jednym - jak zdobyć żywność! Jest to troską bezrobotnego i pracującego, kt�remu fabryki płacą bonami, a kt�rych nie bardzo chcą brać, chyba że z dużą stratą, tracąc zadowolenie, by tylko kupić coś z artykuł�w żywnościowych. Front przesunął się dalej na p�łnocny wsch�d, z okolicznych wiosek przywożą chłopi produkty - pieniędzy rosyjskich, do jakich mają zaufanie, brak (podobno potem, mnie już w Zawierciu nie było, postarali się o to przemyślni jak wciąż Żydzi, skupiwszy na wyr�b banknot�w wszystkie paszporty rosyjskie) - biorą maszyny, szafy, stoły, ł�żka, krzesła i poszukują andbdquo;kancapandrdquo;, lepszą odzież i buty - proletariat oddaje wszystko za ziemniaki, a chłopi się pytają, czy mogą być nieskrobane. Ci, co nie mają nic - głodują, żebrzą po wsiach i wyglądają miłosierdzia. W czasie tym rozchodzi się wieść, że za pośrednictwem miejscowego proboszcza rekrutują robotnik�w na wyjazd do Niemiec, na roboty rolne. Trzynastego października 1914 r. wyjechałem do tych rob�t, chociaż o nich, jak i olbrzymia większość innych, nie miałem najmniejszego pojęcia, w nadziei, że 1 grudnia tegoż roku powr�cę (tak nam bowiem m�wiono przed odjazdem) a zapracowane pieniądze przedłużą naszą wegetację. O matkę i braci byłem spokojny, wiedząc, że posiadany zapas żywności, nabyty za posiadane po ojcu książki powieściowe, do tego czasu im wystarczy. Mysłowickie Biuro skierowało nas do Sztumu w Prusach Zachodnich. Tu w podw�rzu Landratsamtu (starostwa) przydzielano nas do gbur�w (tak w miejscowym języku ludność m�wiąca po polsku, nazywała posiadaczy majątk�w ziemskich) z powiat�w sztumskiego, malborskiego, kwidzyńskiego i suskiego. Grupa, do kt�rej i ja należałem, osiemnastu mężczyzn i cztery kobiety, przeznaczona została do Hospitalsdorfu (Szpitalne), majątku w powiecie sztumskim, odległego o pięć, może sześć kilometr�w od miasta powiatowego. Właściciel tego majątku, Niemiec Put, ulokował nas w dw�ch izbach. W jednej, przeznaczonej dla kobiet, stała zbita z desek prycza, zaścielana słomą, służyła za dość wygodne legowisko - mieszkanie to było jednocześnie naszą kuchnią. W drugiej izbie, przeznaczonej dla mężczyzn, przybita do podłogi, długa sięgająca do ściany deska - tu nałożyliśmy słomy i sypialnia gotowa. Praca przy kopaniu ziemniak�w, burak�w pastewnych i cukrowych, dla nas nieprzyzwyczajonych, była bardzo ciężka. Nie raz wracaliśmy z pracy przemoknięci do ostatniej nitki, nie było gdzie wszystkiego wysuszyć, a nawet i przy czym, bo opału wydawano mało - kładliśmy się spać w ubraniu, aby przez noc wyschło, leżąc wyciągnięci jak struny, radzi, że ciasno, bo cieplej. Wszy żarły nas niemiłosiernie. Za pracę otrzymywaliśmy markę dziennie i jedzenie, kt�re gotowała jedna z naszych kobiet - ta w porozumieniu ze swym i innych kobiet kochankami, okradała nas z jedzenia, co było powodem ciągłych kł�tni, kt�re kończyły się b�jkami. Nie mogliśmy doczekać 1 grudnia, w myśl kontraktu, dnia naszego powrotu do domu. Przed pierwszym, czytaliśmy wywieszone ogłoszenia: że uważani jesteśmy za jeńc�w cywilnych, że pobyt nasz trwać będzie do ukończenia wojny, że winniśmy być wdzięczni pracodawcom za ofiarowaną nam pracę i że uchylanie się od pracy i ucieczki karane będą surowo. Pomimo tego ogłoszenia w dniu 1 grudnia przed Starostwem w Sztumie byliśmy wszyscy, żądając wysłania nas do Polski, gdyż tu dla nas warunki są niemożliwe. Zagrożono aresztowaniem - ulegliśmy. P�źnym wieczorem wracaliśmy pieszo, wozami do przeznaczonych miejsc pracy - wynagradzanej marnie, hojnie za to płaconej szykanami i biciem. Wieczorami czytając andbdquo;Gazetę Grudziądzkąandrdquo;, wydawaną przez Wiktora Kulerskiego, lub andbdquo;Pielgrzymaandrdquo; wychodzącego w Pelplinie - poza komunikatami z frontu, nic dla nas nie było ciekawego w gazecie. Sumiennie zapisywaliśmy dziesiątki tysięcy zabitych i wziętych do niewoli Francuz�w, Rosjan i innych, a sumując, byliśmy pewni, że wojna się rychło skończy, bo nieprzyjaci�ł Niemiec pozostało bardzo mało. Znudzeni liczeniem i wyczekiwaniem końca, na wysyłane listy do rodziny nie mając żadnej odpowiedzi, braliśmy się do kart lub szli do pobliskich karczm, by przy kieliszku czy boku spragnionej pieszczoty Niemeczki, zabić tęsknotę. Do w�dki miałem niewymowny wstręt, nie piłem nigdy, pomimo zachęty koleg�w. Wycieczki kończyły się smutnie - zaczepieni przez Niemc�w, braliśmy się do łb�w, za co niejeden odsiedział parę tygodni w więzieniu. Mnie tęsknota żarła! Gdy tylko miałem parę marek w kieszeni, czułem jakby mnie coś pchało w stronę rodzinnego kraju. Kładłem cały majątek na siebie i szłem w nadziei, że dostanę się do domu - każda pora roku była dla mnie dogodna. Dniem spałem, gdzieś w życie, w lesie czy stogu siana lub stercie słomy, głodowałem, gdy wyczerpywał się zapas żywności a bałem się iść gdzie kupić, by nie być zatrzymany - nocą szłem. Pracowałem parę tygodni rybakom za przewiezienie mnie na drugą stronę Wisły i nieraz aż pod Aleksandr�w, łapany, odsiadywałem więzienie i wracałem do pracy, odprowadzany przez żandarma; obdarty, wychudzony, bez nadziei i chęci do życia. Umiałem już wszystko: orać, bronować, prowadzić siewnik, żniwiarkę, cenioną była moja umiejętność wpuszczania zboża do młockarni, byłem dobrym kosiarzem, furmanem, wiązałem jak maksyma, byłem szwajcarem, owczarzem, hodowcą trzody chlewnej - wszystkim, czym m�gł być robotnik rolny. Znany byłem w okolicy jako dobry i sumienny pracownik, kt�ry miał tylko tę wadę, że nie m�gł usiedzieć na miejscu. Najczęściej, po nieudanej wędr�wce do Polski, uciekałem, by nie płacić koszt�w powrotnej podr�ży, będąc pewny, że pracę otrzymam i że m�j nowy chlebodawca z chęcią zapłaci karę za to, że mnie przyjął bez zezwolenia starosty, oraz koszta, kt�re ja miałem płacić. W okolicy, w kt�rej przebywałem, miasteczka nieduże, ale czyste - dużo zieleni, ulice szerokie, domy murowane, otynkowane i czysto wybielone, w nich przeważnie nie mniej jak dwuizbowe mieszkania, nawet na wsi i okolicznych folwarkach jednoizbowych mieszkań spotykałem mało. Sklepy olbrzymie - artykuł�w, w kt�rych sprzedawca był zainteresowany, znajdowało się wszystko, ceny stałe i przystępne. Szosy r�wne, dobrze utrzymane, po obu stronach wysadzone drzewami, przeważnie owocowymi. Ziemie - mały czy duży gospodarz, miał w jednym kawale. W urzędach nawet do andbdquo;cywil gefangenandrdquo; odnoszono się grzecznie. Nie wiem - może w tym uwidaczniała się ich kultura, bo lud umiał i wiedział mało. Młode pokolenie chlubiło się tym, że umiało przeczytać wezwanie do wojska, list z niego napisać i Vaterlandsgeschichte znało na pamięć. Ludność m�wiła przeważnie po polsku, gdyśmy się niekt�rych pytali, jakiej są narodowości - polskiej czy niemieckiej, odpowiadano: andbdquo;Ja nie Polakandrdquo;, andbdquo;Ja nie je Niemiecandrdquo;, andbdquo;Ja je katolikandrdquo;. Gdyśmy im m�wili, że i Niemcy są katolicy, odpowiadali andbdquo;Oni są deutschkatolisch, ja je katolikandrdquo;. Nic więc dziwnego, że cztery powiaty nadwiślańskie w plebiscycie przypadły Niemcom. Uświadomionych narodowo było mało. Nadszedł pierwszy transport jeńc�w rosyjskich - trzydziestu przybyło do majątku Cygus - pracowałem wtedy jako młodszy szwajcar i mieszkałem u swego zwierzchnika, żona jego pobiegła zobaczyć jeńc�w - gdy przyszła opowiadała nam, że ruski są andbdquo;dyck fein chłopcyandrdquo;, mają tak samo dwoje oczu jak i my (a nie jedno, jak wielu o tym myślało) tylko imiona dziwne! andbdquo;Kareko, Rututu, Hiphihiandrdquo;. Jednakowo lud wszędzie ogłupiają - od nich nie mogliśmy się wiele nauczyć. Gdy wyczytałem w andbdquo;Robotnikuandrdquo;, że ankietą interesują się nasi nawet we Francji, mam nadzieję, że ofiarna praca tych, kt�rym dobro klasy robotniczej leży na sercu, dotrze do nich przynajmniej z doborem książek (kt�rych nam w Niemczech tak było brak), a te czytane umiejętnie, przyniosą rozrywkę i pożytek. Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, chcąc prowadzić pracę oświatową w pierwszym rzędzie wytęża swe siły, aby mieć bibliotekę, z kt�rej by mogła korzystać młodzież i starsi. Żądni wiedzy chętnie czytają książki, kt�re w większości wypadk�w nie przynoszą pożądanych skutk�w, bo czytający interesują się barwnymi faktami czy zdarzeniami, kt�rymi autor stara się trzymać czytelnika do czasu rozwiązania jakiejś kwestii. Należałoby zanotować kilku czytających, jakie biorą książki do czytania, a gdy je zwr�cą, poprosić każdego o napisanie: co go w przeczytanej książce interesuje, co mu się w niej podoba, a co nie i dlaczego. Zebrane opracowania przynieść, po czym zebrawszy wszystkich, starać się wytłumaczyć to, czego nie rozumiał lub mylnie pojął czytający. Takie prowadzenie czytelni przyniosłoby duży pożytek. W początku 1916 r., po ostatniej mej pr�bie dostania się do domu, za każdą zapłacono mi tylko tygodniowym więzieniem, ale za to porządnym laniem w komendzie policji w Malborku, dostałem pracę o sześć kilometr�w od Sztumu, w średniowł�kowym majątku p. K., kt�ry wśr�d nas cieszył się opinią dobrego i wyrozumiałego człowieka. Nowy m�j właściciel, czterdziestokilkuletni mężczyzna, szczupły i blady, z samego już wyglądu niezdrowy, dlatego pewno urlopowany od wezwania [do wojska], bardzo często wyjeżdżał, biorąc udział w jakiejś komisji wojskowej - w domu: żona, troje nieletnich dzieci, rodzice i stryj, wszyscy niezdolni do pracy w polu. Pewnego wieczoru, zaledwie w kilka dni po moim tu pobycie, wezwał mnie do siebie. andbdquo;Ostatnim razem pracowaliście u p. Dika w Polaszkach?andrdquo; - Tak! andbdquo;Czy Dik to zły człowiek?andrdquo; - Nie! andbdquo;Dlaczego, gdy was tam po waszej niefortunnej ucieczce odprowadzono, nie chcieliście tam pozostać?andrdquo;. Nie było tam ludzi z Polski, więc nie chciałem. andbdquo;Mam was się spytać, czy powr�cicie tam, czy zostajecie u mnie? - Zostaję. andbdquo;Tu macie list od matki (była to pierwsza karta z domu, odpowiedź na kilkanaście pisanych, przyszła na stare miejsce) i sto marek od p. Dicka za dobrą pracęandrdquo;. - andbdquo;Jutro wyjeżdżam, będę w mieście, jeżeli chcecie mogę coś pieniędzy odesłać waszej matce, kwit z poczty wam oddam!andrdquo;. Posłałem pięćdziesiąt marek, potem w każdym miesiącu w miarę możliwości. Od tej chwili przyjąłem na siebie włożony obowiązek czuwania nad gospodarstwem podczas jego nieobecności. Pracę spełniam sumiennie - m�j gospodarz zasługiwał na to. Nieraz przywoził mi książki powieściowe w języku polskim, przeważnie Prusa i Rodziewicz�wny, upominając, bym o tym nikomu nie m�wił i nikomu ich nie pożyczał, gdyż gdyby się o tym dowiedziano, miałby z tego tytułu nieprzyjemności. Najczęściej w niedzielę, gdy koledzy, kt�rzy też w tym majątku pracowali, poszli do Sztumu, skąd wracali wieczorem - ja, było to latem, wyprowadzałem konie na łan koniczyny, przywiązywałem na długich łańcuchach do wbitych pali w ziemię i zabierałem się do czytania książek. Pewnego razu nie zauważyłem noszącej mi obiad dziewczyny, kucharki u państwa K., spostrzegłem ją dopiero, gdy nachylona czytała ze mną. Od tej pory, każdą wolną chwilę, spędzaliśmy na wsp�lnym czytaniu i wycieczkach, zażyłość nasza skończyła się małżeństwem, z zawarciem kt�rego miałem niemało kłopot�w, jak to już pisałem na wstępie. Ponieważ jednak zawarłem ślub cywilny, bez uprzednio zawarcia kt�rego i kości�ł go dać nie może, księżulo przysłał po nas, wspaniałomyślnie zrzekając się zapłaty. Moi chlebodawcy, u kt�rych teraz zgodziłem się na ordynarię [funkcję w rodzaju służącego], na gwałt restaurowali dwuizbowy lokal w domu przeznaczonym dla służby - meblowali i zaopatrywali we wszystko, czego nie widzieli u nas, a uważali za potrzebne na nowym gospodarstwie. Dzięki ich pomocy wkr�tce, jak na proletariuszy, czuliśmy się dobrze, z czego bardzo cieszyli się rodzice żony, przedtem zmartwieni tym, że bez ich pomocy, kt�rej pomimo szczerych chęci udzielić nam nie mogli, rady sobie nie damy. Rodzice żony, obarczeni kilkorgiem dzieci, zarabiali na ich utrzymanie, pracując na folwarku - ojciec zabrany na front rosyjski, pozostawił rodzinę na zapomodze kajzera [cesarza] (chora, od dłuższego czasu matka nie pracowała), gdy przyjeżdżał na urlop andbdquo;wypoczynkowyandrdquo; szedł natychmiast do pracy, aby dzieciskom kupić przyodziewek czy buty, na kt�re nigdy nie starczało. Tu doczekałem się przyjścia na świat dwojga dzieci, tu dowiedziałem się o rewolucji rosyjskiej, tu widziałem powstające andbdquo;Arbeit und Soldaten Ratandrdquo; [rady żołnierskie i robotnicze] i pana Broże, burmistrza m. Sztum, kt�ry teraz jak nigdy przedtem z wszystkimi się witał, ściskał rękę i pytał o zdrowie i powodzenie - Polak�w, bardzo poprawnym językiem polskim, choć niedużo przedtem, gdy się do niego zwracano w tym języku, potrzebował tłumacza. Tu zastała mnie radosna wieść o Zmartwychwstaniu Polski Niepodległej, o walce z Niemcami w Poznańskim, o zajęciu przez wojska polskie Torunia, Grudziądza, Tczewa, Starogardu, Gniewu i pragnąłem, by jak najprędzej przeszli Wisłę a Sztum już niedaleko. Chciałem jechać do Polski - nie puszczano, aż nareszcie uzyskałem wizę i szykowaliśmy się do drogi, choć tydzień przedtem otrzymałem list od matki, aby się z przyjazdem nie śpieszyć, bo pracy nie ma i trudno mi będzie z rodziną wyżyć. Siadamy w Sztumie i w niedługim czasie w Gardei (Garusce) - pobieżna kontrola przeprowadzona przez niemiecką straż celną - pociąg rusza i już jesteśmy w Polsce, i tego samego dnia tj. 9 kwietnia 1920 r., jesteśmy w Grudziądzu. Na pociąg mamy czekać parę godzin, zużywamy je na obejrzenie, już teraz polskiego, miasta. Na ulicach cicho, przechodni�w mało, tylko przed kantorami wymiany większe grupy powracających z Prus Zachodnich i Wschodnich, kt�rzy w swym patriotyzmie, czym prędzej pozbywają się swych oszczędności w markach niemieckich, zamieniając na polskie. Idziemy ulicą Lipową - koszary im. Kościuszki, w nich żołnierze polscy, kt�rzy w znojnym trudzie, bagnetem, - znaczą granicę Niepodległej Ojczyzny, tej, kt�ra jak słyszałem w młodości, miała być matką dla ludu - ogarnia mnie wstyd, że z nimi nie jestem. Wracamy - czas pomyśleć o posiłku dla siebie i dzieci: trzyletniej Jadzi i p�łtorarocznego Janka. Jedziemy do Torunia, stąd do Aleksandrowa wygodnie, w wagonach przestronnie. W Aleksandrowie czekamy na pociąg kilka godzin, tu: ścisk, nawoływania, lecz jakoś milej, serdeczniej, ten czy �w zagada, skąd i gdzie jedziemy, radzi bagaż trzymać przy sobie, bo zginie, inny informuje, że pociągi są przepełnione, ale on postara się ulokować dzieci i żonę, sam z bagażami muszę sobie dać radę. Po ciężkich trudach podr�ży 12.IV.1920 r. witałem matkę i najmniejszego brata, średni był w wojsku. Trzy dni potem na Komisję poborową w Będzinie - odesłano mnie do szpitala w Kielcach na wydział oczny, po dwutygodniowym pobycie, odesłany na zborniak, czekałem parę tygodni, aż nadejdzie na mnie kolej i odesłany do Będzina zostałem puszczony do domu jako andbdquo;odroczony do czasu wezwaniaandrdquo;. Żona z dziećmi podczas mej nieobecności została przy matce, żyjąc z oszczędności zrobionych w Niemczech, - gdy przyjechałem, goniła ostatkami. Za markę niemiecką przy zamianie w Grudziądzu, otrzymałem dwie polskie, a teraz płacono za nią około sześćdziesiąt. Waluta polska traciła na wartości, drożyzna szalała, oszczędności znikły - wziąłem worek na plecy i skupywałem butelki, kt�re dostarczałem rozlewniom w�dek w Zawierciu, broniąc się w ten spos�b od ostatecznej nędzy. W fabryce wł�kienniczej Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; pracowało już sporo ludzi i stale przyjmowano więcej. Zabrałem legitymację Klasowego Związku Metalowc�w, zalegalizowanego już w 1913 r. (związek ten mieścił się w�wczas przy ulicy Łośnickiej, obecnie Piłsudskiego w domu Wieczorka), kt�rego byłem członkiem i udałem się z prośbą do Zarządu Klasowego Związku Wł�kniarzy o skierowanie mnie do pracy (bez poparcia czy zgody związk�w zawodowych nikt nie dostał pracy w T. A. Z., jedynej fabryce, kt�ra szła już nie gorzej i płace były możliwe). Nareszcie 22 czerwca 1920 r. otrzymałem pracę w chemicznej fabryce andbdquo;Zagłębieandrdquo; w Zawierciu, za usilnym poparciem niezwiązkowc�w, a ludzi kt�rzy tylko widząc mą nędzę - pomogli mi. Tu pracowałem jako robotnik, magazynier, szorowałem podłogi, rozbierałem stare piece, odbierałem przywiezione budulce i wykonaną robotę, załatwiałem rachunki, korespondencję, szykowałem sprawozdania miesięczne dla Zarządu fabryki itp. Za to płacono mi tak jak wszystkim, tj. tyle, że za dzienny zarobek można było kupić cztery kg chleba i to w takim wypadku, gdy nie przedłużono terminu należnej wypłaty. Otrzymałem i mieszkanie: pok�j z kuchnią, w obrębie fabryki, ale za to gdy inni po ośmiogodzinnym dniu pracy szli do domu, ja będąc pod ręką, wzywany byłem niekiedy do p�źnej nocy, za co wynagrodzony nie byłem. Gdy upominaliśmy się o podwyższenie płacy, obiecywano uskutecznić to p�źniej, bo teraz nie ma pieniędzy, fabryka przeprowadza remont - jak będzie szła produkcja, będą płacić więcej - o pracę było trudno, więc czekaliśmy. Po roku takiego czekania zdzierałem ostatnie ubranie i buty i nie widziałem możności ich kupienia - nigdy z żoną nie najedzeni do syta, dzieci często musiały obywać się bez mleka i cukru, kt�ry zastępowaliśmy sacharyną, na pocieszenie mając zapewnienie pana dyrektora - chemika, andbdquo;że ta wprawdzie środk�w odżywczych nie ma, ale szkodliwa nie jestandrdquo;. Żyliśmy jednak nadzieją, że przecież w Polsce będzie lepiej, dziś po piętnastu latach, po każdym posiłku: śniadaniu, obiedzie czy kolacji, zjadłbym na dodatek z p�ł kg chleba i 1/4 kg wędlin, a sądzę ani żona ani też żadne z czworga naszych dzieci takiej porcji by się nie ulękło, bo wiem, że nigdy nie pojedzą do syta. Zarobię 2 zł 40 gr. dziennie, minus świadczenia, aby z tego zapłacić mieszkanie, kupić buty, jakie takie porcięta, książki i przybory szkolne, światło, opał itp.; by z tego żyć - trzeba być nie dyrektorem Funduszu Pracy czy jakim innym dygnitarzem z nominacji czy andbdquo;wybor�wandrdquo; - trzeba być robotnikiem w Niepodległej Polsce i być nagradzany za pracę z Funduszu Pracy. Czytałem gdzieś, że andbdquo;Człowiek pnie się wysoko - aby i tak spocząć na doleandrdquo;. W d�ł - byle nie wcześniej niż w andbdquo;Dniu Zapłatyandrdquo; i z nadzieją, że pokolenie weszło w andbdquo;Nowe Jutroandrdquo;. W końcu czerwca 1921 r. wyjechaliśmy w okolice Grudziądza, w nadziei, że tu nadchodzące żniwa pozwolą nam zarobić a tym samym żyć znośniej. Tu spotkaliśmy Dębowca, murarza pochodzącego z Dąbrowy G�rniczej, z kt�rym znałem się z czasu pobytu w Niemczech, mieszkał w Małym Torpnie, przedmieściu Grudziądza, zarabiając na utrzymanie rodziny murarką. Poczciwy człeczyna zaofiarował nam u siebie schronienie i nadz�r nad dziećmi, radząc czym prędzej chwytać się pracy. Kopaliśmy torf, pracowali przy żniwach, kopaniu ziemniak�w i burak�w - każdą niedzielę poświęcając na szukanie w okolicznych folwarkach wolnego do zakontraktowania na rok miejsca, kt�rego niestety nie znaleźliśmy. P�źną jesienią - bez pracy, postanowiliśmy, że żona z dwoma c�reczkami pojedzie do rodzic�w, ja z chłopcem do Zawiercia, gdzie będę się starał o popłatniejszą pracę. Zaopatrzona w wizę wyjechała żona do Niemiec, ja do Zawiercia, gdzie wkr�tce otrzymałem pracę w odlewni żelaza p. Erbego. Zarobek był nieduży - pomagałem sobie sprzedażą papieros�w, kt�rych robiłem parę setek dziennie. Mieszkałem z matką i dziecko miało dobrą opiekę - szukałem jednak mieszkania i pisałem do żony, aby przyjeżdżała. Otrzymałem odpowiedź, abym starał się o wizę i przyjechał natychmiast, gdyż m�j były chlebodawca, zapewnia mi pracę - rodzice żony gorąco mnie prosili. Tęskniłem za żoną i dziećmi - pojadę. Po załatwieniu na miejscu formalności związanych z wyjazdem za granicę, pojechałem do Warszawy, zabierając ze sobą chłopca, aby w konsulacie niemieckim otrzymać zezwolenie na pobyt w Niemczech, takowe otrzymuję z zastrzeżeniem, że będzie ważne przy okazaniu zezwolenia miejscowej policji na pobyt w danej miejscowości. Jadę do Grudziądza, piszę o przysłanie mi takowego i czekam na nie u przyjaciela. W trzecim dniu zjawia się żona bez zezwolenia, kt�rego wydać nie chcą, przeszła przez andbdquo;zieloną granicęandrdquo; - drogę zna, idziemy a na miejscu rzeczy ułożą się pomyślnie. Nie wierzyłem, domyślając się, że tęsknota i chęć pozostania przy swoich do tego ją popycha, jak mnie pchała, gdy byłem w Niemczech. Przez Scheinbruk, przyjechaliśmy do stacji Wydzno, w d�ł od dworca biegnie szosa ku wsi tejże nazwy, na prawo od szosy wąski łan żyta, za nim jezioro Wydzno. Wybiegliśmy z pociągu i czym prędzej na szosę, z niej w żyto, rozgarniając je, by nie pozostawić śladu - kończy się zboże, dalej wiklina i jezioro, kt�re tak otacza wieś, że chcąc ją przejść, trzeba koniecznie wejść na szosę tuż przed samą wsią. We wsi stacjonuje posterunek straży granicznej - ukryci w wiklinie, czekamy do nocy, wtedy łatwiej zmylić czujność warty. Nocą skradamy się między domami - doszliśmy pod sam posterunek, ukryci za węgłem, słyszymy kroki oddalającego się wartownika - podbiegam, uchylam drąg zamykający przejście ze wsi w pas graniczny i szybko a cicho oddalamy się drogą polną ku granicy niemieckiej i jeszcze dwieście krok�w a będziemy w Niemczech, wtem andbdquo;haltandrdquo; - z żyta wyskakuje dw�ch żołnierzy, patrzę Polacy, zaczaili się na szmuglerzy, złowili nas. Odprowadzili nas na posterunek, skąd odwieźli do Grudziądza i oddali w ręce policji - siedem dni aresztu śledczego, potem rodzice żony odwieźli nam dzieci do Gardji, praca do p�źnej jesieni w okolicach Grudziądza i powr�t do Zawiercia, do matki. Wkr�tce otrzymałem pracę w Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo;, jako str�ż, potem przeniesiono mnie do andbdquo;Drukarni - Wykończalniandrdquo;. Tu robotnicy zarabiali więcej, niż w innych fabrykach, tu obowiązywał dodatek drożyźniany, trzeba było tylko czym prędzej po wypłacie nabywać potrzebne artykuły, a wegetacja była znośna. W izdebce, kt�rą od kilku lat zajmowała matka, mieściło się teraz ośmioro ludzi: matka, dw�ch braci i my z dziećmi - było nam ciasno, wynająłem mieszkanie we wsi Łośnice o trzy km odległej od Zawiercia (w Zawierciu o mieszkanie było trudno) i tu zamieszkałem, zadowolony, że pożycie zaczyna układać się normalnie. *** Od 15.III.1923 r. byłem członkiem Klasowego Związku Wł�kniarzy - tu stale kł�tnie, jedni drugim zarzucali karierowiczostwo, łapownictwo, trwonienie grosza publicznego, i w wielu wypadkach dawali na to dowody, ci płacili pięknym za nadobne, a będąc u steru oddawali ich pod sąd koleżeński, kt�ry ich wykluczał za andbdquo;działalność na niekorzyść organizacjiandrdquo; (trzeba i powiedzieć, że gdzie indziej działo się gorzej, mam na uwadze organizacje ż�łte [tzw. ż�łte związki zawodowe - zależne od pracodawc�w, wsp�łpracujące z nimi w zamian za korzyści materialne dla lider�w]). Od 10.II.1924 r., tj. od daty zwolnienia mnie z pracy, do chwili wstąpienia w szeregi PPS-u - to czas, w kt�rym rad byłbym sprzedać ostatnią koszulę, aby za to mieć kawałek chleba dla żony i dzieci - nie mając zasiłku z Funduszu Bezrobocia, ratując się od śmierci głodowej, wysprzedałem wszystko: szafę, st�ł, krzesła, ł�żka i zbędniejsze rzeczy kuchenne, zjadając kolację, kładliśmy się spać na zasłanej słomą podłodze, bez nadziei lepszego jutra. Dostałem się do pracy przy budowie szosy Zawiercie -Włodowice, płacono tu za ośmiogodzinny dzień pracy 2 zł 40 gr, z czego wyżyć było trudno. Wybuchł strajk - żądaliśmy podwyższenia płacy i obliczania za godziny nadliczbowe w myśl obowiązującej ustawy. Wśr�d pracujących było dużo chłopc�w z okolicznych wiosek, dla kt�rych te zarobki były wystarczające, gdyż mieli dach nad głową, sw�j chleb i ziemniaki - na skutek tego solidarność się załamała, a przyw�dca strajku został bez pracy, po niejakim czasie otrzymałem pracę przy budowie remizy kolejowej w Łazach, oddalonych od miejsca mego zamieszkania przeszło dziesięć km i drogę tę każdego dnia przebywałem pieszo, aby nie tracić na kolej i prędzej załatać dziury w budżecie domowym, tu dobiłem nareszcie z zasiłku z Funduszu Bezrobocia, a pobierając czternaście zł tygodniowo miałem przynajmniej chleb zimą. Gmina Kromoł�w, za pośrednictwem kt�rej Obwodowy Funduszu Bezrobocia wypłacał zasiłki, załatwiała wszystko związane z tym niedbale. Zarejestrowani bezrobotni otrzymywali należny im zasiłek po kilkunastu tygodniach - nie mając przez ten czas z czego żyć. Zainteresował się tym Związek Zawodowy Robotnik�w Przemysłu Chemicznego i Pokrewnych w RP, oddział w Ogrodzieńcu, kt�ry wśr�d bezrobotnych Kromołowa i okolicy miał członk�w - chcąc przyjść im z pomocą zwołał 7.12.1925 r., zgromadzenie wszystkich bezrobotnych, na kt�rym uchwalono: że każdy opłacający dwadzieścia gr. tygodniowo uważany jest za członka, i na kt�rym zostałem wybrany do załatwiania wszelkich spraw dotyczących bezrobotnych, a upełnomocniony przez Zarząd, w kr�tkim czasie doprowadziłem do normalnych warunk�w, skarbiąc sobie wdzięczność i uznanie bezrobotnych - sam zadowolony, że się na coś przydałem tym, kt�rzy nie umieli sobie poradzić. Nie wszystkim ma praca się podobała - w lutym 1926 r. zostałem aresztowany, pod zarzutem tworzenia andbdquo;komitet�w bezrobotnychandrdquo;. Jedni twierdzą, że to robota przeciwnik�w politycznych, inni że Zarządu Gminy. Po kilkudniowym areszcie śledczym - wypuszczony na wolność - długo jeszcze ma osoba interesowała sędziego, zanim otrzymałem powiadomienie z Prokuratury, że andbdquo;przeciw oskarżeniu z art. 102 K. K., sprawę się umarza powodu braku cech przestępstwaandrdquo;. Po tych tarapatach, ciężka choroba żony na zapalenie nerek i czworga dzieci na odrę, kt�re musiały przebywać w zimnym, nieopalonym mieszkaniu, bez dostatecznej pomocy lekarskiej z powodu braku funduszy - dwoje najmłodszych pomogli zanieść na cmentarz towarzysze z PPS-u, widzieli we mnie kolegę z lat młodzieńczych, kt�remu trzeba pomocy i kt�rą nieśli w miarę swej możliwości. Rok 1926 - praca przy budowie szosy Zawiercie -Włodowice, kt�rą zaproponował mi p. inżynier i przedsiębiorca Gorjanowicz, kt�ry puszcza w niepamięć moje wystąpienie podczas strajku 1924 r. z uwagi na solidną pracę (1933 r. przysłał na ręce Zarządu miasta złotych trzysta, aby nimi obdzielić 30 robotnik�w po 10 zł każdemu, nadmieniając, abym nie był pominięty - chcieliśmy za to chociaż listownie podziękować, nie mogliśmy jednak doprosić się adresu od p. C., sekretarza magistratu). Rewolucja majowa [przewr�t majowy 1926 r.] - radość klasy robotniczej, że wreszcie znalazł się ktoś, co wziął rozwydrzoną Hienę [tzw. rząd Chjeno-Piasta, centroprawicowy, tworzony przez ugrupowania chadeckie i PSL andbdquo;Piastandrdquo;] za łeb - manifestacyjne pochody i wiece, na kt�rych wyraża swą gotowość skończenia ze starym porządkiem i czeka z dnia na dzień rozkazu przyw�dc�w, po czym oczekiwanie konsekwencji tej rewolucji, kt�ra też niebawem wyraża się zniesieniem akcji doraźnej, rozczarowanie i b�l, kt�ry odczuwam z wszystkimi widzącymi nadchodzące ciężkie czasy. W dniu 1 maja 1927 r. wstępuję do PPS, przekonany przez koleg�w i mych przyjaci�ł pepesowc�w, że tu można pracować na korzyść klasy robotniczej. Wkr�tce otrzymuję pracę w P.K.Ch. w filii w Zawierciu, zastępując urlopujących furman�w - uzyskałem ją za pośrednictwem zmarłego tow. M-skiego, przewodniczącego Dzielnicy PPS w Zawierciu i urzędnika P.K.Ch. Filii Zawiercie. Był to człowiek surowy dla podwładnych mu furman�w,- gdy widział ich niedbałe opatrywanie koni lub bezmyślne niszczenie taboru, oburzony krzyczał: andbdquo;Kanalie! To dobro społeczne, i jak mnie znacie, wyrzucę, gdy jeszcze coś podobnego się zdarzyandrdquo;. Odnosiło to dobre skutki, bo każdy wiedział, że złym czy nieoględnym postępowaniem sprawia andbdquo;Dziadkowiandrdquo; przykrość, na kt�rą nie zasługuje, bo przecież gdy dowie się, że kt�ry z nich jest w potrzebie i że konieczna jest pomoc w got�wce - dawał, andbdquo;sztorcującandrdquo; niekiedy tych, co chcieli zwr�cić. Partii był szczerze oddany - nawet szuje musieli to widzieć i ocenić, gdyż na jego żądanie przestawali kł�tni i złośliwych docink�w, bez jakich mało kiedy obeszła się konferencja partyjna. Byłem już członkiem Komitetu Dzielnicowego i sam prosiłem o powierzenie mi funkcji kolportera andbdquo;Głosu Zagłębiaandrdquo;, uważając, że rozchodzi się w małej ilości, a chciałem doprowadzić do tego, by gazetą robotniczą zainteresowała się szersze grono - co mi się udało. andbdquo;Dziadekandrdquo; zapraszał mnie często do siebie, dzieląc się swymi spostrzeżeniami oraz zwierzając się z zamiar�w w stosunku do całego ruchu socjalistycznego w Zawierciu. Bolał go bardzo upadek kooperatywy [sp�łdzielni] robotniczej andbdquo;Promieńandrdquo;, chciał dać got�wkę na wydźwignięcie jej, żądając w zamian pozwolenia obsadzenia jej ludźmi, kt�rzy się cieszą jego zaufaniem. Nie doszło to do skutku, reszty artykuł�w spożywczych i innych pozostałych z likwidacji andbdquo;Promieniaandrdquo; wyniosły z g�ry nad Związkiem Wł�kniarzy - gryzonie. Praca moja w P.K.Ch. za urlopujących furman�w się kończyła - zarząd Związku Wł�kniarzy z przewodniczącym G. na czele, udał się do administracji Tow. Akc. andbdquo;Zawiercieandrdquo; i przedstawił sprawę mego zwolnienia 1924 r. jako niesłuszną, i domagał się powrotnego zatrudnienia mnie. Okres wyborczy 1928 r. - ustały żarcia, do pracy pozostawieni jesteśmy własnym siłom, nie ma funduszy zbi�rka wśr�d towarzyszy, mało, urządzamy zabawę, zysk być musi, tylko nie trzeba dawać na kredyt, bo potem trudno odebrać - taka zapadła uchwała. W bufecie jest nas czworo: tow. L. z żoną, kt�raś z towarzyszek i ja. andbdquo;Dajcie cośandrdquo; - już - proszę za ten czas wykupić bony - wykupuje i oddaje, otrzymuje co mu należy, tak robią wszyscy, zadowoleni, że ich uchwała jest ściśle przestrzegana, tylko funkcjonariusz - sekretarz andhellip;....., uważa, że go uchwała nie obowiązuje, krzyczy i wymyśla. Gdyby mi powiedziano, że dygnitarzy związkowych uchwały nie obowiązują, nie byłbym sobie zrobił z niego wroga. Pieniądze są, teraz agitacja, rzucili się wszyscy, ja nigdy nie byłem w tyle, nie przykładałem dużej wagi do samych wybor�w, liczyłem tylko na to, że słowa rzucone w masy, kiedyś plon przyniosą. Organizowałem zgromadzenia wyborcze, przemawiałem na wiecach, nawiązywałem komitety wyborcze, kt�re w myśl instrukcji i zapewnień władz partyjnych miano po wyborach zamienić w komitety partyjne. Po wyborach na jednym z posiedzeń komitetu dzielnicowego, w sprawach organizacyjnych, poruszyłem sprawę zamiany komitet�w wyborczych na partyjne, motywując, że przez to nie będziemy w przyszłości narażeni na takie pytania andbdquo;gdzieście byli dotychczasandrdquo;, z kt�rymi stale spotykaliśmy się w okresie wyborczym, a prowadząc pracę na wsi wyrywać będziemy jej mieszkańc�w spod wpływ�w kleru i partii burżuazyjnych. Przeciwko mej osobie nagonka: Że poszedłem do Frakcji [w roku 1928 dokonał się w PPS rozłam, w efekcie kt�rego zwolennicy sanacji utworzyli PPS była Frakcja Rewolucyjna], że zdradziłem klasę robotniczą że chciałem od związku klasowego odciągnąć innych towarzyszy, tylko mi zarząd i funkcjonariusz przeszkodzili itp. Czekałem - w nadziei, że wszystko przetrzymam, przechodziłem rzeczy gorsze. Jednego razu wychodząc w pracy do domu, mimo woli włożyłem rękę do spodniej kieszeni marynarki i wyciągnąłem z niej przeszło metr cienko sprasowanego towaru - stanęło przede mną widmo nędzy, rozpoczynającej się 10.II.1924 r., gdy w�wczas pozoru kradzieży starczyło, abym poszedł na ulicę - trzeba iść do jakiej organizacji zawodowej, aby w razie potrzeby znaleźć tam poparcie, i poszedłem do Frakcji, kt�ra w tym czasie zabierała się do tworzenia związk�w zawodowych - tu zgrupowali się niedługo potem wszyscy ci, kt�rzy uważali, że ich odejście ze związku klasowego zmusi funkcjonariusza do opuszczenia Zawiercia. Widziałem, jak zawiązek robotniczy powstawał, przy pomocy p. p. kapitalist�w. Tu doczekałem się Centrolewu - byłem świadkiem, jak z g�rą tysiąc zorganizowanych andbdquo;frak�wandrdquo; otrzymuje 623 głosy w Zawierciu i jak potem jedni drugim zarzucali, że głosowali na Jedynkę i 23, byłem świadkiem krwawych b�jek, a nawet ich mimowolnym świadkiem, a nawet ich mimowolnym uczestnikiem, pomiędzy zwolennikami PPS a Frakcji, kt�rzy do niedawna byli jedną rodziną - byłem świadkiem, jak duża grupa robotnik�w zorganizowanych w Frakcji i jej organizacjach zawodowych szła w tyle pochodu manifestującego przeciwko andbdquo;zamachowiandrdquo; na Wodza [Piłsudskiego] i była gotowa i przygotowana walić po łbachandhellip;....., gdyby ci ośmielili zabrać się do rozbicia lokalu TUR-a [Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego - organizacja kulturalno-kształceniowa, związana z PPS] w Zawierciu i wiem, że tylko troska o kawałek chleba trzyma ich po dzień dzisiejszy w Związku Związk�w Zawodowych [prosanacyjna centrala związkowa]. Widziałem, jak menerzy Frakcji w Zawierciu podpisywali uchwałę wydania odezwy, wzywającej do głosowania na Jedynkę, chociaż mieli nakaz władz centralnych głosowania na listę nr 2 - kładli podpisy zamaszyście, radzi, że figurować będą obok podpis�w p. p. kapitalist�w: Erbego, Holenderskiego i innych, oraz obok podpisu dyktatora miasta, komisarza p. L. *** 1931 r. już po wyborach, podczas kt�rych sanacja niczego nikomu nie żałowała w zamian za odniesienie do urny wyborczej jednostki, tak dbała o klasę robotniczą Zawiercia, że nawet prorządowa Frakcja - nie chcąc stracić wpływ�w, musiała zająć stanowisko wobec szerzącej się nędzy i wysłała delegację z memoriałem do Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej w Warszawie. Uzbrojony weń jechałem w towarzystwie drugiego fraka do Warszawy, gdzie przez Z., jednego z dygnitarzy frackich, wprowadzeni zostaliśmy do Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej i przyjęci przez p. radcę o z rosyjska brzmiącym nazwisku, kt�ry m�j towarzysz, b. komunista - siedzielec, obecnie zetzetowiec, chcąc wzruszyć pana radcę, memoriał poparł oświadczeniem, że andbdquo;w Zawierciu już jedzą obierzyny z ziemniak�wandrdquo; - otrzymał odpowiedź od p. radcy andbdquo;ja już sam jadłem owiesandrdquo; - i to na pocieszenie przywieźliśmy głodującym. U g�ry - dowiedzieliśmy się, że, pp. [Jędrzej] Moraczewski, Pączek, andbdquo;Wojtekandrdquo; [Marian Malinowski] i Gardecki [dawni działacze socjalistyczni], postanowili czerwone sztandary schować, jako w tej chwili nieodpowiednie i tworzyć solidarystyczne ZZZ. Po przyjeździe do Warszawy, zdając sprawozdanie, widzę, że wszyscy są do rząd�w sanacyjnych usposobieni nieprzychylnie, a postępowanie andbdquo;Wojtk�wandrdquo; uważają za ciążącą na nich hańbę, kt�ra zasłoni nawet młodość andbdquo;chmurną i g�rnąandrdquo;. Miejscowe tuzy rzucają na nich gromy, aby na drugi dzień, gdy przyjechał wysłannik andbdquo;Wojtkaandrdquo; p. B. i zadzwonił nabitą kiesą, agitować za wstępowaniem do ZZZ. Pierwszy to raz w mym życiu co innego myślałem niż robiłem - chodziłem z menerami na narady, pozornie przyznawałem im rację, by zmylić czujność, sprawę kierując tak, że sami poszli do andbdquo;Wojtkaandrdquo;. Usilna moja praca (w porozumieniu ze zmarłym już długoletnim przewodniczącym Dzielnicy P.P.S. w Zawierciu, towarzyszem M., kt�ry pomimo wszystko, był dla mnie życzliwy), aby członk�w związku frackich zaprowadzić na stare podw�rko (wyłączając nawet z tego mą osobę, aby nią nie drażnić sekretarza p. K.) nie udała się tylko dlatego, gdyż kierownictwo bało się mieć za dużo pracy, ponieważ wśr�d chętnych była spora ilość bezrobotnych. W czasie tym żyłem tak jak olbrzymia część klasy robotniczej Zawiercia - pobierałem, jako bezrobotny 22 zł 50 gr. miesięcznie na sześć os�b - było to tak mało, że gospodarz, u kt�rego mieszkałem, upominał się o zaległy czynsz z lokalu i gdy prosiłem go, aby mi poczekał, bo z tego, co teraz otrzymuję miesięcznie dać mu nie mogę, powiedział andbdquo;na tydzień ci tyle dają, a nie na miesiąc, myślisz, że stary to frajer i że go oszukasz, takiego drania, co rozsiewa kłamliwe wieści wsadziłbym do kozyandrdquo;. Czternastoletnia c�rka po przyjściu ze szkoły pracowała w zakładzie wulkanizacyjnym, zarabiając do czterech złotych tygodniowo, nie zawsze jednak właściciel zakładu miał pracę, był to też doch�d niestały - chodziłem na sortownię w Łazach na węgiel, i nieraz mając 80 kg na plecach, robiłem 5 km i więcej, krążąc po bagnach i lasach, aby nie wpaść w ręce policji. Mnie to na og�ł udawało się dość szczęśliwie, było jednak parę wypadk�w, że bezrobotny, dla kt�rego kradzież węgla była jedynym środkiem utrzymania, płacił życiem, a brukowe świstki burżuazyjne robiły go notorycznym złodziejem, wielokrotnie karanym wyrzutkiem społeczeństwa i wszystkim podobnym - tylko nie napisali, że był to bezrobotny żywiciel rodziny. Od lipca do listopada 1932 r. pracowałem przy budowie kolei Miech�w - Krak�w, gdzie warunki pracy i płacy niekoniecznie odpowiednie - niejeden jednak, kt�ry tam pracował a dziś pracuje na robotach publicznych, prowadzonych przez magistrat miasta z Funduszu Pracy, mile je wspomina. Tam przynajmniej więcej zarobił i miał czas spocone czoło obetrzeć, nie mając obawy, że za to będzie miał andbdquo;urlop bezpłatnyandrdquo;. Kwalifikowane kierownictwo naszych rob�t publicznych, zdało by się posłać z powrotem do szkoły technicznej, aby sobie przypomnieli o tym, że maszyna dobrze funkcjonuje, gdy ma dostateczną ilość pary i jest dobrze naoliwiona. Jednego razu zimą, godzina 9-ta rano, ze wstawaniem się nie śpieszymy, gdyż żywność z otrzymanej akcji poprzedniego dnia została doszczętnie wymieciona - staramy się dzieci trzymać jak najdłużej w ł�żku, gdyż dopiero o godzinie 11-tej przed obiadem mam otrzymać parę złotych należnych mi za książki powieściowe Żeromskiego, nabyte w lepszym czasie - teraz kupi się za nie chleba i ziemniak�w, gdyż i te się już skończyły. Troje starszych dzieci: czternastoletnia c�rka dwunasto- i dziewięcioletni synowie o tym wiedzą, rozumieją jednak i czekają cierpliwie, dwuletni brać woła chleba i nie chce się nawet uciszyć, choć go straszymy policjantem i kozą (więzieniem). Starszy chłopiec wstaje, ubiera się i wychodzi a po niedługim czasie wraca z bochenkiem chleba, z kt�rego ukroiwszy kromkę niesie małemu - matka dopytuje się skąd wziął, ja przykryłem się pierzyną na łeb i nie chcę widzieć ni słyszeć, domyślałem się, że chleb ukradł, nie mam jednak siły z nim o tym m�wić. Żyjemy z dziećmi z dnia na dzień i czy jesteśmy na akcji z Funduszu Pracy lub czy mam robotę z tegoż Funduszu - jesteśmy bez nadziei lepszego jutra, głodni i obdarci. Radujemy się, że nareszcie diabli wzięli z Zawiercia komisarza miasta, kt�ry stopniowo obniżył zarobki na robotach publicznych z 5 zł 20 gr. do 2 zł 10 gr., i wkr�tce przekonujemy się, że łagodny następca zaraz w pierwszym sezonie podwyższa płacę za sześciogodzinny dzień pracy na 2 zł 40 gr., lecz robotnicy nie pracują sześć dni w tygodniu, jak poprzednio, lecz pięć, na skutek czego robotnik musi sw�j budżet tygodniowy zmniejszyć o 60 gr. Do czerwca 1929 r. tj. do czasu mego wstąpienia do Frakcji, wolny czas spędzałem na czytaniu książek, kt�re brałem w TUR-ze, pożyczałem od znajomych, od czasu do czasu kupując coś nowego. Po wstąpieniu do Frakcji, chlałem na potęgę, chcąc zagłuszyć w sobie sumienie, kt�re m�wiło, że idę w niewłaściwym kierunku - ja, kt�ry przedtem nie wypiłem kieliszka gorzały, do kt�rej wypicia nikt mnie nie nam�wił, teraz nie mogłem się bez niej obejść, po częstych libacjach, wracając do domu, czułem ogarniający mnie wstyd, przed żoną dziećmi i znajomymi, kt�rzy się na mnie patrzyli jak na jakiego dotychczas nieznanego człowieka. Po niejakim czasie odzyskałem r�wnowagę, spędzając czas w otoczeniu rodziny i na czytaniu dzieł Kraszewskiego, Sienkiewicza, Rodziewicz�wny, Prusa, Zapolskiej, Żeromskiego, Struga, Kaden-Bandrowskiego, Sieroszewskiego, Ligockiego, Hulki-Laskowskiego, Londona, Zoli, Wiktora Hugo, Zevaco, Ossendowskiego, Marczyńskiego, Suego i innych - najwięcej z przeczytanych cenię andbdquo;Przedwiośnieandrdquo; St. Żeromskiego, z Baryką szukam andbdquo;szklanych dom�wandrdquo;, z Baryką kołatam u andbdquo;Gajowc�wandrdquo;, a nic nie mogąc wykołować, ginę z nimi na barykadach (nie wierzę - jak to wyczytałem, nie pamiętam już gdzie - że andbdquo;gdyby żył Żeromski, to zaprowadziłby Barykę do Sanacjiandrdquo;). Czytałem Marksa i Engelsa, Kautskyandrsquo;ego, Bakunina, Otto Bauera, M. Gorkiego, Gostiewa, Czapińskiego i wszystkich, kt�rzy popadną pod rękę - czytając poznaję świat, ludzi, dążenia, wiem, co dla kogo jest dobrym, a co złym, jak por�wnać prawdę andbdquo;Manifestu Do Ludu Polskiegoandrdquo; [manifest Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej z premierem Ignacym Daszyńskim, powołany w nocy z 7 na 8 listopada 1918 r.] z dzisiejszą ordynacją wyborczą, - lecz czy dlatego jest milej, czy dzieci moje zjedzą większy kawałek chleba? (mniejszy często). Czy gdybym nawet osiągnął większą wiedzę i naukę przez samokształcenie, stanowiłoby to dla mnie ochronę przed redukcją [zwolnieniem z pracy] i nędzą? Czy nie lżej by mi było, gdybym nic nie rozumiał, o niczym nie wiedział i wszystko dobre i złe wpakował na los? Takie ogrania mnie zwątpienie, a czy nie ogarnia je i innych? Dlatego też tym bardziej teraz trzeba nieść ludowi oświatę, aby gdy ujmie losy świata w swoje dłonie, przez nieuctwo i nieświadomość nie być biedniejszym niż teraz. Dlatego też uważam wszystkie drogi, kt�re prowadzą do zdobycia wiedzy i kultury za dobre: książka, odczyty, gazetka ścienna (byle tylko na naczelnym miejscu widniał napis: andbdquo;Każdy uczciwy człowiek pogardza: donosicielem, szpiclem, prowokatorem i odszczepieńcemandrdquo;, chciałbym przestrzeganiem takiego napisu wychować ludzi bez wad, tak wielce szkodliwych dla ruchu robotniczego) teatr, wsp�lnie czytane gazety, gdyż nie wszyscy rozumieją, śpiew, muzyka, wycieczki tak chętnie witane przez młodzież, gdyż dają wiele przyjemności. Trzeba jednak i to sobie samo śmiało powiedzieć, że rzeczy te w dzisiejszych czasach robić jest niezmiernie trudno, chociażby tylko dlatego, że każdy myśli przede wszystkim, jak zdobyć kęs chleba - wszędzie wszystkiego pełno, a można tylko na to popatrzeć. Samokształcące się jednostki myślą przeważnie o tym, aby przez zdobycie nauki i opanowanie wiedzy zdobyć popłatniejsze stanowisko - zapominają często o szeregach, z kt�rych wyrośli i wyszli, a bardzo często pracują na ich niekorzyść - wprawdzie są i tacy, kt�rych zdobyta wiedza nie wyrwała z szereg�w robotniczych, do tych śmiało można zaliczyć posła [Aleksego] Bienia [działacz PPS, w latach 1925-28 prezydent Sosnowca], kt�ry nie szumną reklamą a miłością, jaka wyłazi z jego postępowania, zdobywa serca nawet swoich przeciwnik�w - człowiek ten na pewno nie jest synem bankiera i jeżeli dziś jest człowiekiem wykształconym, czego mu zapewne żaden nie odm�wi, zawdzięcza to na pewno samokształceniu. Tym cześć! Można będzie samokształceniem zainteresować i jednostki - do czasu aż wszechwładny kryzys nie zepchnie je w szeregi tych, kt�rzy swym przedwczesnym zgarbieniem nagimi gicołami, kt�rych wysuszone kształty podziwiać musi nawet prowadzący taką ofiarę policjant - wołają: Chleba! Pracy! Opieki! Zdobądźmy się wszyscy na ofiarny wysiłek a zdobędziemy władzę! Uciszmy rozpaczliwy krzyk: bezdomnych, głodnych i nagich i zniszczymy Ciemnogr�d. Szanowni - pisząc nie chciałem nikomu złośliwie dokuczyć, to prawda dyktowana przez gorycz, żal i b�l, że jesteśmy tak obdarci z wszystkiego, niemniej jednak za uczciwe zamiary i wysiłek, kocham Was bardzo, życząc na andbdquo;Starej Drodzeandrdquo; owocnej pracy, mam na myśli i całą klasę robotniczą, kt�ra dzięki temu wysiłkowi powinna na nowe andbdquo;Jutroandrdquo; wkroczyć przygotowaną, jeżeli tylko Waszych zamiar�w nie przerwie zła moc i siła. Daję Wam do rozporządzenia nazwisko i imię i inicjały Z. W., jeżeli cośkolwiek z mej bazgraniny wyjmiecie do druku, podpiszcie według swego uznania tym, co będziecie uważać za odpowiednie. Z socjalistycznym pozdrowieniem Zygmunt Wr�bel Zawiercie, dn. 7 lipca 1935 r. Od redakcji: Powyższy tekst jest pamiętnikiem robotnika, nadesłanym na konkurs ogłoszony w roku 1935 przez Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego (TUR) w Krakowie - oddział im. Adama Mickiewicza, Seminarium Pedagogiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego i Seminarium Socjologiczne Szkoły Nauk Społecznych TUR. Pracami tymi kierowali prof. Zygmunt Mysłakowski i dr Feliks Gross - ten drugi był pomysłodawcą i spiritus movens całego przedsięwzięcia. Dr Gross to wybitny socjolog (po II wojnie światowej na emigracji w USA, gdzie był profesorem renomowanych uniwersytet�w i doradzał prezydentowi Lyndonowi B. Johnsonowi), w�wczas pracownik naukowy UJ, a jednocześnie działacz socjalistyczny (PPS) i wsp�łtw�rca związanych z tym ruchem inicjatyw oświatowych. Gross szczeg�lnie interesował się kulturą klasy robotniczej, kt�rej szeroko zakrojone badania inicjował w r�żnych formach w latach 30. Jedną z inicjatyw tego typu były badania ankietowo-pamiętnikarskie. W początkach roku 1935 zesp�ł pod kierunkiem Mysłakowskiego i Grossa ogłosił konkurs na pamiętnik robotnika. Ogłoszeniu towarzyszyła szczeg�łowa ankieta z 35 pytaniami, kt�ra miała pom�c uzyskać informacje stosunkowo jednolite, aby zaistniała możliwość przeprowadzenia badań por�wnawczych i łatwiejszego usystematyzowania trend�w ujawnionych w badaniach. Ankietę rozprowadzono r�żnymi kanałami informacji - wśr�d członk�w TUR, działaczy PPS, publikując w prasie partyjnej (andbdquo;Robotnikandrdquo; i pomniejsze pisma), jednak w znacznej mierze w kręgach związanych mocniej lub słabiej z ruchem socjalistycznym. Termin nadsyłania ankiet wyznaczono na 15 maja 1935 r., jednak część prac nadeszła po terminie, r�wnież je uwzględniono. Zebrane prace, w liczbie prawdopodobnie kilkuset, zostały opracowane naukowo. Teksty najciekawsze zdaniem inicjator�w badań uhonorowano finansowo i innymi nagrodami, a następnie opublikowano w liczbie 25 w roku 1938 w książce andbdquo;Robotnicy piszą. Pamiętniki robotnik�w - studium wstępneandrdquo;, wydanej nakładem Księgarni Powszechnej w Krakowie dzięki dotacji Naukowego Towarzystwa Pedagogicznego. Posłużyły one także Feliksowi Grossowi jako materiał przy pisaniu znakomitej pracy naukowej andbdquo;Proletariat i kulturaandrdquo;, kt�ra ukazała się r�wnież w roku 1938. Jednym z pamiętnik�w zamieszczonych w książce andbdquo;Robotnicy pisząandrdquo;, a więc uznanej za jedną z najlepszych spośr�d nadesłanych, był tekst przesłany przez zawiercianina, Zygmunta Wr�bla. Powyżej przedstawiliśmy jego pamiętnik, przedrukowując go z tej książki, dziś unikatowej, trudno dostępnej, nie wznawianej od międzywojnia. W oryginalnym tekście poczyniliśmy pewne zmiany językowe i interpunkcyjne, dostosowując �wczesny tekst do dzisiejszych reguł pisowni - czyniliśmy tak jednak wyłącznie tam, gdzie było to niezbędne dla czytelności tekstu przez wsp�łczesnego odbiorcę; pozostawiliśmy bez zmian wiele wyrażeń gwarowych lub niepoprawnych językowo, lecz łatwo zrozumiałych, chcąc zachować w jak największym stopniu specyfikę oryginalnego stylu autora. Innego rodzaju ingerencje w tekst polegały na zamieszczeniu w nawiasach kwadratowych wyjaśnienia niekt�rych zwrot�w lub informacji istotnych dla zrozumienia wymowy tekstu. Jednak r�wnież tutaj staraliśmy się ograniczyć te ingerencje do minimum, aby nie zaburzać toku oryginalnego wywodu. W każdym razie wszystkie nawiasy kwadratowe pochodzą od nas, nie występując w tekście oryginalnym. Prezentowany tekst stanowi ciekawy przyczynek do dziej�w Zawiercia i jego stosunk�w społecznych sprzed 70-100 lat. Jest tym ciekawszy, że przedstawia obraz miasta i jego reali�w z perspektywy andbdquo;szarego człowiekaandrdquo; i jego człowieka, nie zaś, jak to zazwyczaj bywa z przekazami historycznymi, osoby usytuowanej w wyższych warstwach społecznych. Jest to zatem swoisty spacer po Zawierciu andbdquo;plebejskimandrdquo; - spacer oczywiście subiektywny i nie oddający całokształtu przeszłości miasta, lecz bez wątpienia ciekawy i jakże barwny. Dodatkowy atut stanowi polityczny andbdquo;profilandrdquo; autora, działacza socjalistycznego - bez wątpienia czyni on tekst jeszcze bardziej subiektywnym, lecz jednocześnie nadaje mu logiczną, zwartą oś tematyczną, wykraczając poza luźny zbi�r wrażeń z przeszłości. Zapraszamy do lektury. Tekst udostępnił ze swoich zbior�w, opracował redakcyjnie i opatrzył komentarzem Remigiusz Okraska http://www.dawne-zawiercie.pl/wspomnienia_o_minionym_zawierciu_grazyna_czop Publikujemy tekst oraz zdjęcia przekazane przez Panią Grażynę Czop. Tekst został zamieszczony zgodnie z oryginalną pisownią. W wielu miejscach zmuszeni bylismy jednak dokonać skr�t�w oraz korekty tekstu dla jasności przekazywanych treści. Redakcja Wspomnienia o minionym Zawierciu. Miasto - Zawiercie moje rodowe. Stamtąd pochodzą moi przodkowie. Jest szkoła Nr 1 co mnie wykształciła. Języka polskiego - ostra Szymczykowa uczyła. A WF z basenem ćwiczyła Masłowska. To była w tych czasach sława mistrzowska. Plastyki uczyła Krystyna Izdebska. Ja do dziś pamiętam co żywa, co martwa natura. Jak trzeba szkicować, a jak malować. Mgr Bartosik historii uczyła. To co przekazała żadna inna pani by nie nauczyła. To była szkoła piękna i miła. Tyle w nas wlała i nauczyła. Całe jej grono należy wyr�żnić. Tu się chowałam w mym mieście kochanym. Tu znałam każdą uliczkę i zakręt, całą rodzinę, sąsiad�w, znajomych, szkolnych koleg�w i dzieci z podw�rka. Tu nawet w nocy nie bałam się burka. Tu na podw�rku jadłam og�rka, kromeczkę z masłem, z rzodkiewką krojoną, chleb posypany cukrem i pokropiony wodą. To było hasło dzieci naszego podw�rka. To na ul. Porębskiej się wszystko działo. On ma z rzodkiewką, ja ze szczypiorkiem, ty z pomidorkiem, a my ze stopionym smalcem. A do picia była herbatka albo kompocik z czarnej czereśni. To był nasz taki podwieczorek, a kto bogatszy ten na Porębskiej miał w domu łomek, albo tofika, nieraz lizaka, a czasem Jawę, babeczkę z kremem lub budyń z dżemem. Mieszkał tam pradziad i dziad tam stąpał. Babki mieszkały, dzieci chowały i gotowały. Rodzice mieszkali i miasto kochali. Wszystko widzieli i historie znali. Z każdej budowli się radowali. Kuchnię zawiercką tak dobrze znali. W las się chodziło po runo leśne w lasy porębskie, w sadzonki leśne. Tam się zbierało jagody, grzyby, czasem jeżyny. Był herbatki na przeziębienie. Og�lnie pili starsi, młodzi dobrze słodzili i zdrowi byli. Chłopi wozili mleko z Kierszuli i cielęcinkę, bo mieli własną gadzinkę. Tu się nam żyło biednie i żywo. Bo wszyscy razem tam się bawili, a z sąsiadami jak dobrze żyli. Było tu zgranie, w wiecz�r śpiewanie. Zapach prażonek na liściach kapusty, ziemniak�w wyjadanie. Tak smakowały niedzielne prażonki w kastrolu pieczone darniem przykryte. A rano wszyscy do pracy gnali. Mama - bawełna - tkaczka wzorowa. Ojciec - zestawiacz surowc�w szklanych. Sąsiad pracował na Huldczyńskiego. Sąsiad z sąsiadką na Wiktoryjce i też w Erdalu, inni w szpitalu i też w octowni. Buczki buczały od 5:30 wszyscy musieli się do 6:00 zmieścić. A pracowali na trzy zmiany. Kiedy 14:30 z pracy wracali my jako dzieci na nich czekali i do torby im zaglądali. Co masz dziś dla mnie? Mam oranżadkę, ciastko z kremem, nie zjedzony sw�j z rana chlebek. Bo była przędza bardzo wilgotna, nitki się rwały i było wiązać. Kochana matka tak pracowała by dzieci swoje wychowała. Ona przed wojną się urodziła i dobrze znana była jej bida. A moja babcia Szarwarynowa przed wojną brała na książkę u Żyda. Były to czasy ciężkie, okrutne, fabryki stały, ludzie głodowali - byli na dawkach tygodni�wkach. Ludzie pod magistratem stali i wołali. My chcemy pracy - chleba, bieda nas zgnębi. Była też Kępa i wrzosowisko w stronę Borowca ciągło się wszystko. Szkoła na Szkolnej. Porębska, Szkolna i też Rolnicza to wiejska dzielnica, tam krowy mieli, kozy chowali, mleko i sery też sprzedawali. Był sklep - G�reckich wyrob�w swojskich. Kapliczka Św. Jana na Starym Rynku była stawiana a była znana z dziada pradziada. Przez ruch kołowy w tej okolicy ją przeniesiono do Porębskiej dzielnicy. Była też magiel i Żyły gdzie kobiety wałki z bielizną kręciły. Jarmark był wielki na Dąbrowskiego na środku jatka stała, co mięsem handlowała. A przy kościele Piotra i Pawła ch�r Lira śpiewał - kapelmistrz przygrywał. Zenobia moja babcia kochana ona też w Lirze sopranem śpiewała. Była Resursa i Lutnia, był też Sok�ł. Piękne tenory tam też śpiewały. Ludwik Szarowaryn śpiewał i robił zabawy. Piękne maj�wki organizował. Była Karczewska i też Malczewska, co pedagog�w szkoliła. Był browar na Aptecznej. Olbrzymia brama. Tam gdzie mamy Intermarche stawy były, a w tych stawach ryby żyły. Domki białe i czerwone, z tych kamienic ja pochodzę. I kom�rki, i ogr�dki, i piekarnia co w niej babki piekły bułki, chleby i drożdż�wki. Na środku tego placu była duża też topola pod kt�rą dziady w karty grały, a w niedziele gożołeczki popijali. Dziś Kamienic już nie ma, topola przez burzę spalona. Przed wojną w Zawierciu bieda była straszna. Pozostałości po kopalniach brunatnego węgla były w lasach Porębsko-Kądzielawskich. Tam zawierciacy wykopywali resztki węgla aby zabezpieczyć się na zimę. Tam gdzie prowadzi droga od Zawiercia do Kierszuli jest dziś stacja benzynowa. Rozciągają się malowniczo ukwiecone łąki i r�w wodny. To tak zwane łąki g�ra d�ł. Tam zawiercianki kwiaty wiły wianki, chłopcy na gitarach grali a panny śpiewały. Zenia, Henia - zawiercianki bardzo dumne tak śpiewały. Jak tu na zawierckich łąkach ładnie. Kiedy wiosna w polach pachnie. Zieleniutka trawka z rana m�w wszystkim witam pana. Stokroteczka się ukłoni mniszek z trawki się wyłoni. Koniczynka bardzo rada prosi niech fiołek siada. Margarytki takie żwawe zapraszają na zabawę. A konwalia się wychyla. Może ja się na coś przydam. Wyjść tańcząc na łąkę G�ra - d�ł. Tam gdzie stoi dziś Żeromski były tam domki zwane koszarami. Były to domki drewniane z ogr�deczkiem okrążone. Nowowiejscy tam mieszkali co się z herbu wywodzili, pradziadowie moi byli od strony babci Zeni. Służba zdrowia się rozwijała szpital przy Huldczyńskim miała, Porod�wka też tam była. Właśnie tam się urodziłam. Mama w domu się rodziła, akuszerka przy niej była. Tam gdzie tunel jest podziemny. Był tam przejazd kolejowy. Budka z dr�żnikami stała. A szlabany dr�żniczka opuszczała. Marszałkowska deptak znany, sami Żydzi tam mieszkali, sklepy i stragany miały, I zawierciakom tak gadały andbdquo;wasze ulice a nasze kamieniceandrdquo;. Były szklarskie kamienice tam hutnicy w nich mieszkali w środku Szklarska szkoła stała (nr 4). Jest alejka wzdłuż kościoła, są tam wierzby dokoła, są kapliczki też kościelne gdzie modlili się zawierciacy wiernie. Argentyna przedwojenna to dzielnica bardzo pewna. Stąd andbdquo;Anczakiandrdquo; się wywodzą. Oprych�wki z sobą noszą. Na zabawach ugoszczeni, na wesela poproszeni przypilnują i zadbają. A jak tylko złe spojrzenie i złe będzie ugoszczenie to rozr�ba jest gotowa. Światła pogaszone wszystkie, druhny wypędzone, stoły z jadłem przewracane, mordy podrapane, włosy jak badyle. To andbdquo;Anciakiandrdquo; argentyńskie na Zawiercie całe słynne. Kto zabawy im żałuje, zęby w gębie porachuje. Do kościoła się chodziło i szkołami, i parami, wojaki, i żandarmi, fabrykanci. A jak przyszedł odpust znany, wszyscy w sumie udział brali. Rodzinami się gościli na zabawie wszyscy byli, a śpiewali i tańczyli. Wszystkich r�wno ugościli. Placki były popieczone. Pyszna strucla z powidłami i ruszany z posypkami. Na obiadek rosołek był zawiercki ten smaczniutki i najlepszy i kapusta młoda była co ją babka doprawiła. Garnek cały wylizany i kompocik był podany. Pomidorek był w cebulce, og�reczek na przystawce. Czasem była galareta, pyszne flaki, a i pasztet jaki. A cukierki jakie były, obwarzanki my nosiły. Kapiszony i korkowce tak strzelali nasi chłopcy. Był osiołek, karuzela przyjechała. Te urocze zawiercianki ubierały się jak paryżanki. A urodę w sobie miały, że się wszyscy w nich kochali. Miały piękne kapelusze, rękawiczki koronkowe aż pod łokcie falbankowe, botki zgrabne i pończoszki, a n�żeczki tak rzeźbione i torebki sk�rkowe. Biżuterie też nosiły, a kostiumy jakie szyły, bluzki miały z żabotami. A zawierccy przystojniacy mieli fraki lub smokingi, garnitury meloniki i laseczki. Krawat dobrze wywiązany, mały wąsik lub br�deczka, kr�tkie baczki i spojrzenie szlacheckie. P�źniej przyszły spodnie - pompy. Były modne i wygodne, oprych�wki, marynarki pepitkowe i koszule flanelowe. Zawierciały w 1900 r to elita była wielka. Skończył 7 on oddział�w, a miał szkołę jak pan wielki. A na stawach Huldczyńskiego wszyscy razem się kąpali. A pływali, nurkowali. Czasem stawy Elki odwiedzali a na Przemszy w Kądzielawie tam łapali raki zdrowe. W stawach Skupnia tatarak zrywali i w Zielone Świątki mieszkania umajali. Wszystkie pola wszystkie łąki to Berenta są majątki. Miał pałacyk przy naprawach samochodowych, wielki ogr�d, str�ży kilku. Zawierciacy żyć umieli mając biedę. I sanacje też przeżyli. Zjedli pipki, salabutki i wodzianki udrobili, kawy gorzkiej się napili, fabrykant�w też przeżyli. Okupanta wypędzili a zakłady otworzyli, do roboty chętni byli. Wielu rodnych zawierciak�w za organizacje andbdquo;Płomieńandrdquo; zginęła w Oświęcimiu. Między innymi m�j wuj J�zef Sienko był w Oświęcimiu, ale jakoś przeżył. Natomiast stryj mamy mojej Onufry Szarwaryn nie przeżył został zniszczony w Dachau. Brać zawiercka walczyła z okupantem w pocie czoła i z sanacją. Nie pozwoliła zamykać zakład�w. Chcieli żyć w miarę godnie rozwijać swoje rodziny i miasto. Chętnie podejmowali się pracy społecznej w PRL. Dzisiaj piękne Zawiercie rozbudowane, ale nie takie jak ja pamiętam i moi przodkowie. Zawiercie tamto, to coś co nigdy nie wr�ci. To sąsiad brat przyjaciel jak kwiat. Znajomy to serca chwat. A cała brać to zawiercki - klan. Był las kamienic, to stare kamienice szare na ul. Niedziałkowskiego, domy bawełny. A przed nim czerwony budynek - to łaźnia miejska. Tam gdzie ZUS przeniesiony - kilka krok�w przed nim kino Stella w kt�rym oczy zawierciak�w na wszystko wpatrzone. Było kino Wł�kniarz. Był też basen szklarski z tyłu huty szkła. Bar Pasierbińkich na G�rnośląskiej - gdzie domowe obiadki serwowane. Była cukiernia u Jagielak�w same pyszności. To wspomnienie w sercu będzie bo historia mi jest znana przez pradziad�w opisana. Ja ją dalej opisuje, pokoleniom przekazuje. Gdybym jeszcze się raz urodzić miała to w Zawierciu bym tylko chciała. Bo to miasto moje drogie, kto w nim żyje ten to wie. Napisała Grażyna Czop z domu Pawlik c�rka Mirosławy z domu Szarwaryn c�rka Zenobii z domu Walczyk c�rka Marianny z domu Nowowiejska . Telefon kontaktowy: 032 67 33 914 http://www.dawne-zawiercie.pl/wspomnienie_o_zolnierzach_batalionu_obrony_narodowej_8222zawiercie8221_walczacego_o_polske_w_1939_r M�j ojciec Stanisław Szota (rocznik 1905) był żołnierzem Batalionu od początku jego powstania. Był dobrze wyszkolonym wojskowym, w latach dwudziestych XX w. odbył służbę wojskową w Brzeżanach na kresach wschodnich II Rzeczpospolitej w wojew�dztwie stanisławowskim. Pracując w Zakładach Przemysłu Bawełnianego TAZ w Zawierciu wstąpił w szeregi organizowanego wojskowego Batalionu Obrony Narodowej andbdquo;Zawiercieandrdquo; w Zawierciu i uczestniczył we wszystkich jego ćwiczeniach. Mając kilka lat przypominam sobie zbi�rkę żołnierzy należących do Batalionu w lasku brzozowym obok byłego Seminarium Nauczycielskiego (obecnie Technikum Samochodowe) z zaciekawieniem przyglądałem się paradnej musztrze. Było to chyba ostatnie spotkanie żołnierzy z rodzinami. Siedzieliśmy z ojcem obok innych spożywając skromny posiłek żołnierski. Pomimo, że byłem bardzo młody odczuwałem podniosłą atmosferę. Wkr�tce też nastąpił czas pożegnania, a biwakujący żołnierze na donośny rozkaz przełożonego oficera sprawnie ustawili się w szeregi i wreszcie ruszyli w kierunku dworca kolejowego w Zawierciu, gdzie pożegnania już nie było. Zapamiętałem tylko zatroskaną matkę, kt�ra pocieszała mnie, że tata wr�ci z Zaolzia (rok 1938). Wraz z ojcem zapamiętałem wyglądającego z wagonu Bolesława Ruska krewnego ze strony matki i płaczącą jego żonę. Obok peronu przejeżdżały też transporty wojskowe. Po kr�tkim pobycie licznie zgromadzonego wojska na terenach Zaolzia Batalion wr�cił do Zawiercia. Pamiętam paradną defiladę i spotkanie żołnierskie w Domu Ludowym przy obecnie znajdującej się przy ul. Westerplatte. Były to bardzo trudne i niespokojne czasy dla Polski. Pomimo młodego wieku i beztroskiego dzieciństwa docierało jednak do mojej świadomości, że dzieje się coś niedobrego, a moja najbliższa rodzina matka, ojciec i dziadkowie wykazywali podniecenie i nerwowość. Zbliżała się wiosna 1939 r. Ojciec i dziadek regularnie wychodzili do pracy, matka zajmowała się krawiectwem, a ja zabawą z liczną gromadką dzieci zamieszkałych w domach fabrycznych przy ul. 11 listopada. Do matki przychodziły sąsiadki, korzystające z usług krawieckich. Słyszałem jak m�wiły o wojnie, kt�ra w mojej świadomości stanowiła tylko zagadkę. Najbardziej utkwiło mi w pamięci kiedy zobaczyłem ojca w mundurze wojskowym z karabinem i innymi wojskowymi rzeczami. Słyszałem jak m�wił, że jedzie na ćwiczenia i wojskowym taborem przywoził żołnierzy należących do batalionu na miejsce zgrupowania. I przyszedł czas pożegnania, kt�ry szczeg�lnie utkwił mi w pamięci. Ojciec żegnał się z matką, ze mną, rodziną i sąsiadami. Odczuwałem, że był wzruszony, zachował się jednak spokojnie. Żonę, moją matkę żegnając i mnie ucałował, a ona wręczyła mu medalik. Założył plecak oraz karabin i odszedł. To co przeżywał pozostało tajemnicą. Bardzo dobrze utkwiły w mojej pamięci groźnie wyjące syreny fabryczne pogłębiające niepokoje sąsiadujących os�b, kt�re z trwogą wypowiadały słowa andbdquo;że to jest wojnaandrdquo;. Pozostał mi w pamięci oddział wojskowy, kt�ry wybrał sobie na kr�tki odpoczynek na placach przy budynkach fabrycznych przy ul. 11 listopada w Zawierciu (był to jak p�źniej się dowiedziałem oddział należący do Krakowskiej Brygady Kawalerii). Żołnierze ostrzeliwali przelatujące niemieckie samoloty, a ja zaciekawiony jak oni strzelają wyrwałem się matce chcąc to zobaczyć. W tym czasie Batalion andbdquo;Zawiercieandrdquo; w kt�rym m�j ojciec był żołnierzem (opowiadali starsi) uczestniczył w walkach obronnych w rejonie Mikołowa. Przypominam sobie miałem 4 lata jak moja mama, dziadek i babcia szykowali się do ucieczki, spakowali potrzebne rzeczy, kanarka wypuściły z klatki na mieszkanie, pozostawiając mu niezbędne pożywienie, zamknęli mieszkanie, a mnie wsadziły do w�zka wraz z pakunkami i udali się do stryja zamieszkałego przy ul. Westerplatte, skąd mieliśmy się udać w dalszą drogę. Był piękny wiecz�r, a ja wraz ze starszym kuzynem przyglądaliśmy się jak stryj pakował na w�zek o dw�ch k�łkach bardzo dużo przedmiot�w wśr�d kt�rych mieliśmy jechać r�wnież z kuzynem. Celem podr�ży byli kuzyni stryja w rejonie Pilicy. Wczesnym rankiem stryj oznajmił, że nie może uczestniczyć w dalszej drodze ewakuacyjnej rodziny, bo Niemcy będą rozstrzeliwać pozostałych mężczyzn i wraz z dziadkiem postanowili się ukryć w bezpieczne miejsce. Dziadek jednak wkr�tce wr�cił, a stryj miał pecha, bo znalazł się w rejonie Charsznicy, gdzie były szczeg�lne niemieckie naloty. Mimo to przeżył. Na ulicach miasta było pusto i spokojnie, zapamiętałem przejeżdżający na motocyklach i samochodach jakiś oddział niemieckich żołnierzy, byli bardzo weseli, palili papierosy, kiwali rekami (zapamiętałem r�wnież jakiś oddział niemiecki w 1945 r. i wlokących żołnierzy za furmankami owiniętych kocami, wielu było zabandażowanych). Chyba już w zimę mama dowiedziała się, że ojciec przebywa w niewoli niemieckiej w Krakowie i pracuje przy budowie most�w. Wkr�tce został zwolniony i wr�cił do domu. Początkowo ojciec był bardzo zamknięty i nie chciał opowiadać o przejściach wojennych, p�źniej jednak m�wił krewnym, że żołnierze Batalionu przeszli wielkie męki i cierpienia, a wielu zginęło. Dowiedział się też, że pod Wyrami zginął ojciec mojego kolegi pan Karol Milejski, a kolega Jerzy wraz z bratem Aleksandrem zostali całkowitymi sierotami, bo ich matka nie zniosła śmierci męża i z przejęcia zmarła w Szpitalu w Lublińcu. Dowiedziałem się też, że zginął ojciec koleżanki żony z Siewierza (był w kompanii andbdquo;Siewierzandrdquo; należącej do batalionu andbdquo;Zawiercieandrdquo;) pan Jan Bednarz, kt�ry zginął wraz innymi żołnierzami w miechowskim i został pochowany na cmentarzu w Kazimierzy Wielkiej. Batalion pod Wyrami w Mikołowskim stoczył wraz z innymi oddziałami Wojska Polskiego bohaterską walkę z przygniatającą przewagą niemieckiej dywizji pancernej i zmuszony był do odwrotu. M�j ojciec po latach wspominał, że polskie oddziały słabo uzbrojone zmuszone były do szybkiego odwrotu, żołnierze idący piechotą zdarli podeszwy but�w wojskowych z gwoździami i szli już prawie bosymi nogami, głodni, wycieńczeni gubiąc nawet po drodze karabiny i plecaki. Wielu zachorowało na krwawą biegunkę, gdyż odżywiali się surową kapustą, jeszcze nie zebraną z p�l. Według posiadanej wiedzy Batalion doszedł już prawie rozbity do Tomaszowa Lubelskiego. Zginął dow�dca (nie znam nazwiska) wielu dostało się do niewoli niemieckiej i sowieckiej. Wśr�d tych kt�rzy dostali się do niewoli sowieckiej był lekarz Batalionu pan dr Tuora, kt�ry zginął w Katyniu. Tak smutnie zakończyła się bohaterska, ofiarna i patriotyczna kampania żołnierzy Batalionu Obrony Narodowej andbdquo;Zawiercieandrdquo; walczącego o wolność i niepodległość Ojczyzny. Dzisiaj powinien pozostać wdzięczny szacunek dla tych ofiarnych ludzi i nieskończenie trwająca pamięć. Należy wyrazić podziękowanie i wdzięczność organizacjom kombatanckim, władzom Miasta i duchowieństwu z Bazyliki za organizację i uświetnienie uroczystości wmurowania tablicy pamiątkowej Batalionu przy Grobie Nieznanego Żołnierza. Zawiercie wrzesień 2009 r. Janusz Szota Syn żołnierza Batalionu Stanisława Szoty Do tekstu wprowadzono nieliczne redakcyjne poprawki w celu utrzymania sp�jności tekstu. Red. http://www.dawne-zawiercie.pl/szara_kamienica SZARA KAMIENICA Zawiercie, ul. Porębska Natalia Garbarczyk (z d. Wawszczyk) MATKA Zbigniew WartaWieczorek SYN Wydanie pierwsze, jesień 2003 r. Fragmenty zamieszczone dzięki zgodzie autor�w. Kontakt z autorem: zewpress@wp.pl Motto: andldquo;Spieszmy do Zawiercia! Na to zasługuje. Żadne inne miasto nie zostało tak ciężko dotknięte klęską bezrobocia jak właśnie Zawiercie. A jednak ludzi tego miasta nie dało się załamać.andrdquo; Z orędzia biskupa Teodora Kubiny. Za: andldquo;Z dziej�w miasta Zawiercia i parafii. Z okazji VII Diecezjalnego Kongresu Eucharystycznego. 28 - 29 czerwca 1939 r.andrdquo; I OTWARCIE DRZWI DO SIENI (Uwaga na dziury, bo deski w podłodze pokradli!) To jest otwarcie drzwi i wejście do sieni tej książeczki, bo przecież m�wi ona o Szarej Kamienicy co jest jak stary umierający człowiek. Ma sto lat i ciut, mało w kt�rym z wybitych oczodoł�w okien pali się światło. Menele, a może po prostu biedni ludzie wynoszą z niej wnętrzności (cegły, drewno) po kawałku. Niedawno kupił ją, wraz z przylegającym terenem, za marne grosze przedsiębiorca z Mrzygłodu. Jej dni i dni ostatnich mieszkańc�w są policzone. Podobno przedsiębiorca chce zburzyć piętro, a z parterowej części zrobić garaże. A może sprzeda to na jakiś market. Rozbierający kamienicę chyba robią po jego myśli - nie musi płacić brygadom rozbi�rkowym. Szara Kamienica stoi przy zawierciańskiej ulicy Porębskiej, ale mogłaby stać także w Kochłowicach na G�rnym Śląsku, czy też na pomorskim osiedlu po byłym Państwowym Gospodarstwie Rolnym. (W kwietniu 2008 r. po 102 latach istnienia kamienica została zburzona - patrz zdjęcie obok, przyp red. PA) Przez wiele lat służyła jako ciasne, ale własne mieszkanie dla robotnik�w Ś. P. Towarzystwa Akcyjnego "Zawiercie", kt�re umarło już raz przed II wojną. Drugi raz jego spadkobiercę - Zawierciańskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego uśmierciła rewolucja roku 1989. Kiedyś przedsiębiorstwo to zatrudniało ponad 9 tysięcy ludzi ! Było to na progu wieku XX. Teraz w TAZ mieszczą się tam "wodociągi" i znak czas�w - Powiatowy Urząd Pracy. Dom przy ul. Porębskiej 33 (kiedyś 31) składa się z pojedynczych niewielkich izdebek, kt�re były jednocześnie sypialnią, kuchnią i pokojem przyjęć, a także łazienką. Na Śląsku nazywało się to "ajncla", a takie pracownicze budynki familokami (po wsiach czworakami). Nie przeczę, że cała ta opisana historia ma wymiar bardzo osobisty - przez ponad 60 lat żyły, kochały i umierały się tu trzy pokolenia mojej rodziny po kądzieli. Matka moja Natalia z d. Wawszczyk po 15 - letnim okresie przemieszkiwania gdzie indziej powr�ciła tu - do jednego z przebudowanych "czerwonych domk�w". Stoi on prostopadle do Szarej Kamienicy. Drugi z "czerwonych domk�w" zburzono. Matka więc co dzień patrzy na upadek kamienicy w kt�rej się urodziła ona i ja. Oboje mamy chorobę dokumentowania rzeczywistości, swego śladu na Ziemi. U mnie objawiła się ona paroma wydanymi książkami, u niej stosem zapisk�w na r�żne tematy. Noszą one roboczy tytuł andbdquo;Fotografia dniaandrdquo;. Uważam jednak, że historia Szarej Kamienicy to w jakimś sensie dzieje całego grodu nad Wartą, a także oddanie przemian jakie zaszły w awansowanej ze wsi do miasta społeczności polskiej. I nie może być tak, że z Szarej Kamienicy nie zostanie kamień na kamieniu, bo te słowa mogą być trwalsze od nich. W ten czas boję się wejść do Szarej Kamienicy. Nie chcę zobaczyć tego co jest TERAZ w środku, wolę patrzeć w głąb duszy swojej. Oczami moimi i Matki. Ta książeczka to także zapis życia zwykłych, skromnych ludzi. Nie zawsze być może na taki zapis zasłużyli. Jeszcze jedno - matka posiadała taką wiedzę o każdym z mieszkańc�w, sąsiad�w - czy na dzisiejszym blokowisku mamy chociażby część tej znajomości życia? Zbigniew Warta Wieczorek UCIECZKA PRZED KOZAKAMI MATKA: Zawsze m�wiłam, że pochodzę ze szlachty, ale kto tam wie naprawdę jak to było. W 1863 r. anonimowa matka mojej babci jechała powozem. Uciekała przed kozakami przez las. Była w ciąży. Dziecko urodziła w rejonie Pohulanki (pomiędzy Myszkowem a Częstochową). Położnica zmarła a dziewczynkę wychowywali leśnicy, albo bednarze. I oni właśnie jej dali nazwisko Bednarska. Potem państwo z miejscowego dworu chcieli moja babkę Emilię wysłać do szk�ł, ale jej przybrani rodzice się nie zgodzili. Wyszła za mąż za mojego dziadka - Jana Piedzińskiego (jest zdjęcie tegoż z 1910 r. jak leży z sumiastym wąsem w trumnie; w tle rodzina. Robione przypuszczalnie w Szarej Kamienicy. Taka wtedy była moda fotograficzno - obyczajowa). Piedziński był wdowcem i miał już dzieci. Obrotny był ten dziadek - m.in. miał ciotkę Ludwikę, kt�ra zmarła w r. 1942 w wieku lat 70 będąc panienką. JA: Całe lata w rodzinie funkcjonowała wielka pierzyna, jedyna pozostałość po tej ciotce. Jej gr�b w latach 80-tych przekopano w rejonie kaplicy na gł�wnym zawierciańskim cmentarzu.. MATKA: Chyba miał też dziadek Piedziński jednego, albo dw�ch syn�w. Kt�ryś miał na imię Franek. Mieszkali obok p�źniejszego liceum handlowego w drewnianych domkach na obecnej ul. G�rnośląskiej. JA: Ulica G�rnośląska, kiedyś gł�wna. Tędy prowadziła trasa z Katowic na Kielce jeszcze w latach 60-tych, ale potem wybudowano wiadukt, bo ciągle były kolejki pojazd�w przed szlabanami kolejowymi. Wiadukt skasował także targowisko - "kocie łby" na Nowym Rynku. Przeniesiono je w rejon Żabiej i Obrońc�w Poczty. MATKA: Ci Piedzińscy byli rzeźnikami. Pochodzili z Pilicy. Ich c�rka wyjechała do Ameryki i tam umarła w 1949 r. Zachowało się jej kolorowe zdjęcie zrobione w nowojorskiej dzielnicy Paterson. Po tamtych Piedzińskich był syn Stanisław. Ożenił się on z panią, kt�rej matka była położną - z domu Kurp. Pamiętam taka tabliczkę na kamienicy "Położna Kurp". Więc ten Stasiek umarł. Gr�b jego jest patrząc od kaplicy w stronę grobu mojej siostry Lodzi. JA: W stronę byłego cmentarza dziecięcego. Po Staśku jest syn, kt�ry obecnie jest lekarzem. Poza nimi nikt w Zawierciu się tak nie nazywa. W 2003 r. chodziłem podczas wyprawy rowerowej po cmentarzu pilickim, ale o żadnym Piedzińskim tam nie słyszeli. V TERAZ WIDAĆ NIEBO MATKA: Przed wojną po wodę chodziliśmy do studni. Koło willi dyrektorskiej była. Taka studnia na korbę. Wodę w domu i ubikacje pod schodami założyli dopiero pod koniec lat 50-tych. Wcześniej ubikacje było koło kom�rek. W zimę więc w razie potrzeby służyło wiadro stojące w izbie. Kom�rki odgrywały role piwnic. Bo takich w Szarej Kamienicy nie było. U g�ry natomiast znajdował się strych na kt�rym suszyło się bieliznę. Teraz to już przez ten dach widać niebo, bo albo się rozleciał, albo go porozbierali na opał. VI WEJŚCIE DO MIESZKANIA. WIDOK W ŚRODKU MATKA: Mieszkaliśmy ja, Mama, Ojciec (Siostra Lodzia umarła w 1943 r.). Umeblowanie było takie: 2 ł�żka, duża szafa ubraniowa, st�ł 1,5 metra długości, kredens i stolik na kt�rym stała pośrodku figurka Matki Boskiej. Po bokach znajdowały się wazoniki wąskie wysokie (do dziś je mam) a w nich sztuczne kwiaty, kt�re moja Mama sama robiła. Stała też pasyjka Pana Jezusa i figurka Chrystusa, kt�ry klęczał dźwigając krzyż. Miał na sobie długą szatę, krzyż był pomalowany na brązowo. Odkąd tylko pamiętam, że jeżeli mi się coś nie udawało - to już tak od małego dziecka - złościłam się na tę właśnie figurkę, potrącałam ją i wyzywałam. Tak jakby przez nią mi się źle działo, aż wydaje mi się, że ją potłukłam. Chyba ten Jezus porażał mnie swoim spokojem. Stał też zegarek, budzik, fajny. Grał melodyjkę. Zegarek nakręcał tylko m�j Ojciec (jak umarł to ja). Była też ł�deczka, kt�rą Lodzia przywiozła z Mainca, gdzie była na robotach. Na ł�deczce huśtała się dziewczyna z chłopcem. Stało też dość duże lusterko i były dwa krzesła wysokie, politurowane, a trzy drewniane do szorowania. Na ścianach wisiały - portret moich rodzic�w w złotych ramach (Ojciec z wąsami był w mundurze legionisty) i cztery duże obrazy święte - Matka Boska z otwartym sercem i Pan Jezus też z otwartym sercem, Matka Boska Częstochowska, Matka Boska z Lourdes i klęcząca przed nią Święta Bernadetta. Ciasno było, ale ja ciągle wracam do tamtych sprzęt�w. JA: No i jeszcze taki "detal" o kt�rym Mama zapomniała - kr�lujące pośrodku wielkie drewniane podw�jne ł�żko (obrazy ponad nim, stoliki po bokach, przed st�ł, szafa na lewo skos). Urodziłem się na tym łożu. Po lewej od wejścia był piec, po prawej okno na p�łnoc - parapet zastawiony doniczkami z kwiatami. Podłoga drewniana z wielkich desek. Mieszkanie nr 6 znajdowało się na pierwszym piętrze. Korytarz jak dla mnie 6 - latka był ogromny - jeździłem na nim na tr�jkołowym, zielonym, żelaznym rowerku. Z sieni po jednym stopniu wychodziło się na drewniane kom�rki (po śląsku "chlewiki"). Patrząc na wprost od drzwi w odległości gdzieś stu metr�w - w rejonie obecnych garaży - znajdowała się ogromna topola, kt�rą sadził podobno pradziadek Piedziński, ale ją ścięli. Po prawej był zasypany p�źniej staw; przed wschodnią kr�tką ścianą kamienicy rosły pokrzywy z kt�rymi toczyłem wojny razem z młodym Lekszyckim (utopił się potem). Na południowy wsch�d była łąka i pamiętam jak Januszek Nowakowski (obecnie pracuje w stacji benzynowej na Kalin�wce) depcze pszczoły nogami tylko w sandałach. Tam przed wojną dziadek Wawszczyk miał ogr�dek. Wszystkie te meble i sprzęty za wyjątkiem ł�żka pojechały załadowane na furmance do Goliny co mieszkała na Kierszuli (obecnie część Poręby). Pamiętam jeszcze ten m�j zielony rowerek osadzony na szczycie tej piramidy. To było w roku 1962 kiedy wyprowadziliśmy się na ul. H. Sawickiej (obecnie Huldczyńskiego). Wcześniej też Mama mieszkała ze swym pierwszym mężem, moim ojcem, Ryśkiem Wieczorkiem częściowo (trochę tu, trochę tu) na Boh. Westerplatte - Fabrycznej. Też w b. domu TAZ. Babcia J�zefa znała Golinę jeszcze z wojny. Chodziła do niej na piechotę po jedzenie - za jakieś drobne rzeczy, albo odrobek. Teraz te meble to pewnie byłyby antyki, wtedy ich się pozbyliśmy jak śmieci. Burty od ł�żka ocalały i robiły przez jakiś czas w r�żnych piwnicach za element konstrukcji na kt�rych składało się drewno na zimę. TOWARZYSTWO AKCYJNE MATKA: Kamienica o kt�rej chcę pisać należała do Towarzystwa Akcyjnego "Zawiercie". Była to fabryka produkująca materiały i tkaniny z przerabianej u siebie przędzy, drukowane, wykończone gotowe towary, bardzo ładne. Towarzystwo jako pierwsze wybudowało dla swoich pracownik�w w kilku miejscach miasta osiedla, pierwsze tego typu w Zawierciu. Wybudowano także szkołę podstawową przy ul. Niedziałkowskiego, dawniejszą Łaźnię na rogu ulic Fabrycznej (Bohater�w Westerplatte) oraz Kościuszki - obecnie zakład pogrzebowy MPGK. Było to bardzo dużo dla miasta. Ludzie mieszkali w znośnych warunkach. Kamienica stoi w ten spos�b, że połowa mieszkańc�w miała okna na p�łnoc, druga połowa na południe. Mieszkania był pojedyncze - jednoizbowe, więc rodziny z oknami na p�łnoc można uznać za pokrzywdzone. Właśnie ja i moja rodzina miała takie mieszkanie. Nieopodal naszego domu - obecnie stoi tam pawilon handlowy - znajdował się ogr�d w kt�rym była willa. Mieszkał w niej jeden z dyrektor�w Towarzystwa Akcyjnego. Tam gdzie teraz stoją garaże była z kolei kamienica z czerwonej cegły w kt�rej mieszkał lokaj z "pałacu". Był też w pobliżu dom Wątor�w. JA: Z opowieści Babci pamiętam tyle, że Wątorka się w wannie utopiła. Byłem dzieckiem i strasznie się tą opowieścią przejąłem - bałem się kapać. ZA WYSOKIM PŁOTEM MATKA: Wszystkie te zabudowania były otoczone wysokim płotem. My, dzieci zaglądałyśmy tylko tam przez szpary w płocie. Niewiele z tego pamiętam. Dokładnie w tym miejscu gdzie stoi pawilon była studnia z dwoma kołami. Jedno z nich zaopatrzone było w korbę. Tam nabieraliśmy wodę. Na zapleczu pawilonu jest wybetonowany plac. Poprzednio był tam staw - w ogrodzie obok willi. Po stawie pływały gęsi. JA: Staw zasypano około roku 1960, kiedy miałem 5 lat. Pełno było tam krzak�w i pokrzyw. Dookoła resztki płotu. Chodziłem się tam często bawić chociaż nie było wolno. Staw został tylko w mojej pamięci. MATKA: Była też druga studnia artezyjska przy ul. Porębskiej (obok kapliczki) na miejscu kt�rej jest wylot uliczki, kt�ra prowadzi od garaży do ul. Porębskiej. Od strony ul. G�rnośląskiej przed Szarą Kamienicą były ogr�dki działkowe. Teraz tam jest osiedle mieszkaniowe. Było fajnie i nie wyobrażałam sobie, że może być inaczej. Przy ul. G�rnośląskiej oraz r�g obecnej Obrońc�w Poczty Gdańskiej znajdowała się r�wnież stacja benzynowa. Benzynę pompowano tam ręcznie. Dłuższy czas była obsługiwana przez rodzinę Ciszewskich, a w og�le to było tak mało pojazd�w samochodowych, że taka jedna stacja benzynowa na Zawiercie wystarczyła. Wszystkie jezdnie wysadzono "kocimi łbami". Nie było kanalizacji. VIII OJCIEC MNIE PORWAŁ MATKA: Podczas okupacji w 1943 r. miałam 10 lat i zachorowałam na tyfus. Miałam silną temperaturę przez 6 tygodni na skutek czego straciłam pamięć. Sporo więc zapomniałam i sprzed tego okresu to polegam na tym co mi opowiadała moja Mama J�zefa. W szpitalu na Wartach razem ze mną była moja 19-letnia siostra Leokadia. 3 października 1943 r. umarła na gruźlicę. Ojciec mnie zabrał ze szpitala bez wypisu, po prostu mnie porwał! Legalnie nie wydaliby mnie. Powiedział, że jedna już umarła to wystarczy i mnie musi ratować. Po powrocie ze szpitala byłam sama z Mamą, bo Ojciec Jan musiał pojechać z powrotem do pracy w Niemczech. Na pogrzebie mojej siostry nie byłam ponieważ nie wolno mi było powiedzieć, że ona umarła. Miałam bardzo słabe serce po chorobie i mogłam też umrzeć. http://www.dawne-zawiercie.pl/miasto_bezrobotnych_konrad_wrzos_1933 Na przyjęciu w willi dyrektora jednej z hut katowickich zapytano mnie, jaki będzie kolejny etap tej podr�ży po Polsce dzisiejszej. Odpowiedziałem: andmdash; Zawiercie! andmdash; Możemy panu wszystko o tym mieście opowiedzieć - odezwało się kilka głos�w. Były to głosy dyrektor�w hut i zakład�w przemysłowych. andmdash; Zawiercie to miasto bezrobotnych - rzekł gospodarz. *** Istotnie, Zawiercie jest miastem bezrobotnych. Na 32000 dusz, 3/4 ludności Zawiercia jest na utrzymaniu Opieki Społecznej. Ludność ta spędza dni po domach i na ulicach. I dlatego dziwnie wyglądają ulice i domy Zawiercia. Kiedy przyjechałem do tego miasta, była godzina 10 przed południem. W hali dużego dworca stały gromadki ludzi. Byli to bezrobotni. Z tuzina tragarzy pozostało trzech. Oddałem jednemu z nich (powiedział mi przy tej okazji, że rzadko widzi złot�wkę) swą walizkę i kazałem się wieźć do fabryki bawełnianej, kt�ra nazwę swą wzięła od miasta. Przejeżdżaliśmy przez ulice miasteczka, kt�rego niskie, drewniane domki stoją obok r�wnie niskich, zniszczonych i odrapanych, parterowych i piętrowych, małych domk�w murowanych. Był dzień powszedni. Grupki ludzi stały na chodnikach. Kobiety w chustkach, mężczyźni w czapkach, przeważnie bez płaszcz�w, w kurtkach. Sklepy, nad kt�rymi widniały duże, oznaczone wielkimi literami szyldy, tu i �wdzie pozabijane były deskami. Jedziemy do fabryki andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Dlaczego tę fabrykę wybraliśmy spośr�d innych jedenastu - tylko sześć fabryk w tej chwili wegetuje - szklanych, chemicznych i żelaznych? Dlatego, że z istnieniem tej fabryki związany jest los Zawiercia. Zajeżdżamy przed gmach. Mijamy tłum robotnik�w, kt�rzy co dzień zgłaszają się do swych dyrektor�w, aby zapytać, kiedy zn�w zostaną uruchomione wrzeciona i krosna. Wchodzimy do sali konferencyjnej dyrekcji fabryki, gdzie oczekują nas jej dwaj dyrektorzy. Siedzimy w dużej sali, o nieco zaniedbanym wyglądzie. Z poż�łkłych portret�w patrzą na nas starzy panowie. To założyciele fabryki, kt�rej początek sięga roku 1872. Od tego czasu zawierciańska przędzalnia bawełny rozwijała się systematycznie; rok 1926 i 1927 był punktem szczytowym jej rozwoju. Zakłady andbdquo;Zawierciaandrdquo; zatrudniały w�wczas 6500 robotnik�w; pracowały na dwie zmiany w tkalniach, przędzalniach, w farbiarniach, bielarniach i drukarniach. Jeszcze na początku roku 1929 zatrudniały one 5500 robotnik�w. Dziś Zakłady andbdquo;Zawiercieandrdquo; zatrudniają 650 robotnik�w, kt�rzy pracują cztery dni w tygodniu, na jedną zmianę i tylko w przędzalni. Jeszcze do roku 1930/31 fabryka pracowała na tzw. skład. Produkowano towary białe i sztuczny jedwab. Jak wiadomo, najbardziej intratny dla przemysłu bawełnianego jest sezon letni. W tej chwili powinna już być zrobiona kolekcja towar�w, wykonanych w myśl ostatnich zaleceń mody. Kupcy powinni się zgłaszać do fabryki, kt�ra zn�w po zorientowaniu się pracuje na tzw. skład. Wykonany towar przesyła się do własnych skład�w i do odsprzedawc�w. Tak było zawsze. Dziś o tym wszystkim nie ma mowy. Zdolność produkcyjna andbdquo;Zawierciaandrdquo; wynosi około 1 miliona metr�w miesięcznie i tę produkcję andbdquo;Zawiercieandrdquo; osiągnęło. Teraz produkcja sprowadza się do wykonywania przędzy jako p�łfabrykatu. Przędzalnia bawełny liczy 92000 wrzecion, tkalnia 2600 krosien. W roku 1928 wyprodukowano około 4000000 kg przędzy. W roku 1932 około 800000. andbdquo;Zawiercieandrdquo; jest miastem w tym mieście. Rozbudowało się ono na 100 morgach gruntu. Wzdłuż fabryki linia kolejowa, tzw. warszawsko-wiedeńska na długości 800 m. Wszystko to - gmachy, grunta, domy i lasy - jest teraz dla fabryki ciężarem. Podatek od majątku płaci się bowiem ten sam. Zmniejszył się tylko podatek dochodowy i obrotowy. Zysk fabryka ma tylko z produkcji przędzy. Jakie fabryka miała koszta dawniej? Jeżeli się przyjmie, że dzienny zarobek robotnika wynosił przeciętnie 5 zł, to z 30000 zł, kt�re dziennie andbdquo;wychodziłoandrdquo; z fabryki na ulicę, 25000 niewątpliwie szło do żołądka miasta, do sklep�w kolonialnych, krawc�w, szewc�w, księgarń i fryzjer�w. Obecnie robocizna wynosi w budżecie fabryki około 3000 zł. Doch�d miasta spadł z 25000 do 3000 zł. W tym samym stopniu spadł, oczywiście, doch�d samorządu i właścicieli nieruchomości, szk�ł, łaźni itd., itd. Szkoła w Zawierciu chyli się ku upadkowi. Znikoma część rodzic�w opłaca czesne; idzie ono na opał. Dzieci bezrobotnych wpisowego nie płacą. Z czego ma żyć szkoła? Za co mają żyć nauczyciele? Jeden z dyrektor�w andbdquo;Zawierciaandrdquo;, kt�ry wiele serca i czasu poświęca sprawom społecznym, m�wił mi z troską o ciężkim losie szkolnictwa w Zawierciu. W jego dobrych oczach malował się smutek. Jak można zatrudnić przeszło 5 tysięcy zredukowanych robotnik�w, skoro nie ma dla kogo produkować? Obydwaj panowie pokazali mi fabrykę, kt�rej są kierownikami. Przeszliśmy przez szereg wielkich sal fabrycznych, począwszy od magazyn�w, skończywszy na ekspedycji. W wielkim jak hol dworca kolejowego magazynie, kt�ry ongiś przepełniony był omal że pod sufit zapasami surowca, leżało... kilkanaście pak bawełny amerykańskiej. Ta bawełna idzie na maszyny, kt�re ją czyszczą, rzucają odpadki do wielkich jak w ogrodach zoologicznych klatek. Z oczyszczonej bawełny, kt�ra wygląda jak wata, rozdziela się wł�kna, aby je potem nawinąć na wałki i na szpule. I tu, jak w fabryce wełny czesankowej, kołowrotek został zastąpiony maszyną, kt�ra sama przędzie. Nazywa się samoprządnicą. andbdquo;Nadmajsterandrdquo;, kt�ry w marynarkowym ubraniu krążył na tej sali między maszynami, przy kt�rych stali robotnicy przeważnie w koszulach i robotnice w bluzkach (nie wszystkie były obute, niekt�re nosiły trepki, niekt�re stały bose na kamiennej posadzce); ot�ż andbdquo;nadmajsterandrdquo; powiedział mi, że pracuje w fabryce od 40 lat i że takiego spadku poziomu pracy nie pamięta. Podszedłem do jednego z robotnik�w, aby go zapytać, jak żyje. - Żyję marnie - powiedział mi - wstyd powiedzieć. Je się kartofle i dwa razy w tygodniu kawałek mięsa. Zapanowała nędza. Robotnik �w ma 3000 zł długu, poprzedniego dnia był u niego komornik. Dlaczego ma tak wielkie długi? Kształcił dzieci - chciał im stworzyć warsztat pracy. Syn jego jest krawcem, ale synowi trzeba pomagać. C�rka pracuje jako fryzjerka. Wstąpiłem w Zawierciu do krawca i sklepu z ubraniami, do szewca i fryzjera. Krawiec powiedział mi, że w styczniu 1928 r. jego zarobek miesięczny wynosił 800 zł, zaś w styczniu 1933 r. 4 zł. Ubranie na ulicy Warszawskiej - na ulicy tej można w Zawierciu wszystko kupić - kosztuje 25-40 złotych. Ubranie na zam�wienie 100-120 zł. Szewc odpowiedział mi, że zarobek jego spadł ze 150 zł tygodniowo do 10 zł. Fryzjer oświadczył, że dochody jego zmniejszyły się o 85%. Czyż można się dziwić, że w tych warunkach po 28 latach pracy nasz 55-letni rozm�wca skarży się na swoją dolę. Jego dzienny zarobek wynosi dziś 7,97 zł. Ma żonę i troje dzieci. Chciałby pracować i ma siły do pracy, ale pracuje tylko 4 dni w tygodniu. Jak wybrnie z kłopot�w życiowych?... Mimo to nie jest w najgorszej sytuacji. Tysiące innych jego towarzyszy było zmuszonych, wobec redukcji, opuścić warsztaty pracy. Przeszedłem przez wszystkie sale. Jeszcze przed rokiem huczały w nich maszyny, dzisiaj stoją one nieme. Jakiż jest obraz tych opustoszałych sal, kt�rych skomplikowane warsztaty tkackie zaniem�wiły? Krążą dziś po tych salach fabrycznych już nie tysiące robotnik�w, lecz pojedynczy dozorcy, rekrutujący się zresztą z dawnej załogi. Krążą w szalach i czapkach. W pustych halach fabrycznych jest zimno. Te zimne sale budzą grozę. Gdzieniegdzie zwisają z warsztat�w resztki tkanin jedwabnych lub pluszowych, jak gdyby porzucone nagle wśr�d pracy. Czy wr�cą do niej robotnicy, czy wr�cą do drukarni, pralni i wykańczalni, do bielarni, do wrzecion i krosien? Czy wr�cą do pracy? Zarejestrowanych bezrobotnych jest w tej chwili w Zawierciu 7854 osoby. Jeżeli się zważy, że są to przeważnie głowy rodzin, zaś rodzina składa się z trzech do czterech os�b, to łatwo można dojść do 25 tysięcy os�b, kt�re są utrzymywane przez opiekę społeczną. Zawiercie, według ostatniego spisu ludności, liczy 32 tysiące mieszkańc�w. Nie jest więc przesadne twierdzenie, że trzy czwarte ludności Zawiercia utrzymuje gmina. Inspektor pracy w Zawierciu zaprowadził mnie do mieszczącego się tuż przy inspektoracie pracy koszarowego domku robotnik�w jednej z fabryk tekstylnych. Domek ten mieści się przy ulicy G�rnośląskiej. Jest piętrowy, drewniany. Wprost z ulicy wchodzimy do klatki schodowej. Zniszczona jest ta klatka schodowa, wygląda tak, jakby za chwilę miała runąć. P. inspektor pracy dobrze zna ten dom i jego lokator�w. Lokatorzy zaś, robotnicy, ufają swemu inspektorowi pracy. P. inspektor prowadzi nas do pierwszych drzwi na lewo. Mieszka tu robotnik imieniem Julian z żoną i synkiem. Lokatorzy siedzą w pierwszym pokoiku, w kt�rym jest też kuchnia. Gospodyni stoi przy kuchni i piecze chleb z mąki, kt�rą otrzymują bezrobotni Zawiercia. W kuchni jest ciepło i dlatego pok�j mieszkalny, kt�ry mieści się tuż za nią, jest nieogrzewany. Lokatorzy mieszkają w izbie kuchennej. Pan Julian jest specjalistą od tzw. gręplowania, tj. czesania bawełny; zarabiał dawniej 4 złote dziennie. Teraz, jako bezrobotny, miesięcznie otrzymuje trzy ćwierci kg słoniny, 18 kg mąki żytniej, 9 kg mąki pszennej, 3 kg grochu, trzy ćwierci mydła, trzy ćwierci soli i trzy paczki mieszanki cukrowo-kawowej i ziemniaki. Miał węglowy sprowadza sam. Ten miał pochodzi z andbdquo;bieda-szyb�wandrdquo; Zagłębia Dąbrowskiego. Miał ten pozostawiają bezrobotni, pracujący na andbdquo;bieda-szybachandrdquo;, jako nieużytek - na andbdquo;powierzchniandrdquo;. Jeśli się zjawi przy andbdquo;bieda-szybachandrdquo; bezrobotny z innej niż g�rnicza andbdquo;branżyandrdquo; - g�rnicy pozwalają mu zbierać odpadki. Idzie on po ten miał do odległego od Zawiercia o 8 km andbdquo;bieda-szybuandrdquo;. Jest świadkiem, jak jego bezrobotni koledzy-g�rnicy wydobywają spod ziemi bryły węgla. Sam nie potrafiłby tego. Musi więc prosić ich o odpadki, kt�rymi jego żona pali w piecu. P. Julian ma jeszcze 78 zł długu. Jak dług ten powstał? - Miałem brata - m�wi mi - wr�cił z wojska, poszedł do fabryki. Poręczyłem za niego, gdy kupił ubranie. Pewnego dnia brat ni�sł ciężką płytę, dźwignął ją, przerwał sobie stos pacierzowy. Umarł. Potem umarła matka, kt�ra też robiła w fabryce. Staruszka zarabiała 86 groszy dziennie. Trzeba jej było pogrzeb urządzić. Poumierały też dzieci. Pozostał tylko jeden, mały Adamek. Żona p. Juliana m�wi, że andbdquo;z sześciorga dzieci pięcioro, gdy się tylko podchowało, to umarłoandrdquo;. Pozostał tylko mały Adamek. Adamek też powinien się dobrze odżywiać. I dlatego matka jego kupiła jeszcze za dobrych czas�w kury. Kilka sztuk z nich pozostało, gdaczą właśnie w małym kurniku, kt�ry stoi w tej izbie, będącej sypialnią i kuchnią. Niestety nie wszystkie jajka daje matka swemu małemu synkowi. Niekt�re trzeba wymieniać na s�l. Adamek potwierdza tę informację swojej mamusi. andmdash; Jak kurka zniesie jajko, to nie zawsze je dostanę od mamusi. Mamusia od kilku miesięcy sprzedaje jajka. andmdash; A mleko kiedy piłeś? - pytam mego małego rozm�wcę. andmdash; Nie pamiętam... andmdash; Przypomnij sobie. Adamek zastanawia się, widać, że myśl jego pracuje. andmdash; Chyba od zeszłego lata - odpowiada. andmdash; Co teraz jesz? andmdash; Ziemniaki, chleb, kapustę, groch�wkę, kluski, kt�re mamusia robi z mąki - recytuje Adamek i zwracając się do ojca, dodaje: andmdash; Mamusia już nie umie gotować jak dawniej. Kiedyś umiała. O, źle jest na świecie - m�wi ten 6-letni mały człowieczek. Pytam go, co by mu przyniosło ulgę? Jakie ma życzenia? Maleńki odpowiada bez namysłu: andmdash; Żeby tatuś do roboty poszedł. Ojciec powtarza za nim, że byłoby w�wczas lepiej. andmdash; Może wyślą nas na jakieś roboty - powiada - abyśmy mogli pracować porządnie, żyć i jeść. Matka dodaje, że w�wczas mogłaby poprawić swoją andbdquo;reputacjęandrdquo; u Adamka i więcej czytać. Od czasu, kiedy mąż jej stracił pracę, gazet się nie czyta. Dawniej czytało się, od czasu do czasu książkę. Jedyna, kt�ra pozostała z lepszych czas�w, to andbdquo;Iwonkaandrdquo;, kt�rą pani Julianowa oglądała kiedyś ze wzruszeniem w kinie. P. Julian prowadzi nas do swego sąsiada i zarazem szwagra, kt�ry zajmuje mieszkanie naprzeciwko. Składa się ono z 1 izby, w kt�rej mieści się piec kuchenny. Przechodzimy zn�w przez walącą się klatkę schodową, aby dojść do naszego nowego rozm�wcy. Wchodzimy do czystego pokoiku, w kt�rym stoi ł�żko, szafa, st�ł i 2 krzesła. W pokoju zastajemy gospodarza, żonę jego i maleńką ich c�reczkę. Mieszka tu bezrobotny o poetyckim imieniu - Apolinary. Jest mizerny, ma ż�łtą cerę. Nosi ciemną kurtkę i kamasze z juchtowej sk�ry. W tym małym pokoiku zwraca uwagę dobrze zachowana prymitywna umywalnia, przy kt�rej obok miednicy leży duża kostka mydła i czysty ręcznik. P. Apolinary prezentuje mi swoją małą c�reczkę. Nazywa się Janinka. Ma sz�sty rok. Janinka to blade smutne dziecko. andmdash; Mieliśmy dwie dziewczynki - m�wi jego żona - jedna umarła, druga się dochowała, ale kaszle, jak tylko wyjdzie na dw�r. Raz andbdquo;rzuciła sięandrdquo; jej krew, nie wiem, nosem czy ustami. Pobiegłam po męża, kt�ry jeszcze pracował w fabryce, i prosiłam, żeby prędko biegł do domu ratować c�reczkę. andmdash; Spaliśmy wtedy na sali - uzupełnia informacje swej żony p. Apolinary. - W fabryce był strajk włoski, nie opuszczaliśmy jej. Pobiegłem po doktora. Kazał dziecku dawać to oto lekarstwo - m�wi, pokazując buteleczkę z syropem. Słucham tych zwierzeń, przyglądając się to naszemu rozm�wcy, to jego fotografii w mundurze wojskowym. Fotografia ta wisi na ścianie nad nim i możemy z łatwością por�wnać, jak wyglądał p. Apolinary w okresie pomyślności i jak wygląda w okresie kryzysu. Czy może lepiej wyglądać, skoro pożywienie jego składa się z kartofli i klusek, z kartofli i chleba. P. Apolinary dostaje też słoninę, jak inni bezrobotni, ale twierdzi, że na wagę jej składa się r�wnież opakowanie. Na poparcie tego twierdzenia pokazuje nam olbrzymią płachtę grubego papieru, kt�rym opakowany był kawałek słoniny. Tak p. Apolinary żyje od czasu, kiedy stracił pracę, tj. od sierpnia. I on tak samo przerabiał bawełnę na nitki. Zarabiał 3,05 zł dziennie. Ma przeszło 30 lat i nie jest mu przyjemnie spędzać dni w domu. - Czekamy - powiada - zmiłowania Boskiego i myślimy, że nas wyślą na jakieś roboty. Takich marzycieli jest w tym domu 24. Są to przeważnie ojcowie rodzin. Wraz z rodzinami mieszka w tym domku robotniczym 99 os�b. Opuszczamy drewniany domek przy ul. G�rnośląskiej, opuszczamy schody bez poręczy, walącą się klatkę schodową i okna zabite deskami, sufit zdarty do trzciny i ściany odrapane! Przejeżdżamy do innego obwodu. Zawiercie podzielone jest na 35 obwod�w opieki nad bezrobotnymi. Każdy obw�d ma swego opiekuna. Jedziemy do obwodu przedostatniego, do obwodu 34. Opiekunem jego jest były majster fabryczny i przedstawiciel handlowy, kt�ry kupił sobie domek, ma on opinię człowieka zamożnego. Czy słusznie? Cały jego doch�d - powiada - stanowi teraz 60 zł miesięcznie, odnajmuje bowiem pok�j dyrektorowi pobliskiej fabryki. Nasz rozm�wca jest opiekunem około 200 rodzin. Dowiadujemy się od niego, że opieka społeczna wydaje na każdą głowę miesięcznie... 4 złote, czyli 14,2 grosze dziennie. 34 obw�d jest jedną z najsmutniejszych dzielnic Zawiercia. Dzielnica ta nazywa się ,,Argentynąandrdquo;. Jak Warszawa ma Pragę i Annopol, tak Zawiercie ma swą Argentynę. Ale żadne chyba miasto w Polsce, poza Łodzią, kt�ra ma swoje Bałuty, nie ma takiej drugiej Argentyny. Chcieliśmy zobaczyć jeden z domk�w na Argentynie. Opiekun 34 obwodu zaprowadził nas do jednego z domk�w przy ul. Polskiej. W domu tym mieszka 9 rodzin. Odwiedzamy wszystkie po kolei. Na parterze mieszka duża rodzina, rodzice z c�rkami, zięciami i wnukami. Zajmuje pok�j i przedpok�j. W jednym pokroju śpi 11 os�b. Stoją 3 ł�żka i kołyska. W kołysce tej śpi dziecko zięcia gospodarza. Dziecko to ma 5 miesięcy. Maleńka kruszyna z śmieszną kępką włos�w na gł�wce domaga się pokarmu. Matka nie może go dać. Jej pożywienie składa się z kartofli i wody. Dziecko kaszle. Kartofle w tym domu jada się trzy razy dziennie. Chleb, kt�ry otrzymuje ta duża rodzina, wystarcza na dwa tygodnie. Dziecko domaga się pokarmu! Bezradna matka daje mu smoczek, to je uspokaja. Rozglądamy się po pokoju. Jedynym meblem jest kredens. Szafy w tym pokoju nie ma. Wszystko, co lokatorzy tego pokoju posiadają, mają przecież na sobie. Ale to, co mają, pielęgnują. Granatowe bluzy i suknie w kwiaty są zachowywane starannie. W tym pokoju nie ma kuchni we właściwym znaczeniu. Jest natomiast zmontowany przez mężczyzn piecyk prymitywny. Składa się z trzech n�żek, jak piecyk polowy. Rozmawiamy z lokatorami mieszkania i słuchamy ich żal�w. Dowiadujemy się, że ojciec tej rodziny pracuje w jednej z fabryk żelaza sezonowo 2 do 3 miesięcy. Jeden zięć pracował 3 dni w tygodniu, drugi zięć utrzymuje się z zasiłk�w opieki społecznej. Najmłodsza c�reczka od 3 dni nie była w szkole, nie ma but�w i siedzi w domu. Syn, chłopak 16-letni, w og�le jeszcze nie pracował. Gdyby go zapytano, jaki był i jaki jest jego zaw�d, odpowiedziałby: ,,bezrobotny!andrdquo;. Żałuje, że sam nie może sobie nic sprawić. Dostał właśnie od dobrych ludzi parę but�w, ale oba z lewej nogi. Lokatorzy tego mieszkania m�wią, że czekają zmiłowania Bożego. Kiedy tak gawędzimy, z sąsiedniego pokoju dochodzi śpiew. Ktoś śpiewa smętną melodię. - Kto to? - pytam. - To sąsiad. Śpiewa z biedy. Na drewnianym p�łpiętrze, kt�rego podłoga i sufit zrobione są z desek, mieszka p. Stanisław. Duży pok�j, do kt�rego wchodzimy, zamieszkuje 8 os�b; p. Stanisław z żoną, z sześciorgiem dzieci; dwoje jest dorosłych. P. Stanisław pracował na andbdquo;robotach publicznychandrdquo;. Wszystko, co oszczędził, wydał. Dziś nie ma nawet za co kupić but�w dzieciom. Właśnie stoi przed nami dw�ch małych chłopc�w bez but�w. P. Stanisław nie ma też za co kupić prześcieradeł i poduszek. Sprzedał je, żeby mieć za co żyć. Wszystko, co mu zostało, to kapelusz i płaszcz. Zwisają one z gwoździa wbitego w ścianę. Marzeniem p. Stanisława było, aby dzieci wykształcić. Marzenia tego nie wyrzekł się po dzień dzisiejszy. Najstarszy syn Stanisław jeździ do seminarium nauczycielskiego do Sosnowca. Tyle, ile mu potrzeba na stały bilet kolejowy miesięczny, tj. 12 zł, przysyłają mu ze wsi krewni z powiatu olkuskiego. Na 12 zł składa się praca wszystkich krewnych p. Stanisława. Jest on faworytem rodziny. Jego siostra, Krystyna, skończyła lat 14. Zdała egzamin do IV klasy gimnazjum w Zawierciu; wobec tego, że egzamin zdała celująco, dyrekcja szkoły zgodziła się, by płaciła tylko 15 zł miesięcznie. P. Stanisław jednak nie m�gł sobie na to pozwolić i p. Krystyna pozostała w domu. Słucha właśnie opowieści ojca o swojej sprawie i cicho popłakuje w kącie pokoju. Ale p. Stanisław nie traci nadziei, że będzie lepiej. Ma dzieci, dla kt�rych chce pracować. Jest mu ciężko i smutno, ale przecież i on ma swoje słońce: dzieci! Najmilszym jego słoneczkiem jest bose maleństwo, na imię mu Kazio. Kazio ma 4 lata, wesołe oczy i najmilszy uśmiech dla ojca. Kazio uśmiecha się, gdy go pytamy, czym się odżywia. Odpowiadają za niego rodzice: andbdquo;Kartoflami, kapustą, chlebemandrdquo;. Kazio wielu rzeczy nie widział jeszcze. Nie widział na przykład cukru. Jego rodzice wierzą jednak w Boga i w dobrą gwiazdę swego dziecka. andbdquo;Kaziowi musi być dobrze!andrdquo;. Przechodzimy do sąsiedniego pokoju. Do pustego mieszkania, kt�re zajmuje kobieta imieniem Waleria. Porzucił ją mąż. Nie dlatego, żeby ją przestał kochać, lecz by jej umożliwić otrzymywanie zasiłk�w dla bezrobotnych. Jak się to stało? Mąż p. Walerii pracował andbdquo;na robotach publicznychandrdquo;. Pewnego dnia podczas pracy skaleczył oko. Otrzymał z tego powodu zasiłek w wysokości 17,50 zł miesięcznie. Oczywiście został r�wnocześnie zwolniony z pracy. Zgłosił się do funduszu pomocy bezrobotnym, ponieważ już nie pracował, ale ukrył przed andbdquo;władząandrdquo;, iż otrzymuje odszkodowanie z powodu skaleczenia oka. Tak otrzymując zasiłki z powodu skaleczenia oka i żywność z opieki społecznej, radził sobie z żoną i dwojgiem dzieci. Przyszedł jednak smutny dzień. andbdquo;Władzaandrdquo; dowiedziała się, że bezrobotny ukrył przed nią fakt otrzymywania zasiłku z powodu skaleczenia oka. Prawo do żywności społecznej było stracone. 17,50 zł nie wystarczyłoby na życie dla czterech os�b. Racje żywnościowe były niezbędne dla wyżywienia rodziny. Mąż p. Walerii uciekł, aby umożliwić żonie otrzymywanie zasiłk�w. I teraz żona otrzymuje racje żywnościowe. andbdquo;Władzaandrdquo; zgodziła się uznać ją jako wdowę po ucieczce męża. andbdquo;Sprawiedliwościandrdquo; stało się zadość! andbdquo;Sprawiedliwości!andrdquo;... Na kładce schodowej p�łpiętra mieszka jeszcze inna p. Waleria z dzieckiem. Ta kobieta od 1 i p�ł roku nie wstaje z ł�żka. Straciła władzę w nogach. Jej pok�j powstał przez przepierzenie ściany i klatki schodowej. Pok�j ten ma 2 m kwadratowe wielkości. Mieszka w nim p. Waleria z sublokatorką, 4 osoby gnieżdżą się razem. Dwie matki i dwoje dzieci. P. Waleria jest właścicielką tego mieszkania, siedzi na swym żelaznym ł�żku. Jej sublokatorka ł�żka nie ma. Lokatorzy tego pokoiku są na utrzymaniu opieki społecznej. Na parterze w mieszkaniu, kt�re przedtem było sklepem, a do kt�rego prowadzi z ulicy wejście, mieszka 63-letnia żebraczka; ma dwoje dzieci, 23-letnią c�rkę i 21-letniego syna. Wszyscy mieszkają oni razem. Stara kobieta jest babką. Ma jednorocznego wnuka. Opiekun 34 obwodu jest jedynym człowiekiem, kt�rego lokatorzy tego mieszkania wpuszczają do siebie. M�j towarzysz zapukał do nich i powiedział: - To ja, Dziąbek, otw�rzcie. Stanąłem w drzwiach. Stara kobieta siedziała ze swoją c�rką i wnukiem na ł�żku. Młody mył się w balii. Wr�cił z andbdquo;bieda-szybuandrdquo;. Dziwne rzeczy opowiadano mi o tej rodzinie, dziwne rzeczy opowiadano o młodych i dziwnie mi było, gdy tych opowieści słuchałem. O starej powiedziano mi, że pomaga swym dzieciom, żebrząc. Takie były nasze rozmowy z lokatorami domku na andbdquo;Argentynieandrdquo;. Ale nie były to wszystkie rozmowy. Odwiedziliśmy bowiem r�wnież właściciela tego smutnego domu i on bowiem zajmuje pok�j w swoim domku, i on jest jego lokatorem, i on jest na utrzymaniu opieki społecznej. Właścicielem domku przy ulicy Polskiej jest p. Roch. Ma żonę i dwoje dzieci. Weszliśmy do jego mieszkania. Leżał właśnie w ł�żku, nakryty nie powleczoną pierzyną. Przez zsunięte na nos okulary czytał książkę. P. Roch ma dziś lat 70. Przez wiele lat pracował jako robotnik. Byt monterem w fabryce andbdquo;Zawiercieandrdquo;. Przez wiele lat oszczędzał i tak doszedł do 5000 zł. Czas było pomyśleć o zabezpieczeniu starości. Kupił ten oto domek, kt�ry zwiedziliśmy. Było to 5 lat temu. Aby się dobrze zabezpieczyć, powynajmował mieszkania robotnikom. Spokojną starość budował na komornym, kt�re miało regularnie wpływać od lokator�w. 2 lata potwierdziły jego obliczenia, ale potem zaczął się kryzys i redukcje. P. Roch wyprzedał prześcieradła, powleczenie, szafy, ażeby wyżyć. P. Roch osiągnął sw�j cel w życiu. Marzenie jego spełniło się: kupił domek, kt�ry miał mu zapewnić spokojną starość. Ale jego kalkulacja z domkiem runęła pod wpływem tego gospodarczego trzęsienia ziemi, jakim jest kryzys. P. Roch ma jednak nadzieję, że mimo swych 70 lat znowu dożyje szczęścia. Tymczasem szuka pociechy w Bogu i w książce religijnej, kt�rą właśnie czyta. Kiedy opuszczaliśmy dom p. Rocha, opiekun 34 obwodu zapytał mnie, czy chcę, by mnie zaprowadził do innych jeszcze lokator�w przy ulicy Polskiej. Tych domk�w na andbdquo;Argentynieandrdquo; jest wiele. Są one bezładnie rozrzucone, jak wszystkie zresztą domy w tym mieście, kt�rego serce słabnie coraz bardziej. Szliśmy w milczeniu. Padał śnieg. Niebo było koloru szarej waty. - Czy chciałby pan obejrzeć - m�j towarzysz ponowił po chwili pytanie - inne jeszcze domki? Odparłem: - Nie, dziękuję. I rozpoczęliśmy rozmowę na temat przyjścia z pomocą Zawierciu - miastu bezrobotnych. M�j rozm�wca zdaje sobie sprawę z tego, że finanse miasta są więcej niż skromne i że trudno posiadanymi pieniędzmi przynieść skuteczną pomoc bezrobotnym. Mimo to jest on zdania, że należałoby sumy, przeznaczone na pomoc bezrobotnym, powiększyć. Dobrze wie, że skarb państwa ma inne wydatki i że opieka społeczna nie może zjadać pieniędzy państwowych, ale myśli, że na pomoc dla bezrobotnych Zawiercia muszą się pieniądze znaleźć. Muszą! Poza tym jest zdania, że należałoby przynajmniej 4000 bezrobotnych przenieść z Zawiercia do innych miast i dać im pracę. A więc pieniądze i praca mogą uratować Zawiercie. Pieniędzy i pracy dla Zawiercia! Chleba i pracy dla Zawiercia! Serce Zawiercia powoli bić przestaje. andbdquo;Save Our Souls!andrdquo;. Oto modlitwa tonących na morzu. andbdquo;S.O.S.andrdquo;. Te trzy tragiczne zgłoski przejmują radiostacje będących na morzu okręt�w i przekazując je innym - śpieszą na pomoc tonącym, spieszą, by zdążyć na czas. andbdquo;S.O.S.andrdquo; Save Our Souls. andbdquo;Boże, zbaw nasze duszeandrdquo;. Oto treść codziennej modlitwy, wydobywającej się z piersi tysięcy bezrobotnych tego smutnego miasta - Zawiercia. Konrad Wrzos Powyższy tekst pierwotnie ukazał się na łamach andbdquo;Ilustrowanego Kuriera Codziennegoandrdquo; - czołowego polskiego brukowca w okresie międzywojennym. Następnie zamieszczono go w zbiorze reportaży autora, pt. andbdquo;Oko w oko z kryzysemandrdquo; (pierwsze wydanie 1933 r.). Reportaże Wrzosa uznawane są za jedne z najlepszych portret�w polskiego oblicza Wielkiego Kryzysu gospodarczego lat 30. Przdruk ukazuje się dzięki uprzejmości portalu lewicowo.pl. Warto r�wnież przeczytać artykuł Gazety Wyborczej, w kt�rym redaktor opisuje Zawiercie 75 lat po tym jak uczynił to K. Wrzos. http://www.dawne-zawiercie.pl/samozwanczy_burmistrz_zawiercia_1919_r_fragment_ksiazki_jana_kwapinskiego_oraz_biografia_autora Z Pabianic udałem się do trzeciego zapalnego punktu, do Zawiercia. Największym zakładem pracy była tam fabryka wł�kiennicza, własność towarzystwa akcyjnego, poza tym zakłady metalurgiczne Hantkego. Po przybyciu do magistratu, przebiwszy się przez tłumy robotnic z fabryki wł�kienniczej, widziałem dokładnie, jak wszystkie biura z gabinetem burmistrza były zablokowane przez kobiety. Na bruku zawierciańskim była zupełnie inna sytuacja i wypadki rozgrywały się na innym tle niż w Łodzi i w Pabianicach. Nikt nie umiał mi powiedzieć, skąd znalazł się w Zawiercia wyrzucony z seminarium duchownego kleryk, kt�ry uważał, że przy pomocy sfanatyzowanych kobiet usunie z urzędu burmistrza i zajmie jego miejsce. Oczywiście ta cała akcja toczyła się wśr�d jego przyrzeczeń, że z chwilą, gdy obejmie urzędowanie, zmusi rząd w Warszawie do zaopatrzenia Zawiercia w dary amerykańskie. Gdy wszedłem do gabinetu burmistrza, za biurkiem siedział �w kleryk w otoczeniu kilkunastu kobiet i perorowało o tym szeroko, co to on zrobi dla miasta. Podszedłem do biurka i zapytałem: - Pan jest burmistrzem. Zawiercia? Zamiast odpowiedzi z jego strony, usłyszałem krzyki kobiet: - Tak, ten pan jest burmistrzem z woli ludu, bo tamtego nar�d przepędził. Zwr�ciłem się zatem do niego i powiedziałem, że chociaż jestem tutaj kr�tko, to zdołałem się już zorientować w położeniu i zupełnie nie rozumiem, jak może on obiecać ludziom dużo na lewo i prawo, nie mając najmniejszych podstaw do urzeczywistnienia tych przyrzeczeń. W tym momencie jedna z kobiet zwr�ciła się z zapytaniem: - A kto pan jest? Skąd pan tu przyszedł? Odpowiedziałem, że przyjechałem z Warszawy na inspekcję ministerialną. Lotem błyskawicy puszczono między tłum wiadomość o moim przyjeździe z Warszawy i przez wszystkie szczeliny w tłuandnot;mie zaczęły cisnąć się do wnętrza kobiety. Dominowała w ich demonstracji nie sprawa braku mąki i innej żywności, gł�wnym zainteresowaniem tych kobiet było, aby samozwańczy burandnot;mistrz został na urzędzie przeze mnie zatwierdzony. Na żądanie kobiet odpowiedziałem odmownie. Następnie podszedłem do okna i przez okno otwarte zwr�ciłem się do tłoczącej się gromady kobiet, aby udały się wszystkie do domu ludowego, gdzie niebawem miałem się zjawić, aby z nimi rozandnot;mawiać przy udziale jak największej ilości świadk�w. Nastała chwila wahania, między nimi a potem usłyszałem głosy: - Do domu ludowego! Do domu ludowego na zgromadzenie! Gdy schodziłem na d�ł z pierwszego piętra, podszedł do mnie jakiś robociarz. Twarz jego wydawała mi się znajoma. Przyciszonym głosem zawiadomił mnie, że jest tutaj grono robotnik�w, kt�rzy mają polecenie czuwać nad tym, aby nie stała mi się jakaś krzywda. Zadałem mu w�wczas pytanie : - Czy wy jesteście od Huldczyńskiego, bo przypominam sobie waszą twarz z zebrania bojowc�w w roku 1907 przed moim aresztowaniem? Potwierdził, że tak i jeszcze ciszej dodał, że ma browning przy sobie. - Dobrze - to schowajcie i nie pr�bujcie używać dla mojej obrony. Na zgromadzeniu w domu ludowym, gdzie już zebrała się znaczna liczba robotnik�w, ale w dalszym ciągu jeszcze kobiety miały przewagę, oświadczyłem, że nie będę wygłaszał przem�wienia, bo będąc delegatem rządu muszę najpierw zbadać tło i samą sprawę: skargi i żądania. - Jeśli miałbym sądzić robotnicze Zawiercie - przypomniałem sucho - i obecne wydarzenia w nim, to na czoło zatarg�w wysunęła się tutaj nie sprawa wyżywienia ludności, brak mąki, tłuszcz�w, mleka i cukru, lecz żądanie zatwierdzenia jakiegoś młodego, człowieka, kt�ry, jak mnie poinformowano, był klerykiem i kt�ry chce koniecznie zostać burmistrzem miasta robotniczego. Chcąc tę rzecz sprowadzić do rozstrzygającego punktu, podniosłem głos: - Zapytuję was, o co wam chodzi? Żeby unikać niejasności i nieporozumień, zaznaczam, że nie mam upoważnienia do tego, aby zatwierdzić burmistrza. W tłumie jak zawsze zakotłowało się. - Przypominam wam - stwierdzałem dalej tak samo sucho i rzeczowo, że wybory do rady miejskiej nie zostały jeszcze rozpisane. Punkt drugi: burmistrza wybierają członkowie rady miejskiej, a po wyborze może on być zatwierdzony, o ile posiada odpowiednie kwalifikacje. Wrzenie w tłumie trwało. - Rząd udzieli Zawierciu pomocy w miarę swych możliwości - trwałem przy swej decyzji wyjaśnienia ludziom jasno o co mi chodzi, ale ta pomoc może nadejść na adres zarządu miasta. W tej sytuacji, w jakiej zastałem Zawiercie, nic nie mogę wam przyrzekać, bo większość kobiet dąży tylko do zatwierdzenia burmistrza. Zdecydujcie się i powiedzcie mi wyraźnie co mam oświadczyć rządowi! Na sali powstał jeszcze większy zgiełk, padały r�żne okrzyki, mężczyźni kł�cili się zawzięcie z kobietami. Był taki hałas i zamieszanie, że m�j towarzysz bojowiec nie wytrzymał nerwowo. Postanowił nagle wystrzelić w powietrze. Zaledwie jednak sięgnął do kieszeni po browning, a już schwytano go, poturbowano i rozbrojono. W tym dramatycznym momencie z szamotającym się z tłumem bojowcem zjawił się na sali komendant milicji ludowej z Częstochowy, Wołowski, kt�ry przybył do Zawiercia z plutonem przysłany tu przez częstochowską komendę okręgową. Po zjawieniu się oddziału milicji temperatura namiętności na zgromadzeniu opadła. Wołowski podszedł do mnie i zameldował, że otrzymał rozkaz, aby umożliwić mi i ułatwić w miarę swych sil spokojne odbycie mej inspekcji i pomoc w załatwieniu spraw, kt�re mnie sprowadziły do Zawiercia. Poleciłem mu, aby wycofał z sali milicjant�w i oczekiwał na moje dyspozycje. Milicjanci wycofali się z Wołowskim, sala się uciszyła, a w�wczas ja kategorycznie zażądałem, żeby ludność Zawiercia powr�ciła do normalnego życia, przywracając spok�j i porządek, a zwolenniczki burmistrza-samozwańca zaniechały szerzenia zamętu. Były to dla tłumu gorzkie słowa, ale stanowcze. Inaczej nie mogłem postąpić. Wiedząc, że trzeba sprawę doprowadzić do należytego i rozsądnego rozwiązania, powiedziałem zgromadzonym otwarcie: - Tu, w domu ludowym, na tej sali będę czekał aż załatwicie moje żądania. Zapowiadam wam z g�ry, że jeśli zastosujecie się do mego wezwania i w Zawierciu zapanuje spok�j, a usunięty gwałtem i bezprawnie burmistrz obejmie swe urzędowanie z powrotem, zawiadomię o tym telefonicznie ministerstwo spraw wewnętrznych i poproszę o natychmiastowe przysłanie kilku wagon�w żywności do rozdziału pomiędzy najbardziej potrzebujących. Rozdział ten przeprowadzi burmistrz wraz z delegatami wybranymi w zakładach pracy. Wyb�r delegat�w musi być natychmiast przeprowadzony, żebym nie tracił czasu i m�gł jak najszybciej zawiadomić, kto został delegatem. Naturalnie ani tych wybor�w nie można było przeprowadzić błyskawicznie, ani też błyskawicznie uspokoić miasta. Rzucona przeze mnie propozycja została przyjęta. Zadanie moje w Zawierciu zostało wypełnione. Postanowiłem wobec tego udać się na parę godzin do Częstochowy razem z Wołkowickim. Chciałem trochę odpocząć. Drugiego dnia wieczorem urzędujący już swobodnie burmistrz Zawiercia zawiadomił mnie telefonicznie w Częstochowie, że przyszło z Warszawy pięć wagon�w żywności. Zapowiedziałem sw�j szybki przyjazd do Zawiercia, aby osobiście być obecnym przy odbiorze żywności przez burmistrza z delegatami fabrycznymi. Tłumy obległy stację, gdy się dowiedziano o przysłaniu żywności. Gorączkowo dopytywały się, kiedy zacznie się jej wydanie. W Zawierciu zostałem jeszcze jakieś trzy godziny i widziałem rozdział produkt�w. Rozdawanie szło sprawnie i spokojnie. Widząc, że nie mam tu już nic do roboty, pożegnałem się i wyjechałem do Warszawy. Jan Kwapiński Powyższy tekst jest fragmentem książki Jana Kwapińskiego andbdquo;Moje wspomnienia 1904-1939andrdquo;, wydanej przez Księgarnię Polską w Paryżu w roku 1965. Udostępnił tekst oraz sporządził biogram autora Remigiusz Okraska. Jan Kwapiński, właściwie Piotr Edmund Chałupka (1885-1964) - młodość spędził w Ostrowcu Świętokrzyskim, gdzie podjął pierwszą pracę jako robotnik w walcowni blachy. W roku 1901 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. W toku rewolucji 1905 r. był jednym z lider�w tzw. Republiki Ostrowieckiej, kiedy to na fali strajk�w i manifestacji proklamowano na obszarze trzech powiat�w niepodległość i niezależność od władz rosyjskich. Po zbrojnym stłumieniu tej inicjatywy, musiał uciekać do zaboru austriackiego. Po odbyciu przeszkolenia, jako członek Wydziału Bojowego PPS został oddelegowany z fałszywymi dokumentami do Łodzi, gdzie kierował działaniami zbrojnymi. Brał udział w najważniejszych i najbardziej ryzykownych akcjach bojowych. Po rozłamie w PPS opowiedział się za PPS Frakcja Rewolucyjna pod wodzą J�zefa Piłsudskiego, kt�ra mocniej akcentowała kwestię odzyskania niepodległości i wątk�w patriotycznych oraz propagowała walkę zbrojną z zaborcami. Gdy carska policja zaczęła w Łodzi deptać mu po piętach, został przez partię skierowany do działań w okręgu częstochowskim. Nazwisko Jan Kwapiński przybrał wskutek akcji bojowej, kt�ra miała miejsce w pobliżu Zawiercia. 23 kwietnia 1907 r. przewodził dokonanemu we Włodowicach napadowi na siedzibę władz gminy, kt�ra to akcja miała na celu zdobycie na potrzeby działalności konspiracyjnej r�żnych dokument�w urzędowych (gł�wnie niewypełnionych książeczek paszportowych). Następnie bojowcy dokonali napadu na sklep monopolu alkoholowego, niszcząc jego zawartość i zabierając z kasy pieniądze na potrzeby działalności partyjnej. Po zakończeniu akcji miejscowi żandarmi ruszyli w pościg za bojowcami, licznie wspierani przez mieszkańc�w Włodowic, kt�rzy byli przekonani, że napad zorganizowali zwykli bandyci w celach rabunkowych. Aby ochronić towarzyszy przed aresztowaniem (w akcji opr�cz niego wzięli udział pochodzący z Zawiercia młodzi robotnicy, członkowie grup bojowych PPS FR) oraz chcąc uniknąć ofiar po stronie cywil�w, odciągnął samodzielnie pościg i został schwytany przez policjant�w. Został ciężko pobity, następnie przebywał w areszcie w Zawierciu, a p�źniej przewieziono go do więzienia w Będzinie. Przy aresztowaniu podał się za pochodzącego z Włocławka Jana Kwapińskiego i ten pseudonim przybrał p�źniej jako oficjalne nazwisko. Więziony był w warszawskiej Cytadeli, sąd carski skazał go na karę śmierci. Karę tę zamieniono jednak z powodu młodego wieku (22 lata) na 15 lat zesłania. Ostatecznie, po pobycie w kilku więzieniach, osadzono go w więzieniu w Orle nad Oką. Uwolniony wskutek rewolucji lutowej 1917 r., tworzył w Rosji struktury PPS wśr�d polskich emigrant�w i zesłańc�w oraz był przewodniczącym lokalnego Komitetu Wykonawczego Rady Delegat�w Robotniczych, Żołnierskich i Włościańskich, o orientacji antybolszewickiej. Po odzyskaniu niepodległości wr�cił do Polski. Został wybrany członkiem Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS, był także wsp�łtw�rcą i przewodniczącym Związku Zawodowego Robotnik�w Rolnych. W rządzie Ignacego Paderewskiego w roku 1919 objął stanowisko inspektora administracyjnego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Jego zadaniem była mediacja w sytuacjach konfliktowych w kraju ogarniętym jeszcze powojennym chaosem i brakiem nowych polskich struktur administracyjnych. Wyżej opublikowany fragment wspomnień Kwapińskiego dotyczy właśnie tego okresu, gdyż jednym z gł�wnych miejsc zapalnych stało się Zawiercie. Po ustąpieniu z tej funkcji, pozostał działaczem lewicy. W latach 1931-37 był wiceprzewodniczącym CKW PPS. W roku 1921 skazany na karę więzienia za organizowanie strajku robotnik�w rolnych na Mazowszu (karę następnie umorzono). Od roku 1922 do wybuchu wojny był przewodniczącym Komisji Centralnej Związk�w Zawodowych - zarządu Związku Stowarzyszeń Zawodowych (popularnie zwanych klasowymi związkami zawodowymi - była to jedna z największych central związkowych w Polsce, zdominowana przez PPS). W latach 1922-30 był z ramienia PPS posłem na sejm. W roku 1930 aresztowany i skazany w ramach tzw. proces�w brzeskich, następnie uniewinniony przez sąd apelacyjny. W marcu 1939 r. wskutek triumfu PPS w wyborach samorządowych w Łodzi, został prezydentem tego miasta. Po agresji hitlerowskiej na Polskę, opuścił Ł�dź. Został ranny podczas bombardowania Zamościa, następnie ukrywał się przez kilka miesięcy. Aresztowany przez NKWD, przebywał na zesłaniu na Syberii. Uwolniony po zawarciu sojuszu z ZSRR, był przedstawicielem władz polskich w Taszkiencie. Po ewakuacji z ZSRR, w roku 1942 przybył do Anglii. Był przewodniczącym Komitetu Zagranicznego PPS. W emigracyjnym rządzie W. Sikorskiego objął stanowisko ministra przemysłu, handlu i żeglugi. To samo stanowisko oraz funkcję wicepremiera piastował w rządzie S. Mikołajczyka, zaś w rządzie T. Arciszewskiego był wicepremierem i ministrem skarbu. Po zakończeniu wojny nie zaakceptował i nie uznał legalności władzy komunist�w, nie powr�cił z emigracji. W latach 1948-65 był członkiem Centralnego Komitetu Zagranicznego PPS, w tym od roku 1952 jego wiceprzewodniczącym, a od 1955 - przewodniczącym tej struktury. Zmarł w Penley w Walii. Dwa lata po jego śmierci, we Francji wydano pozostające w rękopisie wspomnienia, kt�rych niewielki fragment prezentujemy powyżej. W międzywojniu został odznaczony Krzyżem Niepodległości. Udostępnienie tekstu i sporządzenie biogramu autora: Remigiusz Okraska